9. බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො

මෙත්තාභාවනාකථා

240. අනුස්සතිකම්මට්ඨානානන්තරං උද්දිට්ඨෙසු පන මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති ඉමෙසු චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු මෙත්තං භාවෙතුකාමෙන තාව ආදිකම්මිකෙන යොගාවචරෙන උපච්ඡින්නපලිබොධෙන ගහිතකම්මට්ඨානෙන භත්තකිච්චං කත්වා භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා විවිත්තෙ පදෙසෙ සුපඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ සුඛනිසින්නෙන ආදිතො තාව දොසෙ ආදීනවො, ඛන්තියඤ්ච ආනිසංසො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො.

කස්මා? ඉමාය හි භාවනාය දොසො පහාතබ්බො, ඛන්ති අධිගන්තබ්බා. න ච සක්කා කිඤ්චි අදිට්ඨාදීනවං පහාතුං, අවිදිතානිසංසං වා අධිගන්තුං. තස්මා ‘‘දුට්ඨො ඛො, ආවුසො, දොසෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො පාණම්පි හනතී’’තිආදීනං (අ. නි. 3.72) වසෙන දොසෙ ආදීනවො දට්ඨබ්බො.

‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා’’; (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 184);

‘‘ඛන්තිබලං බලානීකං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං’’. (ධ. ප. 399; සු. නි. 628);

‘‘ඛන්තා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’තිආදීනං (සං. නි. 1.250) වසෙන ඛන්තියං ආනිසංසො වෙදිතබ්බො.

අථෙවං දිට්ඨාදීනවතො දොසතො චිත්තං විවෙචනත්ථාය, විදිතානිසංසාය ච ඛන්තියා සංයොජනත්ථාය මෙත්තාභාවනා ආරභිතබ්බා. ආරභන්තෙන ච ආදිතොව පුග්ගලභෙදො ජානිතබ්බො ‘‘ඉමෙසු පුග්ගලෙසු මෙත්තා පඨමං න භාවෙතබ්බා, ඉමෙසු නෙව භාවෙතබ්බා’’ති.

අයඤ්හි මෙත්තා අප්පියපුග්ගලෙ, අතිප්පියසහායකෙ, මජ්ඣත්තෙ, වෙරීපුග්ගලෙති ඉමෙසු චතූසු පඨමං න භාවෙතබ්බා. ලිඞ්ගවිසභාගෙ ඔධිසො න භාවෙතබ්බා. කාලකතෙ න භාවෙතබ්බාව. කිංකාරණා අප්පියාදීසු පඨමං න භාවෙතබ්බා? අප්පියං හි පියට්ඨානෙ ඨපෙන්තො කිලමති. අතිප්පියසහායකං මජ්ඣත්තට්ඨානෙ ඨපෙන්තො කිලමති, අප්පමත්තකෙපි චස්ස දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ ආරොදනාකාරප්පත්තො විය හොති. මජ්ඣත්තං ගරුට්ඨානෙ ච පියට්ඨානෙ ච ඨපෙන්තො කිලමති. වෙරිමනුස්සරතො කොධො උප්පජ්ජති, තස්මා අප්පියාදීසු පඨමං න භාවෙතබ්බා.

ලිඞ්ගවිසභාගෙ පන තමෙව ආරබ්භ ඔධිසො භාවෙන්තස්ස රාගො උප්පජ්ජති. අඤ්ඤතරො කිර අමච්චපුත්තො කුලූපකත්ථෙරං පුච්ඡි ‘‘භන්තෙ, කස්ස මෙත්තා භාවෙතබ්බා’’ති? ථෙරො ‘‘පියපුග්ගලෙ’’ති ආහ. තස්ස අත්තනො භරියා පියා හොති. සො තස්සා මෙත්තං භාවෙන්තො සබ්බරත්තිං භිත්තියුද්ධමකාසි. තස්මා ලිඞ්ගවිසභාගෙ ඔධිසො න භාවෙතබ්බා.

කාලකතෙ පන භාවෙන්තො නෙව අප්පනං, න උපචාරං පාපුණාති. අඤ්ඤතරො කිර දහරභික්ඛු ආචරියං ආරබ්භ මෙත්තං ආරභි. තස්ස මෙත්තා නප්පවත්තති. සො මහාථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, පගුණාව මෙ මෙත්තාඣානසමාපත්ති, න ච නං සමාපජ්ජිතුං සක්කොමි, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘නිමිත්තං, ආවුසො, ගවෙසාහී’’ති ආහ. සො ගවෙසන්තො ආචරියස්ස මතභාවං ඤත්වා අඤ්ඤං ආරබ්භ මෙත්තායන්තො සමාපත්තිං අප්පෙසි. තස්මා කාලකතෙ න භාවෙතබ්බාව.

241. සබ්බපඨමං පන ‘‘අහං සුඛිතො හොමි නිද්දුක්ඛො’’ති වා, ‘‘අවෙරො අබ්‍යාපජ්ජො අනීඝො සුඛී අත්තානං පරිහරාමී’’ති වා එවං පුනප්පුනං අත්තනියෙව භාවෙතබ්බා.

එවං සන්තෙ යං විභඞ්ගෙ (විභ. 643) වුත්තං –

‘‘කථඤ්ච භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං පියං මනාපං දිස්වා මෙත්තායෙය්‍ය, එවමෙව සබ්බෙ සත්තෙ මෙත්තාය ඵරතී’’ති.

‘‘යඤ්ච පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.22) –

‘‘කතමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති භාවෙතබ්බා, සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තු’’ අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු. සබ්බෙ පාණා… සබ්බෙ භූතා… සබ්බෙ පුග්ගලා… සබ්බෙ අත්තභාවපරියාපන්නා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’තිආදි –

වුත්තං. යඤ්ච මෙත්තසුත්තෙ (ඛු. පා. 9.3; සු. නි. 145) –

‘‘සුඛිනොව ඛෙමිනො හොන්තු,

සබ්බසත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා’’තිආදි. –

වුත්තං, තං විරුජ්ඣති. න හි තත්ථ අත්තනි භාවනා වුත්තාති චෙ. තඤ්ච න විරුජ්ඣති. කස්මා? තඤ්හි අප්පනාවසෙන වුත්තං. ඉදං සක්ඛිභාවවසෙන.

සචෙපි හි වස්සසතං වස්සසහස්සං වා ‘‘අහං සුඛිතො හොමී’’තිආදිනා නයෙන අත්තනි මෙත්තං භාවෙති, නෙවස්ස අප්පනා උප්පජ්ජති. ‘‘අහං සුඛිතො හොමී’’ති භාවයතො පන යථා අහං සුඛකාමො දුක්ඛපටික්කූලො ජීවිතුකාමො අමරිතුකාමො ච, එවං අඤ්ඤෙපි සත්තාති අත්තානං සක්ඛිං කත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු හිතසුඛකාමතා උප්පජ්ජති. භගවතාපි –

‘‘සබ්බා දිසා අනුපරිගම්ම චෙතසා,

නෙවජ්ඣගා පියතරමත්තනා ක්වචි;

එවං පියො පුථු අත්තා පරෙසං,

තස්මා න හිංසෙ පරමත්තකාමො’’ති. (සං. නි. 1.119; උදා. 41); –

වදතා අයං නයො දස්සිතො.

242. තස්මා සක්ඛිභාවත්ථං පඨමං අත්තානං මෙත්තාය ඵරිත්වා තදනන්තරං සුඛප්පවත්තනත්ථං ය්වායං පියො මනාපො ගරු භාවනීයො ආචරියො වා ආචරියමත්තො වා උපජ්ඣායො වා උපජ්ඣායමත්තො වා තස්ස දානපියවචනාදීනි පියමනාපත්තකාරණානි සීලසුතාදීනි ගරුභාවනීයත්තකාරණානි ච අනුස්සරිත්වා ‘‘එස සප්පුරිසො සුඛී හොතු නිද්දුක්ඛො’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා.

එවරූපෙ ච පුග්ගලෙ කාමං අප්පනා සම්පජ්ජති, ඉමිනා පන භික්ඛුනා තාවතකෙනෙව තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා සීමාසම්භෙදං කත්තුකාමෙන තදනන්තරං අතිප්පියසහායකෙ, අතිප්පියසහායකතො මජ්ඣත්තෙ, මජ්ඣත්තතො වෙරීපුග්ගලෙ මෙත්තා භාවෙතබ්බා. භාවෙන්තෙන ච එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ මුදුං කම්මනියං චිත්තං කත්වා තදනන්තරෙ තදනන්තරෙ උපසංහරිතබ්බං.

යස්ස පන වෙරීපුග්ගලො වා නත්ථි, මහාපුරිසජාතිකත්තා වා අනත්ථං කරොන්තෙපි පරෙ වෙරීසඤ්ඤාව නුප්පජ්ජති, තෙන ‘‘මජ්ඣත්තෙ මෙ මෙත්තචිත්තං කම්මනියං ජාතං, ඉදානි නං වෙරිම්හි උපසංහරාමී’’ති බ්‍යාපාරොව න කාතබ්බො. යස්ස පන අත්ථි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මජ්ඣත්තතො වෙරීපුග්ගලෙ මෙත්තා භාවෙතබ්බා’’ති.

243. සචෙ පනස්ස වෙරිම්හි චිත්තමුපසංහරතො තෙන කතාපරාධානුස්සරණෙන පටිඝමුප්පජ්ජති, අථානෙන පුරිමපුග්ගලෙසු යත්ථ කත්ථචි පුනප්පුනං මෙත්තං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨහිත්වා පුනප්පුනං තං පුග්ගලං මෙත්තායන්තෙන පටිඝං විනොදෙතබ්බං. සචෙ එවම්පි වායමතො න නිබ්බාති, අථ –

කකචූපමඔවාද-ආදීනං අනුසාරතො;

පටිඝස්ස පහානාය, ඝටිතබ්බං පුනප්පුනං.

තඤ්ච ඛො ඉමිනා ආකාරෙන අත්තානං ඔවදන්තෙනෙව ‘‘අරෙ කුජ්ඣනපුරිස, නනු වුත්තං භගවතා –

‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔකන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදොසෙය්‍ය. න මෙ සො තෙන සාසනකරො’ති (ම. නි. 1.232) ච,

‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති;

කුද්ධමප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං.

‘‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච;

පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මතී’ති ච. (සං. නි. 1.188); –

‘‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති අහො වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සාති. තං කිස්සහෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති අහොවතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යාති…පෙ… න පචුරත්ථො අස්සාති…පෙ… න භොගවා අස්සාති…පෙ… න යසවා අස්සාති…පෙ… න මිත්තවා අස්සාති…පෙ… න කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙන නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’ති (අ. නි. 7.64) ච,

‘‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ඡවාලාතං උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතං නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරති, න අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරති. තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’ති ච,

‘‘සො දානි ත්වං එවං කුජ්ඣන්තො න චෙව භගවතො සාසනකරො භවිස්සසි, පටිකුජ්ඣන්තො ච කුද්ධපුරිසතොපි පාපියො හුත්වා න දුජ්ජයං සඞ්ගාමං ජෙස්සසි, සපත්තකරණෙ ච ධම්මෙ අත්තාව අත්තනො කරිස්සසි, ඡවාලාතූපමො ච භවිස්සසී’’ති.

244. තස්සෙවං ඝටයතො වායමතො සචෙ තං පටිඝං වූපසම්මති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ වූපසම්මති, අථ යො යො ධම්මො තස්ස පුග්ගලස්ස වූපසන්තො හොති පරිසුද්ධො, අනුස්සරියමානො පසාදං ආවහති, තං තං අනුස්සරිත්වා ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො.

එකච්චස්ස හි කායසමාචාරොව උපසන්තො හොති. උපසන්තභාවො චස්ස බහුං වත්තපටිපත්තිං කරොන්තස්ස සබ්බජනෙන ඤායති. වචීසමාචාරමනොසමාචාරා පන අවූපසන්තා හොන්ති. තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා කායසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

එකච්චස්ස වචීසමාචාරොව උපසන්තො හොති. උපසන්තභාවො චස්ස සබ්බජනෙන ඤායති. සො හි පකතියා ච පටිසන්ථාරකුසලො හොති සඛිලො සුඛසම්භාසො සම්මොදකො උත්තානමුඛො පුබ්බභාසී මධුරෙන සරෙන ධම්මං ඔසාරෙති, පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි ධම්මකථං කථෙති. කායසමාචාරමනොසමාචාරා පන අවූපසන්තා හොන්ති, තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා වචීසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

එකච්චස්ස මනොසමාචාරොව උපසන්තො හොති, උපසන්තභාවො චස්ස චෙතියවන්දනාදීසු සබ්බජනස්ස පාකටො හොති. යො හි අවූපසන්තචිත්තො හොති, සො චෙතියං වා බොධිං වා ථෙරෙ වා වන්දමානො න සක්කච්චං වන්දති, ධම්මස්සවනමණ්ඩපෙ වික්ඛිත්තචිත්තො වා පචලායන්තො වා නිසීදති. උපසන්තචිත්තො පන ඔකප්පෙත්වා වන්දති, ඔහිතසොතො අට්ඨිංකත්වා කායෙන වා වාචාය වා චිත්තප්පසාදං කරොන්තො ධම්මං සුණාති. ඉති එකච්චස්ස මනොසමාචාරොව උපසන්තො හොති, කායවචීසමාචාරා අවූපසන්තා හොන්ති, තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා මනොසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

එකච්චස්ස පන ඉමෙසු තීසු ධම්මෙසු එකොපි අවූපසන්තො හොති, තස්මිං පුග්ගලෙ ‘‘කිඤ්චාපි එස ඉදානි මනුස්සලොකෙ චරති, අථ ඛො කතිපාහස්ස අච්චයෙන අට්ඨමහානිරයසොළසඋස්සදනිරයපරිපූරකො භවිස්සතී’’ති කාරුඤ්ඤං උපට්ඨපෙතබ්බං. කාරුඤ්ඤම්පි හි පටිච්ච ආඝාතො වූපසම්මති.

එකච්චස්ස තයොපිමෙ ධම්මා වූපසන්තා හොන්ති, තස්ස යං යං ඉච්ඡති, තං තං අනුස්සරිතබ්බං. තාදිසෙ හි පුග්ගලෙ න දුක්කරා හොති මෙත්තාභාවනාති.

ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනොදෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) ඉදං පඤ්චකනිපාතෙ ආඝාතපටිවිනයසුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

245. සචෙ පනස්ස එවම්පි වායමතො ආඝාතො උප්පජ්ජතියෙව, අථානෙන එවං අත්තා ඔවදිතබ්බො –

‘‘අත්තනො විසයෙ දුක්ඛං, කතං තෙ යදි වෙරිනා;

කිං තස්සාවිසයෙ දුක්ඛං, සචිත්තෙ කත්තුමිච්ඡසි.

‘‘බහූපකාරං හිත්වාන, ඤාතිවග්ගං රුදම්මුඛං;

මහානත්ථකරං කොධං, සපත්තං න ජහාසි කිං.

‘‘යානි රක්ඛසි සීලානි, තෙසං මූලනිකන්තනං;

කොධං නාමුපළාලෙසි, කො තයා සදිසො ජළො.

‘‘කතං අනරියං කම්මං, පරෙන ඉති කුජ්ඣසි;

කිං නු ත්වං තාදිසංයෙව, යො සයං කත්තුමිච්ඡසි.

‘‘දොසෙතුකාමො යදි තං, අමනාපං පරො කරි;

දොසුප්පාදෙන තස්සෙව, කිං පූරෙසි මනොරථං.

‘‘දුක්ඛං තස්ස ච නාම ත්වං, කුද්ධො කාහසි වා නවා;

අත්තානං පනිදානෙව, කොධදුක්ඛෙන බාධසි.

‘‘කොධං වා අහිතං මග්ගං, ආරූළ්හා යදි වෙරිනො;

කස්මා තුවම්පි කුජ්ඣන්තො, තෙසංයෙවානුසික්ඛසි.

‘‘යං දොසං තව නිස්සාය, සත්තුනා අප්පියං කතං;

තමෙව දොසං ඡින්දස්සු, කිමට්ඨානෙ විහඤ්ඤසි.

‘‘ඛණිකත්තා ච ධම්මානං, යෙහි ඛන්ධෙහි තෙ කතං;

අමනාපං නිරුද්ධා තෙ, කස්ස දානීධ කුජ්ඣසි.

‘‘දුක්ඛං කරොති යො යස්ස, තං විනා කස්ස සො කරෙ;

සයම්පි දුක්ඛහෙතුත්ත, මිති කිං තස්ස කුජ්ඣසී’’ති.

246. සචෙ පනස්ස එවං අත්තානං ඔවදතොපි පටිඝං නෙව වූපසම්මති, අථානෙන අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. තත්ථ අත්තනො තාව එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ‘‘අම්භො ත්වං තස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි? නනු තවෙව චෙතං දොසනිදානං කම්මං අනත්ථාය සංවත්තිස්සති? කම්මස්සකො හි ත්වං කම්මදායාදො කම්මයොනි කම්මබන්ධු කම්මපටිසරණො, යං කම්මං කරිස්සසි, තස්ස දායාදො භවිස්සසි, ඉදඤ්ච තෙ කම්මං නෙව සම්මාසම්බොධිං, න පච්චෙකබොධිං, න සාවකභූමිං, න බ්‍රහ්මත්තසක්කත්තචක්කවත්තිපදෙසරාජාදිසම්පත්තීනං අඤ්ඤතරං සම්පත්තිං සාධෙතුං සමත්ථං, අථ ඛො සාසනතො චාවෙත්වා විඝාසාදාදිභාවස්ස චෙව නෙරයිකාදිදුක්ඛවිසෙසානඤ්ච තෙ සංවත්තනිකමිදං කම්මං. සො ත්වං ඉදං කරොන්තො උභොහි හත්ථෙහි වීතච්චිතෙ වා අඞ්ගාරෙ, ගූථං වා ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමො පුරිසො විය අත්තානමෙව පඨමං දහසි චෙව දුග්ගන්ධඤ්ච කරොසී’’ති.

එවං අත්තනො කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛිත්වා පරස්සපි එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ‘‘එසොපි තව කුජ්ඣිත්වා කිං කරිස්සති? නනු එතස්සෙවෙතං අනත්ථාය සංවත්තිස්සති? කම්මස්සකො හි අයමායස්මා කම්මදායාදො…පෙ… යං කම්මං කරිස්සති, තස්ස දායාදො භවිස්සති. ඉදඤ්චස්ස කම්මං නෙව සම්මාසම්බොධිං, න පච්චෙකබොධිං, න සාවකභූමිං, න බ්‍රහ්මත්තසක්කත්තචක්කවත්තිපදෙසරාජාදිසම්පත්තීනං අඤ්ඤතරං සම්පත්තිං සාධෙතුං සමත්ථං, අථ ඛො සාසනතො චාවෙත්වා විඝාසාදාදිභාවස්ස චෙව නෙරයිකාදිදුක්ඛවිසෙසානඤ්චස්ස සංවත්තනිකමිදං කම්මං. ස්වායං ඉදං කරොන්තො පටිවාතෙ ඨත්වා පරං රජෙන ඔකිරිතුකාමො පුරිසො විය අත්තානංයෙව ඔකිරති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘‘යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති,

සුද්ධස්ස පොසස්ස අනඞ්ගණස්ස;

තමෙව බාලං පච්චෙති පාපං,

සුඛුමො රජො පටිවාතංව ඛිත්තො’’’ති. (ධ. ප. 125; සු. නි. 667);

247. සචෙ පනස්ස එවං කම්මස්සකතම්පි පච්චවෙක්ඛතො නෙව වූපසම්මති, අථානෙන සත්ථු පුබ්බචරියගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

තත්‍රායං පච්චවෙක්ඛණානයො – අම්භො පබ්බජිත, නනු තෙ සත්ථා පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධො බොධිසත්තොපි සමානො චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරයමානො තත්ථ තත්ථ වධකෙසුපි පච්චත්ථිකෙසු චිත්තං නප්පදූසෙසි. සෙය්‍යථිදං, සීලවජාතකෙ තාව අත්තනො දෙවියා පදුට්ඨෙන පාපඅමච්චෙන ආනීතස්ස පටිරඤ්ඤො තියොජනසතං රජ්ජං ගණ්හන්තස්ස නිසෙධනත්ථාය උට්ඨිතානං අමච්චානං ආවුධම්පි ඡුපිතුං න අදාසි. පුන සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ආමකසුසානෙ ගලප්පමාණං භූමිං ඛණිත්වා නිඛඤ්ඤමානො චිත්තප්පදොසමත්තම්පි අකත්වා කුණපඛාදනත්ථං ආගතානං සිඞ්ගාලානං පංසුවියූහනං නිස්සාය පුරිසකාරං කත්වා පටිලද්ධජීවිතො යක්ඛානුභාවෙන අත්තනො සිරිගබ්භං ඔරුය්හ සිරිසයනෙ සයිතං පච්චත්ථිකං දිස්වා කොපං අකත්වාව අඤ්ඤමඤ්ඤං සපථං කත්වා තං මිත්තට්ඨානෙ ඨපයිත්වා ආහ –

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහමත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහූ’’ති. (ජා. 1.1.51);

ඛන්තිවාදීජාතකෙ දුම්මෙධෙන කාසිරඤ්ඤා ‘‘කිංවාදී ත්වං සමණා’’ති පුට්ඨො ‘‘ඛන්තිවාදී නාමාහ’’න්ති වුත්තෙ සකණ්ටකාහි කසාහි තාළෙත්වා හත්ථපාදෙසු ඡිජ්ජමානෙසු කොපමත්තම්පි නාකාසි.

අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං මහල්ලකො පබ්බජ්ජූපගතො එවං කරෙය්‍ය. චූළධම්මපාලජාතකෙ පන උත්තානසෙය්‍යකොපි සමානො –

‘‘චන්දනරසානුලිත්තා, බාහා ඡිජ්ජන්ති ධම්මපාලස්ස;

දායාදස්ස පථබ්‍යා, පාණා මෙ දෙව රුජ්ඣන්තී’’ති. (ජා. 1.5.49);

එවං විප්පලපමානාය මාතුයා පිතරා මහාපතාපෙන නාම රඤ්ඤා වංසකළීරෙසු විය චතූසු හත්ථපාදෙසු ඡෙදාපිතෙසු තාවතාපි සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා සීසමස්ස ඡින්දථාති ආණත්තෙ ‘‘අයං දානි තෙ චිත්තපරිග්ගණ්හනකාලො, ඉදානි අම්භො ධම්මපාල, සීසච්ඡෙදාණාපකෙ පිතරි, සීසච්ඡෙදකෙ පුරිසෙ, පරිදෙවමානාය මාතරි, අත්තනි චාති ඉමෙසු චතූසු සමචිත්තො හොහී’’ති දළ්හං සමාදානමධිට්ඨාය පදුට්ඨාකාරමත්තම්පි නාකාසි.

ඉදඤ්චාපි අනච්ඡරියමෙව, යං මනුස්සභූතො එවමකාසි. තිරච්ඡානභූතොපි පන ඡද්දන්තො නාම වාරණො හුත්වා විසප්පිතෙන සල්ලෙන නාභියං විද්ධොපි තාව අනත්ථකාරිම්හි ලුද්දකෙ චිත්තං නප්පදූසෙසි. යථාහ –

‘‘සමප්පිතො පුථුසල්ලෙන නාගො,

අදුට්ඨචිත්තො ලුද්දකං අජ්ඣභාසි;

කිමත්ථයං කිස්ස වා සම්ම හෙතු,

මමං වධී කස්ස වායං පයොගො’’ති. (ජා. 1.16.124);

එවං වත්වා ච කාසිරඤ්ඤො මහෙසියා තව දන්තානමත්ථාය පෙසිතොම්හි භදන්තෙති වුත්තෙ තස්සා මනොරථං පූරෙන්තො ඡබ්බණ්ණරස්මිනිච්ඡරණසමුජ්ජලිතචාරුසොභෙ අත්තනො දන්තෙ ඡෙත්වා අදාසි.

මහාකපි හුත්වා අත්තනායෙව පබ්බතපපාතතො උද්ධරිතෙන පුරිසෙන –

‘‘භක්ඛො අයං මනුස්සානං, යථෙවඤ්ඤෙ වනෙ මිගා;

යංනූනිමං වධිත්වාන, ඡාතො ඛාදෙය්‍ය වානරං.

‘‘ආහිතොව ගමිස්සාමි, මංසමාදාය සම්බලං;

කන්තාරං නිත්ථරිස්සාමි, පාථෙය්‍යං මෙ භවිස්සතී’’ති. (ජා. 1.16.205-206); –

එවං චින්තෙත්වා සිලං උක්ඛිපිත්වා මත්ථකෙ සම්පදාලිතෙ අස්සුපුණ්ණෙහි නෙත්තෙහි තං පුරිසං උදික්ඛමානො –

‘‘මා අය්‍යොසි මෙ භදන්තෙ, ත්වං නාමෙතාදිසං කරි;

ත්වං ඛොසි නාම දීඝාවු, අඤ්ඤං වාරෙතුමරහසී’’ති. (ජා. 1.16.209); –

වත්වා තස්මිං පුරිසෙ චිත්තං අප්පදූසෙත්වා අත්තනො ච දුක්ඛං අචින්තෙත්වා තමෙව පුරිසං ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙසි.

භූරිදත්තො නාම නාගරාජා හුත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය වම්මිකමුද්ධනි සයමානො කප්පුට්ඨානග්ගිසදිසෙන ඔසධෙන සකලසරීරෙ සිඤ්චියමානොපි පෙළාය පක්ඛිපිත්වා සකලජම්බුදීපෙ කීළාපියමානොපි තස්මිං බ්‍රාහ්මණෙ මනොපදොසමත්තම්පි න අකාසි. යථාහ –

‘‘පෙළාය පක්ඛිපන්තෙපි, මද්දන්තෙපි ච පාණිනා;

අලම්පානෙ න කුප්පාමි, සීලඛණ්ඩභයා මමා’’ති. (චරියා. 2.16);

චම්පෙය්‍යොපි නාගරාජා හුත්වා අහිතුණ්ඩිකෙන විහෙඨියමානො මනොපදොසමත්තම්පි නුප්පාදෙසි. යථාහ –

‘‘තදාපි මං ධම්මචාරිං, උපවුත්ථඋපොසථං;

අහිතුණ්ඩිකො ගහෙත්වාන, රාජද්වාරම්හි කීළති.

‘‘යං සො වණ්ණං චින්තයති, නීලං පීතං ව ලොහිතං;

තස්ස චිත්තානුවත්තන්තො, හොමි චින්තිතසන්නිභො.

‘‘ථලං කරෙය්‍යං උදකං, උදකම්පි ථලං කරෙ;

යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං, ඛණෙන ඡාරිකං කරෙ.

‘‘යදි චිත්තවසී හෙස්සං, පරිහායිස්සාමි සීලතො;

සීලෙන පරිහීනස්ස, උත්තමත්ථො න සිජ්ඣතී’’ති. (චරියා. 2.21-24);

සඞ්ඛපාලනාගරාජා හුත්වා තිඛිණාහි සත්තීහි අට්ඨසු ඨානෙසු ඔවිජ්ඣිත්වා පහාරමුඛෙහි සකණ්ටකා ලතායො පවෙසෙත්වා නාසාය දළ්හං රජ්ජුං පක්ඛිපිත්වා සොළසහි භොජපුත්තෙහි කාජෙනාදාය වය්හමානො ධරණීතලෙ ඝංසියමානසරීරො මහන්තං දුක්ඛං පච්චනුභොන්තො කුජ්ඣිත්වා ඔලොකිතමත්තෙනෙව සබ්බෙ භොජපුත්තෙ භස්මං කාතුං සමත්ථොපි සමානො චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා පදුට්ඨාකාරමත්තම්පි න අකාසි.

යථාහ –

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිඤ්චළාර,

උපොසථං නිච්චමුපාවසාමි;

අථාගමුං සොළස භොජපුත්තා,

රජ්ජුං ගහෙත්වාන දළ්හඤ්ච පාසං.

‘‘භෙත්වාන නාසං අතිකස්ස රජ්ජුං,

නයිංසු මං සම්පරිගය්හ ලුද්දා;

එතාදිසං දුක්ඛමහං තිතික්ඛං,

උපොසථං අප්පටිකොපයන්තො’’ති. (ජා. 2.17.180-181);

න කෙවලඤ්ච එතානෙව, අඤ්ඤානිපි මාතුපොසකජාතකාදීසු අනෙකානි අච්ඡරියානි අකාසි. තස්ස තෙ ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තං සදෙවලොකෙ කෙනචි අප්පටිසමඛන්තිගුණං තං භගවන්තං සත්ථාරං අපදිසතො පටිඝචිත්තං නාම උප්පාදෙතුං අතිවිය අයුත්තං අප්පතිරූපන්ති.

248. සචෙ පනස්ස එවං සත්ථු පුබ්බචරිතගුණං පච්චවෙක්ඛතොපි දීඝරත්තං කිලෙසානං දාසබ්‍යං උපගතස්ස නෙව තං පටිඝං වූපසම්මති, අථානෙන අනමතග්ගියානි පච්චවෙක්ඛිතබ්බානි. තත්‍ර හි වුත්තං –

‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තො සුලභරූපො, යො න මාතාභූතපුබ්බො, යො න පිතාභූතපුබ්බො, යො න භාතා, යො න භගිනී, යො න පුත්තො, යො න ධීතාභූතපුබ්බා’’ති (සං. නි. 2.137-142).

තස්මා තස්මිං පුග්ගලෙ එවං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, ‘‘අයං කිර මෙ අතීතෙ මාතා හුත්වා දසමාසෙ කුච්ඡියා පරිහරිත්වා මුත්තකරීසඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි හරිචන්දනං විය අජිගුච්ඡමානා අපනෙත්වා උරෙ නච්චාපෙන්තී අඞ්ගෙන පරිහරමානා පොසෙසි, පිතා හුත්වා අජපථසඞ්කුපථාදීනි ගන්ත්වා වාණිජ්ජං පයොජයමානො මය්හමත්ථාය ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා උභතොබ්‍යූළ්හෙ සඞ්ගාමෙ පවිසිත්වා නාවාය මහාසමුද්දං පක්ඛන්දිත්වා අඤ්ඤානි ච දුක්කරානි කරිත්වා ‘පුත්තකෙ පොසෙස්සාමී’ති තෙහි තෙහි උපායෙහි ධනං සංහරිත්වා මං පොසෙසි. භාතා, භගිනී, පුත්තො, ධීතා ච හුත්වාපි ඉදඤ්චිදඤ්චුපකාරං අකාසීති තත්‍ර මෙ නප්පතිරූපං මනං පදූසෙතු’’න්ති.

249. සචෙ පන එවම්පි චිත්තං නිබ්බාපෙතුං න සක්කොතියෙව, අථානෙන එවං මෙත්තානිසංසා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා – ‘‘අම්භො පබ්බජිත, නනු වුත්තං භගවතා –

‘මෙත්තාය ඛො, භික්ඛවෙ, චෙතොවිමුත්තියා ආසෙවිතාය භාවිතාය බහුලීකතාය යානීකතාය වත්ථුකතාය අනුට්ඨිතාය පරිචිතාය සුසමාරද්ධාය එකාදසානිසංසා පාටිකඞ්ඛා. කතමෙ එකාදස? සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, න පාපකං සුපිනං පස්සති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, දෙවතා රක්ඛන්ති, නාස්ස අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති, තුවටං චිත්තං සමාධියති, මුඛවණ්ණො පසීදති, අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති, උත්තරිමප්පටිවිජ්ඣන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතී’ති (අ. නි. 11.15).

‘‘සචෙ ත්වං ඉදං චිත්තං න නිබ්බාපෙස්සසි, ඉමෙහි ආනිසංසෙහි පරිබාහිරො භවිස්සසී’’ති.

250. එවම්පි නිබ්බාපෙතුං අසක්කොන්තෙන පන ධාතුවිනිබ්භොගො කාතබ්බො. කථං? ‘‘අම්භො පබ්බජිත, ත්වං එතස්ස කුජ්ඣමානො කස්ස කුජ්ඣසි? කිං කෙසානං කුජ්ඣසි, උදාහු ලොමානං, නඛානං…පෙ… මුත්තස්ස කුජ්ඣසි? අථ වා පන කෙසාදීසු පථවීධාතුයා කුජ්ඣසි, ආපොධාතුයා, තෙජොධාතුයා, වායොධාතුයා කුජ්ඣසි? යෙ වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො උපාදාය අයමායස්මා ඉත්ථන්නාමොති වුච්චති, තෙසු කිං රූපක්ඛන්ධස්ස කුජ්ඣසි, උදාහු වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස කුජ්ඣසි? කිං වා චක්ඛායතනස්ස කුජ්ඣසි, කිං රූපායතනස්ස කුජ්ඣසි…පෙ… කිං මනායතනස්ස කුජ්ඣසි, කිං ධම්මායතනස්ස කුජ්ඣසි? කිං වා චක්ඛුධාතුයා කුජ්ඣසි, කිං රූපධාතුයා, කිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… කිං මනොධාතුයා, කිං ධම්මධාතුයා, කිං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති? එවඤ්හි ධාතුවිනිබ්භොගං කරොතො ආරග්ගෙ සාසපස්ස විය ආකාසෙ චිත්තකම්මස්ස විය ච කොධස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං න හොති.

251. ධාතුවිනිබ්භොගං පන කාතුං අසක්කොන්තෙන දානසංවිභාගො කාතබ්බො. අත්තනො සන්තකං පරස්ස දාතබ්බං, පරස්ස සන්තකං අත්තනා ගහෙතබ්බං. සචෙ පන පරො භින්නාජීවො හොති අපරිභොගාරහපරික්ඛාරො, අත්තනො සන්තකමෙව දාතබ්බං. තස්සෙවං කරොතො එකන්තෙනෙව තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො වූපසම්මති. ඉතරස්ස ච අතීතජාතිතො පට්ඨාය අනුබන්ධොපි කොධො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වූපසම්මති, චිත්තලපබ්බතවිහාරෙ තික්ඛත්තුං වුට්ඨාපිතසෙනාසනෙන පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරෙන ‘‘අයං, භන්තෙ, අට්ඨකහාපණග්ඝනකො පත්තො මම මාතරා උපාසිකාය දින්නො ධම්මියලාභො, මහාඋපාසිකාය පුඤ්ඤලාභං කරොථා’’ති වත්වා දින්නං පත්තං ලද්ධමහාථෙරස්ස විය. එවං මහානුභාවමෙතං දානං නාම. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘අදන්තදමනං දානං, දානං සබ්බත්ථසාධකං;

දානෙන පියවාචාය, උන්නමන්ති නමන්ති චා’’ති.

252. තස්සෙවං වෙරීපුග්ගලෙ වූපසන්තපටිඝස්ස යථා පියාතිප්පියසහායකමජ්ඣත්තෙසු, එවං තස්මිම්පි මෙත්තාවසෙන චිත්තං පවත්තති. අථානෙන පුනප්පුනං මෙත්තායන්තෙන අත්තනි පියපුග්ගලෙ මජ්ඣත්තෙ වෙරීපුග්ගලෙති චතූසු ජනෙසු සමචිත්තතං සම්පාදෙන්තෙන සීමාසම්භෙදො කාතබ්බො. තස්සිදං ලක්ඛණං, සචෙ ඉමස්මිං පුග්ගලෙ පියමජ්ඣත්තවෙරීහි සද්ධිං අත්තචතුත්ථෙ එකස්මිං පදෙසෙ නිසින්නෙ චොරා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, එකං භික්ඛුං අම්හාකං දෙථා’’ති වත්වා ‘‘කිං කාරණා’’ති වුත්තෙ ‘‘තං මාරෙත්වා ගලලොහිතං ගහෙත්වා බලිකරණත්ථායා’’ති වදෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙසො භික්ඛු ‘‘අසුකං වා අසුකං වා ගණ්හන්තූ’’ති චින්තෙය්‍ය, අකතොව හොති සීමාසම්භෙදො. සචෙපි ‘‘මං ගණ්හන්තු, මා ඉමෙ තයො’’තිපි චින්තෙය්‍ය, අකතොව හොති සීමාසම්භෙදො. කස්මා? යස්ස යස්ස හි ගහණමිච්ඡති, තස්ස තස්ස අහිතෙසී හොති, ඉතරෙසංයෙව හිතෙසී හොති.

යදා පන චතුන්නං ජනානමන්තරෙ එකම්පි චොරානං දාතබ්බං න පස්සති, අත්තනි ච තෙසු ච තීසු ජනෙසු සමමෙව චිත්තං පවත්තෙති, කතො හොති සීමාසම්භෙදො. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘අත්තනි හිතමජ්ඣත්තෙ, අහිතෙ ච චතුබ්බිධෙ;

යදා පස්සති නානත්තං, හිතචිත්තොව පාණිනං.

‘‘න නිකාමලාභී මෙත්තාය, කුසලීති පවුච්චති;

යදා චතස්සො සීමායො, සම්භින්නා හොන්ති භික්ඛුනො.

‘‘සමං ඵරති මෙත්තාය, සබ්බලොකං සදෙවකං;

මහාවිසෙසො පුරිමෙන, යස්ස සීමා න ඤායතී’’ති.

253. එවං සීමාසම්භෙදසමකාලමෙව ච ඉමිනා භික්ඛුනා නිමිත්තඤ්ච උපචාරඤ්ච ලද්ධං හොති. සීමාසම්භෙදෙ පන කතෙ තමෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අප්පකසිරෙනෙව පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව අප්පනං පාපුණාති.

එත්තාවතානෙන අධිගතං හොති පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමජ්ඣානං මෙත්තාසහගතං. අධිගතෙ ච තස්මිං තදෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අනුපුබ්බෙන චතුක්කනයෙ දුතියතතියජ්ඣානානි, පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි ච පාපුණාති.

සො හි පඨමජ්ඣානාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති. තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති (විභ. 642; දී. නි. 1.556). පඨමජ්ඣානාදිවසෙන අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව හි අයං විකුබ්බනා සම්පජ්ජති.

254. එත්ථ ච මෙත්තාසහගතෙනාති මෙත්තාය සමන්නාගතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. එකං දිසන්ති එකමෙකිස්සා දිසාය පඨමපරිග්ගහිතං සත්තං උපාදාය එකදිසාපරියාපන්නසත්තඵරණවසෙන වුත්තං. ඵරිත්වාති ඵුසිත්වා ආරම්මණං කත්වා. විහරතීති බ්‍රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතං ඉරියාපථවිහාරං පවත්තෙති. තථා දුතියන්ති යථා පුරත්ථිමාදීසු දිසාසු යංකිඤ්චි එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථෙව තදනන්තරං දුතියං තතියං චතුත්ථඤ්චාති අත්ථො. ඉති උද්ධන්ති එතෙනෙව නයෙන උපරිමං දිසන්ති වුත්තං හොති. අධො තිරියන්ති අධොදිසම්පි තිරියංදිසම්පි එවමෙව. තත්ථ ච අධොති හෙට්ඨා. තිරියන්ති අනුදිසාසු. එවං සබ්බදිසාසු අස්සමණ්ඩලෙ අස්සමිව මෙත්තාසහගතං චිත්තං සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපීති. එත්තාවතා එකං දිසං පරිග්ගහෙත්වා ඔධිසො මෙත්තාඵරණං දස්සිතං.

සබ්බධීතිආදි පන අනොධිසො දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සබ්බධීති සබ්බත්ථ. සබ්බත්තතායාති සබ්බෙසු හීනමජ්ඣිමුක්කට්ඨමිත්තසපත්තමජ්ඣත්තාදිප්පභෙදෙසු අත්තතාය. ‘‘අයං පරසත්තො’’ති විභාගං අකත්වා අත්තසමතායාති වුත්තං හොති. අථ වා සබ්බත්තතායාති සබ්බෙන චිත්තභාගෙන ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානොති වුත්තං හොති. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. ලොකන්ති සත්තලොකං. විපුලෙනාතිඑවමාදිපරියායදස්සනතො පනෙත්ථ පුන මෙත්තාසහගතෙනාති වුත්තං. යස්මා වා එත්ථ ඔධිසො ඵරණෙ විය පුන තථාසද්දො ඉතිසද්දො වා න වුත්තො, තස්මා පුන මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාති වුත්තං. නිගමවසෙන වා එතං වුත්තං. විපුලෙනාති එත්ථ ච ඵරණවසෙන විපුලතා දට්ඨබ්බා. භූමිවසෙන පන එතං මහග්ගතං පගුණවසෙන ච අප්පමාණසත්තාරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං, බ්‍යාපාදපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං, දොමනස්සප්පහානතො අබ්‍යාපජ්ජං, නිද්දුක්ඛන්ති වුත්තං හොති. අයං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාතිආදිනා නයෙන වුත්තාය විකුබ්බනාය අත්ථො.

255. යථා චායං අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව විකුබ්බනා සම්පජ්ජති, තථා යම්පි පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.22) ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති, දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තං, තම්පි අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ ච සබ්බෙ සත්තා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු, සබ්බෙ පාණා, සබ්බෙ භූතා, සබ්බෙ පුග්ගලා, සබ්බෙ අත්තභාවපරියාපන්නා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තූති ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

සබ්බා ඉත්ථියො අවෙරා…පෙ… අත්තානං පරිහරන්තු, සබ්බෙ පුරිසා, සබ්බෙ අරියා, සබ්බෙ අනරියා, සබ්බෙ දෙවා, සබ්බෙ මනුස්සා, සබ්බෙ විනිපාතිකා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තූති ඉමෙහි සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා අවෙරා…පෙ… අත්තානං පරිහරන්තු. සබ්බෙ පච්ඡිමාය දිසාය, සබ්බෙ උත්තරාය දිසාය, සබ්බෙ දක්ඛිණාය දිසාය, සබ්බෙ පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, සබ්බෙ පච්ඡිමාය අනුදිසාය, සබ්බෙ උත්තරාය අනුදිසාය, සබ්බෙ දක්ඛිණාය අනුදිසාය, සබ්බෙ හෙට්ඨිමාය දිසාය, සබ්බෙ උපරිමාය දිසාය සත්තා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නා, අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියො, සබ්බෙ පුරිසා, අරියා, අනරියා, දෙවා, මනුස්සා, විනිපාතිකා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බා පච්ඡිමාය දිසාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය, පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය, හෙට්ඨිමාය දිසාය, උපරිමාය දිසාය ඉත්ථියො…පෙ… විනිපාතිකා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති ඉමෙහි දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

256. තත්ථ සබ්බෙති අනවසෙසපරියාදානමෙතං. සත්තාති රූපාදීසු ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගෙන සත්තා විසත්තාති සත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –