රූපසත්තකසම්මසනකථා

706. අපරො රූපසත්තකඅරූපසත්තකවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. තත්ථ ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො, ආහාරමයතො, උතුමයතො, කම්මජතො, චිත්තසමුට්ඨානතො, ධම්මතාරූපතොති ඉමෙහි ආකාරෙහි ආරොපෙත්වා සම්මසන්තො රූපසත්තකවසෙන ආරොපෙත්වා සම්මසති නාම. තෙනාහු පොරාණා –

‘‘ආදානනික්ඛෙපනතො, වයොවුඩ්ඪත්ථගාමිතො;

ආහාරතො ච උතුතො, කම්මතො චාපි චිත්තතො;

ධම්මතාරූපතො සත්ත, විත්ථාරෙන විපස්සතී’’ති.

තත්ථ ආදානන්ති පටිසන්ධි. නික්ඛෙපනන්ති චුති. ඉති යොගාවචරො ඉමෙහි ආදානනික්ඛෙපෙහි එකං වස්සසතං පරිච්ඡින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙසු තිලක්ඛණං ආරොපෙති. කථං? එත්ථන්තරෙ සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා. කස්මා? උප්පාදවයවත්තිතො, විපරිණාමතො, තාවකාලිකතො, නිච්චපටික්ඛෙපතො ච. යස්මා පන උප්පන්නා සඞ්ඛාරා ඨිතිං පාපුණන්ති, ඨිතියං ජරාය කිලමන්ති, ජරං පත්වා අවස්සං භිජ්ජන්ති, තස්මා අභිණ්හසම්පටිපීළනතො, දුක්ඛමතො දුක්ඛවත්ථුතො, සුඛපටික්ඛෙපතො ච දුක්ඛා. යස්මා ච ‘‘උප්පන්නා සඞ්ඛාරා ඨිතිං මා පාපුණන්තු, ඨානප්පත්තා මා ජීරන්තු, ජරප්පත්තා මා භිජ්ජන්තූ’’ති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු කස්සචි වසවත්තිභාවො නත්ථි, සුඤ්ඤා තෙන වසවත්තනාකාරෙන, තස්මා සුඤ්ඤතො, අස්සාමිකතො, අවසවත්තිතො, අත්තපටික්ඛෙපතො ච අනත්තාති.

707. එවං ආදානනික්ඛෙපනවසෙන වස්සසතපරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා තතො පරං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො ආරොපෙති. තත්ථ වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමො නාම වයවසෙන වුඩ්ඪස්ස වඩ්ඪිතස්ස රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො. තස්ස වසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙතීති අත්ථො.

කථං? සො තමෙව වස්සසතං පඨමවයෙන මජ්ඣිමවයෙන පච්ඡිමවයෙනාති තීහි වයෙහි පරිච්ඡින්දති. තත්ථ ආදිතො තෙත්තිංස වස්සානි පඨමවයො නාම. තතො චතුත්තිංස මජ්ඣිමවයො නාම. තතො තෙත්තිංස පච්ඡිමවයො නාමාති. ඉති ඉමෙහි තීහි වයෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා, ‘‘පඨමවයෙ පවත්තං රූපං මජ්ඣිමවයං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං. යදනිච්චං, තං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං, තදනත්තා. මජ්ඣිමවයෙ පවත්තරූපම්පි පච්ඡිමවයං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. පච්ඡිමවයෙ තෙත්තිංස වස්සානි පවත්තරූපම්පි මරණතො පරං ගමනසමත්ථං නාම නත්ථි, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

708. එවං පඨමවයාදිවසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන ‘‘මන්දදසකං, ඛිඩ්ඩාදසකං, වණ්ණදසකං, බලදසකං, පඤ්ඤාදසකං, හානිදසකං, පබ්භාරදසකං, වඞ්කදසකං, මොමූහදසකං, සයනදසක’’න්ති ඉමෙසං දසන්නං දසකානං වසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

තත්ථ දසකෙසු තාව වස්සසතජීවිනො පුග්ගලස්ස පඨමානි දස වස්සානි මන්දදසකං නාම, තදා හි සො මන්දො හොති චපලො කුමාරකො. තතො පරානි දස ඛිඩ්ඩාදසකං නාම, තදා හි සො ඛිඩ්ඩාරතිබහුලො හොති. තතො පරානි දස වණ්ණදසකං නාම, තදා හිස්ස වණ්ණායතනං වෙපුල්ලං පාපුණාති. තතො පරානි දස බලදසකං නාම, තදා හිස්ස බලඤ්ච ථාමො ච වෙපුල්ලං පාපුණාති. තතො පරානි දස පඤ්ඤාදසකං නාම, තදා හිස්ස පඤ්ඤා සුප්පතිට්ඨිතා හොති, පකතියා කිර දුබ්බලපඤ්ඤස්සාපි තස්මිං කාලෙ අප්පමත්තකා පඤ්ඤා උප්පජ්ජතියෙව. තතො පරානි දස හානිදසකං නාම, තදා හිස්ස ඛිඩ්ඩාරතිවණ්ණබලපඤ්ඤා පරිහායන්ති. තතො පරානි දස පබ්භාරදසකං නාම, තදා හිස්ස අත්තභාවො පුරතො පබ්භාරො හොති. තතො පරානි දස වඞ්කදසකං නාම, තදා හිස්ස අත්තභාවො නඞ්ගලකොටි විය වඞ්කො හොති. තතො පරානි දස මොමූහදසකං නාම. තදා හි සො මොමූහො හොති, කතං කතං පමුස්සති. තතො පරානි දස සයනදසකං නාම, වස්සසතිකො හි සයනබහුලොව හොති.

තත්‍රායං යොගී එතෙසං දසකානං වසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙතුං ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘පඨමදසකෙ පවත්තරූපං දුතියදසකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. දුතියදසකෙ…පෙ… නවමදසකෙ පවත්තරූපං දසමදසකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. දසමදසකෙ පවත්තරූපං පුනබ්භවං අප්පත්වා ඉධෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

709. එවං දසකවසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන තදෙව වස්සසතං පඤ්චපඤ්චවස්සවසෙන වීසතිකොට්ඨාසෙ කත්වා වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙති. කථං? සො හි ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘පඨමෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං දුතියං වස්සපඤ්චකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා. දුතියෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං තතියං…පෙ… එකූනවීසතිමෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං වීසතිමං වස්සපඤ්චකං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. වීසතිමෙ වස්සපඤ්චකෙ පවත්තරූපං මරණතො පරං ගමනසමත්ථං නාම නත්ථි, තස්මා තම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති.

එවං වීසතිකොට්ඨාසවසෙන වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමතො තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන පඤ්චවීසති කොට්ඨාසෙ කත්වා චතුන්නං චතුන්නං වස්සානං වසෙන ආරොපෙති. තතො තෙත්තිංස කොට්ඨාසෙ කත්වා තිණ්ණං තිණ්ණං වස්සානං වසෙන, පඤ්ඤාස කොට්ඨාසෙ කත්වා ද්වින්නං ද්වින්නං වස්සානං වසෙන, සතං කොට්ඨාසෙ කත්වා එකෙකවස්සවසෙන. තතො එකං වස්සං තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා වස්සානහෙමන්තගිම්හෙසු තීසු උතූසු එකෙකඋතුවසෙන තස්මිං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

කථං? ‘‘වස්සානෙ චතුමාසං පවත්තරූපං හෙමන්තං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. හෙමන්තෙ පවත්තරූපං ගිම්හං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. ගිම්හෙ පවත්තරූපං පුන වස්සානං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති. එවං ආරොපෙත්වා පුන එකං වස්සං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා – ‘‘වස්සානෙ ද්වෙමාසං පවත්තරූපං සරදං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. සරදෙ පවත්තරූපං හෙමන්තං. හෙමන්තෙ පවත්තරූපං සිසිරං. සිසිරෙ පවත්තරූපං වසන්තං. වසන්තෙ පවත්තරූපං ගිම්හං. ගිම්හෙ පවත්තරූපං පුන වස්සානං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තස්මිං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

එවං ආරොපෙත්වා තතො කාළජුණ්හවසෙන – ‘‘කාළෙ පවත්තරූපං ජුණ්හං අප්පත්වා. ජුණ්හෙ පවත්තරූපං කාළං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති. තතො රත්තින්දිවවසෙන – ‘‘රත්තිං පවත්තරූපං දිවසං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. දිවසං පවත්තරූපම්පි රත්තිං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති. තතො තදෙව රත්තින්දිවං පුබ්බණ්හාදිවසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා – ‘‘පුබ්බණ්හෙ පවත්තරූපං මජ්ඣන්හං අප්පත්වා. මජ්ඣන්හෙ පවත්තරූපං සායන්හං. සායන්හෙ පවත්තරූපං පඨමයාමං. පඨමයාමෙ පවත්තරූපං මජ්ඣිමයාමං. මජ්ඣිමයාමෙ පවත්තරූපං පච්ඡිමයාමං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං. පච්ඡිමයාමෙ පවත්තරූපං පුන පුබ්බණ්හං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුද්ධං, තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

710. එවං ආරොපෙත්වා පුන තස්මිංයෙව රූපෙ අභික්කමපටික්කමආලොකනවිලොකනසමිඤ්ජනපසාරණවසෙන – ‘‘අභික්කමෙ පවත්තරූපං පටික්කමං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. පටික්කමෙ පවත්තරූපං ආලොකනං. ආලොකනෙ පවත්තරූපං විලොකනං. විලොකනෙ පවත්තරූපං සමිඤ්ජනං. සමිඤ්ජනෙ පවත්තරූපං පසාරණං අප්පත්වා තත්ථෙව නිරුජ්ඣති. තස්මා අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

තතො එකපදවාරං උද්ධරණ අතිහරණවීතිහරණවොස්සජ්ජනසන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනවසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ කරොති.

තත්ථ උද්ධරණං නාම පාදස්ස භූමිතො උක්ඛිපනං. අතිහරණං නාම පුරතො හරණං. වීතිහරණං නාම ඛාණුකණ්ටකදීඝජාතිආදීසු කිඤ්චිදෙව දිස්වා ඉතො චිතො ච පාදසඤ්චාරණං. වොස්සජ්ජනං නාම පාදස්ස හෙට්ඨා ඔරොපනං. සන්නික්ඛෙපනං නාම පථවීතලෙ ඨපනං. සන්නිරුම්භනං නාම පුන පාදුද්ධරණකාලෙ පාදස්ස පථවියා සද්ධිං අභිනිප්පීළනං. තත්ථ උද්ධරණෙ පථවීධාතු ආපොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො. තථා අතිහරණවීතිහරණෙසු. වොස්සජ්ජනෙ තෙජොධාතු වායොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො. තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනෙසු. එවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා තෙසං වසෙන තස්මිං වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

කථං? සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘යා උද්ධරණෙ පවත්තා ධාතුයො, යානි ච තදුපාදායරූපානි, සබ්බෙ තෙ ධම්මා අතිහරණං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා. තථා අතිහරණෙ පවත්තා වීතිහරණං. වීතිහරණෙ පවත්තා වොස්සජ්ජනං. වොස්සජ්ජනෙ පවත්තා සන්නික්ඛෙපනං. සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තා සන්නිරුම්භනං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣන්ති. ඉති තත්ථ තත්ථ උප්පන්නා ඉතරං ඉතරං කොට්ඨාසං අප්පත්වා තත්ථ තත්ථෙව පබ්බං පබ්බං සන්ධි සන්ධි ඔධි ඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය තටතටායන්තා සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති. තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති. තස්සෙවං පබ්බපබ්බගතෙ සඞ්ඛාරෙ විපස්සතො රූපසම්මසනං සුඛුමං හොති.

711. සුඛුමත්තෙ ච පනස්ස ඉදං ඔපම්මං. එකො කිර දාරුතිණුක්කාදීසු කතපරිචයො අදිට්ඨපුබ්බපදීපො පච්චන්තවාසිකො නගරමාගම්ම අන්තරාපණෙ ජලමානං පදීපං දිස්වා එකං පුරිසං පුච්ඡි අම්භො ‘‘කිං නාමෙතං එවං මනාප’’න්ති? තමෙනං සො ආහ ‘‘කිමෙත්ථ මනාපං, පදීපො නාමෙස තෙලක්ඛයෙන වට්ටික්ඛයෙන ච ගතමග්ගොපිස්ස න පඤ්ඤායිස්සතී’’ති. තමඤ්ඤො එවමාහ ‘‘ඉදං ඔළාරිකං, ඉමිස්සා හි වට්ටියා අනුපුබ්බෙන ඩය්හමානාය තතියභාගෙ තතියභාගෙ ජාලා ඉතරීතරං පදෙසං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති. තමඤ්ඤො එවමාහ ‘‘ඉදම්පි ඔළාරිකං, ඉමිස්සා හි අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරෙ අඩ්ඪඞ්ගුලඩ්ඪඞ්ගුලන්තරෙ තන්තුම්හි තන්තුම්හි අංසුම්හි අංසුම්හි ජාලා ඉතරීතරං අංසුං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සති. අංසුං පන මුඤ්චිත්වා න සක්කා ජාලං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති.

තත්ථ ‘‘තෙලක්ඛයෙන වට්ටික්ඛයෙන ච පදීපස්ස ගතමග්ගොපි න පඤ්ඤායිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො ආදානනික්ඛෙපනතො වස්සසතෙන පරිච්ඡින්නරූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘වට්ටියා තතියභාගෙ තතියභාගෙ ජාලා ඉතරීතරං පදෙසං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො වස්සසතස්ස තතියකොට්ඨාසපරිච්ඡින්නෙ වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරෙ ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො දසවස්ස පඤ්චවස්ස චතුවස්ස තිවස්ස ද්විවස්ස එකවස්ස පරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘අඩ්ඪඞ්ගුලඩ්ඪඞ්ගුලන්තරෙ ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො එකෙකඋතුවසෙන එකං වස්සං තිධා, ඡධා ච විභජිත්වා චතුමාස-ද්විමාසපරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘තන්තුම්හි තන්තුම්හි ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො කාළජුණ්හවසෙන, රත්තින්දිවවසෙන, එකරත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පුබ්බණ්හාදිවසෙන ච පරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනං. ‘‘අංසුම්හි අංසුම්හි ජාලා ඉතරීතරං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති පුරිසස්ස ඤාණං විය යොගිනො අභික්කමාදිවසෙන චෙව උද්ධරණාදීසු ච එකෙකකොට්ඨාසවසෙන පරිච්ඡින්නෙ රූපෙ තිලක්ඛණාරොපනන්ති.

712. සො එවං නානාකාරෙහි වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන තදෙව රූපං විසඞ්ඛරිත්වා ආහාරමයාදිවසෙන චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කත්වා එකෙකකොට්ඨාසෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති. තත්‍රාස්ස ආහාරමයං රූපං ඡාතසුහිතවසෙන පාකටං හොති. ඡාතකාලෙ සමුට්ඨිතං රූපං හි ඣත්තං හොති කිලන්තං, ඣාමඛාණුකො විය, අඞ්ගාරපච්ඡියං නිලීනකාකො විය ච දුබ්බණ්ණං දුස්සණ්ඨිතං. සුහිතකාලෙ සමුට්ඨිතං ධාතං පීණිතං මුදු සිනිද්ධං ඵස්සවන්තං හොති. සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘ඡාතකාලෙ පවත්තරූපං සුහිතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. සුහිතකාලෙ සමුට්ඨිතම්පි ඡාතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

713. උතුමයං සීතුණ්හවසෙන පාකටං හොති. උණ්හකාලෙ සමුට්ඨිතං රූපං හි ඣත්තං හොති කිලන්තං දුබ්බණ්ණං. සීතඋතුනා සමුට්ඨිතං රූපං ධාතං පීණිතං සිනිද්ධං හොති. සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘උණ්හකාලෙ පවත්තරූපං සීතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. සීතකාලෙ පවත්තරූපං උණ්හකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

714. කම්මජං ආයතනද්වාරවසෙන පාකටං හොති. චක්ඛුද්වාරස්මිං හි චක්ඛුකායභාවදසකවසෙන තිංස කම්මජරූපානි, උපත්ථම්භකානි පන තෙසං උතුචිත්තාහාරසමුට්ඨානානි චතුවීසතීති චතුපණ්ණාස හොන්ති. තථා සොතඝානජිව්හාද්වාරෙසු. කායද්වාරෙ කායභාවදසකවසෙන චෙව උතුසමුට්ඨානාදිවසෙන ච චතුචත්තාලීස. මනොද්වාරෙ හදයවත්ථුකායභාවදසකවසෙන චෙව උතුසමුට්ඨානාදිවසෙන ච චතුපණ්ණාසමෙව.

සො සබ්බම්පි තං රූපං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ පවත්තරූපං සොතද්වාරං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. සොතද්වාරෙ පවත්තරූපං ඝානද්වාරං. ඝානද්වාරෙ පවත්තරූපං ජිව්හාද්වාරං. ජිව්හාද්වාරෙ පවත්තරූපං කායද්වාරං. කායද්වාරෙ පවත්තරූපං මනොද්වාරං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

715. චිත්තසමුට්ඨානං සොමනස්සිතදොමනස්සිතවසෙන පාකටං හොති, සොමනස්සිතකාලෙ උප්පන්නං හි රූපං සිනිද්ධං මුදු පීණිතං ඵස්සවන්තං හොති. දොමනස්සිතකාලෙ උප්පන්නං ඣත්තං කිලන්තං දුබ්බණ්ණං හොති. සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘සොමනස්සිතකාලෙ පවත්තරූපං දොමනස්සිතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති. දොමනස්සිතකාලෙ පවත්තරූපං සොමනස්සිතකාලං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙති.

තස්සෙවං චිත්තසමුට්ඨානරූපං පරිග්ගහෙත්වා තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපයතො අයමත්ථො පාකටො හොති –

ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො.

චුල්ලාසීති සහස්සානි, කප්පං තිට්ඨන්ති යෙ මරූ;

න ත්වෙව තෙපි තිට්ඨන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සමොහිතා.

යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙව සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

අනන්තරා ච යෙ භග්ගා, යෙ ච භග්ගා අනාගතෙ;

තදන්තරා නිරුද්ධානං, වෙසමං නත්ථි ලක්ඛණෙ.

අනිබ්බත්තෙන න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා.

අනිධානගතා භග්ගා, පුඤ්ජො නත්ථි අනාගතෙ;

නිබ්බත්තා යෙපි තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා.

නිබ්බත්තානඤ්ච ධම්මානං, භඞ්ගො නෙසං පුරක්ඛතො;

පලොකධම්මා තිට්ඨන්ති, පුරාණෙහි අමිස්සිතා.

අදස්සනතො ආයන්ති, භග්ගා ගච්ඡන්තුදස්සනං;

විජ්ජුප්පාදොව ආකාසෙ, උප්පජ්ජන්ති වයන්ති චාති. (මහානි. 10);

716. එවං ආහාරමයාදීසු තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පුන ධම්මතාරූපෙ තිලක්ඛණං ආරොපෙති. ධම්මතාරූපං නාම බහිද්ධා අනින්ද්‍රියබද්ධං අයලොහතිපුසීසසුවණ්ණරජතමුත්තාමණිවෙළුරියසඞ්ඛසිලාපවාළලොහිතඞ්ගමසාරගල්ලභූමිපාසාණපබ්බතතිණරුක්ඛලතාදිභෙදං විවට්ටකප්පතො පට්ඨාය උප්පජ්ජනකරූපං. තදස්ස අසොකඞ්කුරාදිවසෙන පාකටං හොති.

අසොකඞ්කුරං හි ආදිතොව තනුරත්තං හොති, තතො ද්වීහතීහච්චයෙන ඝනරත්තං, පුන ද්වීහතීහච්චයෙන මන්දරත්තං, තතො තරුණපල්ලවවණ්ණං, තතො පරිණතපල්ලවවණ්ණං, තතො හරිතපණ්ණවණ්ණං. තතො නීලපණ්ණවණ්ණං. තතො නීලපණ්ණවණ්ණකාලතො පට්ඨාය සභාගරූපසන්තතිමනුප්පබන්ධාපයමානං සංවච්ඡරමත්තෙන පණ්ඩුපලාසං හුත්වා වණ්ටතො ඡිජ්ජිත්වා පතති.

සො තං පරිග්ගහෙත්වා ‘‘තනුරත්තකාලෙ පවත්තරූපං ඝනරත්තකාලං අප්පත්වා නිරුජ්ඣති. ඝනරත්තකාලෙ පවත්තරූපං මන්දරත්තකාලං. මන්දරත්තකාලෙ පවත්තරූපං තරුණපල්ලවවණ්ණකාලං. තරුණපල්ලවවණ්ණකාලෙ පවත්තං පරිණතපල්ලවවණ්ණකාලං. පරිණතපල්ලවවණ්ණකාලෙ පවත්තං හරිතපණ්ණවණ්ණකාලං. හරිතපණ්ණකාලෙ පවත්තං නීලපණ්ණවණ්ණකාලං. නීලපණ්ණවණ්ණකාලෙ පවත්තං පණ්ඩුපලාසකාලං. පණ්ඩුපලාසකාලෙ පවත්තං වණ්ටතො ඡිජ්ජිත්වා පතනකාලං අප්පත්වාව නිරුජ්ඣති, තස්මා තං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙති, එවං තත්ථ තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා ඉමිනා නයෙන සබ්බම්පි ධම්මතාරූපං සම්මසති.

එවං තාව රූපසත්තකවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති.