අරූපසත්තකසම්මසනකථා

717. යං පන වුත්තං ‘‘අරූපසත්තකවසෙනා’’ති, තත්ථ අයං මාතිකා – කලාපතො, යමකතො, ඛණිකතො, පටිපාටිතො, දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො, මානසමුග්ඝාටනතො, නිකන්තිපරියාදානතොති.

තත්ථ කලාපතොති ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා. කථං කලාපතො සම්මසතීති? ඉධ භික්ඛු ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘යෙ ඉමෙ ‘කෙසා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’ති සම්මසනෙ උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා, යෙ ච ‘ලොමා…පෙ… මත්ථලුඞ්ගං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති සම්මසනෙ උප්පන්නා ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ ඉතරීතරං අප්පත්වා පබ්බංපබ්බං ඔධිඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තතිලා විය තටතටායන්තා විනට්ඨා, තස්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’’ති. අයං තාව විසුද්ධිකථායං නයො.

අරියවංසකථායං පන ‘‘හෙට්ඨා රූපසත්තකෙ සත්තසු ඨානෙසු ‘රූපං අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති පවත්තං චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’ති සම්මසන්තො ‘කලාපතො සම්මසතී’ති’’ වුත්තං, තං යුත්තතරං. තස්මා සෙසානිපි තෙනෙව නයෙන විභජිස්සාම.

718. යමකතොති ඉධ භික්ඛු ආදානනික්ඛෙපරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තම්පි චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තම්පි චිත්තං අපරෙන චිත්තෙන ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. එවං යමකතො සම්මසති නාම.

719. ඛණිකතොති ඉධ භික්ඛු ආදානනික්ඛෙපරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන, චතුත්ථං පඤ්චමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. එවං රූපපරිග්ගාහකචිත්තතො පට්ඨාය චත්තාරි චත්තාරි චිත්තානි සම්මසන්තො ඛණිකතො සම්මසති නාම.

720. පටිපාටිතොති ආදානනික්ඛෙපරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන…පෙ… දසමං එකාදසමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසති. වයොවුඩ්ඪත්ථඞ්ගමරූපං, ආහාරමයං, උතුමයං, කම්මජං, චිත්තසමුට්ඨානං, ධම්මතාරූපං ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති සම්මසිත්වා තං පඨමචිත්තං දුතියචිත්තෙන, දුතියං තතියෙන, තතියං චතුත්ථෙන…පෙ… දසමං එකාදසමෙන ‘‘එතම්පි අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා’’ති එවං විපස්සනා පටිපාටියා සකලම්පි දිවසභාගං සම්මසිතුං වට්ටෙය්‍ය. යාව දසමචිත්තසම්මසනා පන රූපකම්මට්ඨානම්පි අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං හොති. තස්මා දසමෙයෙව ඨපෙතබ්බන්ති වුත්තං. එවං සම්මසන්තො පටිපාටිතො සම්මසති නාම.

721. දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො මානඋග්ඝාටනතො නිකන්තිපරියාදානතොති ඉමෙසු තීසු විසුං සම්මසනනයො නාම නත්ථි. යං පනෙතං හෙට්ඨා රූපං, ඉධ ච අරූපං පරිග්ගහිතං, තං පස්සන්තො රූපාරූපතො උද්ධං අඤ්ඤං සත්තං නාම න පස්සති. සත්තස්ස අදස්සනතො පට්ඨාය සත්තසඤ්ඤා උග්ඝාටිතා හොති. සත්තසඤ්ඤං උග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො දිට්ඨි නුප්පජ්ජති. දිට්ඨියා අනුප්පජ්ජමානාය දිට්ඨි උග්ඝාටිතා නාම හොති. දිට්ඨිඋග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො මානො නුප්පජ්ජති. මානෙ අනුප්පජ්ජන්තෙ මානො සමුග්ඝාටිතො නාම හොති. මානසමුග්ඝාටිතචිත්තෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හතො තණ්හා නුප්පජ්ජති. තණ්හාය අනුප්පජ්ජන්තියා නිකන්ති පරියාදිණ්ණා නාම හොතීති ඉදං තාව විසුද්ධිකථායං වුත්තං.

අරියවංසකථායං පන ‘‘දිට්ඨිඋග්ඝාටනතො මානසමුග්ඝාටනතො නිකන්තිපරියාදානතො’’ති මාතිකං ඨපෙත්වා අයං නයො දස්සිතො.

‘‘අහං විපස්සාමි, මම විපස්සනා’’ති ගණ්හතො හි දිට්ඨිසමුග්ඝාටනං නාම න හොති. ‘‘සඞ්ඛාරාව සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්ති සම්මසන්ති වවත්ථපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති පරිච්ඡින්දන්තී’’ති ගණ්හතො පන දිට්ඨිඋග්ඝාටනං නාම හොති.

‘‘සුට්ඨු විපස්සාමි, මනාපං විපස්සාමී’’ති ගණ්හතො මානසමුග්ඝාටො නාම න හොති. ‘‘සඞ්ඛාරාව සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්ති සම්මසන්ති වවත්ථපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති පරිච්ඡින්දන්තී’’ති ගණ්හතො පන මානසමුග්ඝාටො නාම හොති.

‘‘විපස්සිතුං සක්කොමී’’ති විපස්සනං අස්සාදෙන්තස්ස නිකන්තිපරියාදානං නාම න හොති. ‘‘සඞ්ඛාරාව සඞ්ඛාරෙ විපස්සන්ති සම්මසන්ති වවත්ථපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති පරිච්ඡින්දන්තී’’ති ගණ්හතො පන නිකන්තිපරියාදානං නාම හොති.

සචෙ සඞ්ඛාරා අත්තා භවෙය්‍යුං, අත්තාති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍යුං, අනත්තා ච පන අත්තාති ගහිතා, තස්මා තෙ අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛාති පස්සතො දිට්ඨිඋග්ඝාටනං නාම හොති.

සචෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, නිච්චාති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍යුං, අනිච්චා ච පන නිච්චාති ගහිතා, තස්මා තෙ හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සතො මානසමුග්ඝාටො නාම හොති.

සචෙ සඞ්ඛාරා සුඛා භවෙය්‍යුං, සුඛාති ගහෙතුං වට්ටෙය්‍යුං, දුක්ඛා ච පන සුඛාති ගහිතා, තස්මා තෙ උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තාති පස්සතො නිකන්තිපරියාදානං නාම හොති.

එවං සඞ්ඛාරෙ අනත්තතො පස්සන්තස්ස දිට්ඨිසමුග්ඝාටනං නාම හොති. අනිච්චතො පස්සන්තස්ස මානසමුග්ඝාටනං නාම හොති. දුක්ඛතො පස්සන්තස්ස නිකන්තිපරියාදානං නාම හොති. ඉති අයං විපස්සනා අත්තනො අත්තනො ඨානෙයෙව තිට්ඨතීති.

එවං අරූපසත්තකවසෙනාපි තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසති. එත්තාවතා පනස්ස රූපකම්මට්ඨානම්පි අරූපකම්මට්ඨානම්පි පගුණං හොති.

722. සො එවං පගුණරූපාරූපකම්මට්ඨානො යා උපරි භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පහානපරිඤ්ඤාවසෙන සබ්බාකාරතො පත්තබ්බා අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා, තාසං ඉධෙව තාව එකදෙසං පටිවිජ්ඣන්තො තප්පටිපක්ඛෙ ධම්මෙ පජහති.

අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා නාම අනිච්චානුපස්සනාදිකා පඤ්ඤා. යාසු අනිච්චානුපස්සනං භාවෙන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති, දුක්ඛානුපස්සනං භාවෙන්තො සුඛසඤ්ඤං පජහති, අනත්තානුපස්සනං භාවෙන්තො අත්තසඤ්ඤං පජහති, නිබ්බිදානුපස්සනං භාවෙන්තො නන්දිං පජහති, විරාගානුපස්සනං භාවෙන්තො රාගං පජහති, නිරොධානුපස්සනං භාවෙන්තො සමුදයං පජහති, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනං භාවෙන්තො ආදානං පජහති, ඛයානුපස්සනං භාවෙන්තො ඝනසඤ්ඤං පජහති, වයානුපස්සනං භාවෙන්තො ආයූහනං පජහති, විපරිණාමානුපස්සනං භාවෙන්තො ධුවසඤ්ඤං පජහති, අනිමිත්තානුපස්සනං භාවෙන්තො නිමිත්තං පජහති, අප්පණිහිතානුපස්සනං භාවෙන්තො පණිධිං පජහති, සුඤ්ඤතානුපස්සනං භාවෙන්තො අභිනිවෙසං පජහති, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනං භාවෙන්තො සාරාදානාභිනිවෙසං පජහති, යථාභූතඤාණදස්සනං භාවෙන්තො සම්මොහාභිනිවෙසං පජහති, ආදීනවානුපස්සනං භාවෙන්තො ආලයාභිනිවෙසං පජහති, පටිසඞ්ඛානුපස්සනං භාවෙන්තො අප්පටිසඞ්ඛං පජහති, විවට්ටානුපස්සනං භාවෙන්තො සංයොගාභිනිවෙසං පජහති.

තාසු යස්මා ඉමිනා අනිච්චාදිලක්ඛණත්තයවසෙන සඞ්ඛාරා දිට්ඨා, තස්මා අනිච්ච-දුක්ඛ-අනත්තානුපස්සනා පටිවිද්ධා හොන්ති. යස්මා ච ‘‘යා ච අනිච්චානුපස්සනා යා ච අනිමිත්තානුපස්සනා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං’’. තථා ‘‘යා ච දුක්ඛානුපස්සනා යා ච අප්පණිහිතානුපස්සනා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං’’. ‘‘යා ච අනත්තානුපස්සනා යා ච සුඤ්ඤතානුපස්සනා, ඉමෙ ධම්මා එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති (පටි. ම. 1.227) වුත්තං. තස්මා තාපි පටිවිද්ධා හොන්ති.

අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනා පන සබ්බාපි විපස්සනා. යථාභූතඤාණදස්සනං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියා එව සඞ්ගහිතං. ඉති ඉදම්පි ද්වයං පටිවිද්ධමෙව හොති. සෙසෙසු විපස්සනාඤාණෙසු කිඤ්චි පටිවිද්ධං, කිඤ්චි අප්පටිවිද්ධං, තෙසං විභාගං පරතො ආවිකරිස්සාම.

යදෙව හි පටිවිද්ධං, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘එවං පගුණරූපාරූපකම්මට්ඨානො යා උපරි භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය පහානපරිඤ්ඤාවසෙන සබ්බාකාරතො පත්තබ්බා අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා. තාසං ඉධෙව තාව එකදෙසං පටිවිජ්ඣන්තො තප්පටිපක්ඛෙ ධම්මෙ පජහතී’’ති.