4. භූධාතුමයනාමිකරූපවිභාග

‘‘භූ සත්තාය’’න්ති ධාතුස්ස, රූපමාඛ්‍යාතසඤ්ඤිතං;

ත්‍යාද්‍යන්තං ලපිතං නාන-ප්පකාරෙහි අනාකුලං.

ස්‍යාද්‍යන්තං, දානි තස්සෙව, රූපං නාමිකසව්හයං;

භාසිස්සං භාසිතත්ථෙසු, පටුභාවාය සොතුනං.

යදත්ථෙ’ත්තනි නාමෙති, පර’මත්ථෙසු වා සයං;

නමතීති තදාහංසු, නාමං ඉති විභාවිනො.

නාමං නාමිකමිච්චත්‍ර, එකමෙවෙත්ථතො භවෙ;

තදෙවං නාමිකං ඤෙ ය්‍යං, සලිඞ්ගං සවිභත්තිකං.

සත්වාභිධානං ලිඞ්ගන්ති, ඉත්ථිපුමනපුංසකං;

විභත්තීතිධ සත්තෙව, තත්ථ චට්ඨ පවුච්චරෙ.

පඨමා දුතියා තතියා, චතුත්ථී පඤ්චමී තථා;

ඡට්ඨී ච සත්තමී චාති, හොන්ති සත්ත විභත්තියො.

ලිඞ්ගත්ථෙ පඨමා සායං, භින්නා ද්වෙධා සියො ඉති;

කම්මත්ථෙ දුතියා සාපි, භින්නා අං යො ඉති ද්විධා.

කරණෙ තතියා සාපි, භින්නා නා හි ඉති ද්විධා;

සම්පදානෙ චතුත්ථී සා, භින්නා ද්වෙධා ස නං ඉති.

අපාදානෙ පඤ්චමී සා, භින්නා ද්වෙධා ස්මා හි ඉති;

ඡට්ඨී සාමිම්හි සා චාපි, භින්නා ද්වෙධා ස නං ඉති.

ඔකාසෙ සත්තමී සාපි, භින්නා ද්වෙධා ස්මිංසු ඉති;

ආමන්තනට්ඨමී සායං, සියොයෙවාති චුද්දස.

වචනද්වයසංයුත්තා, එකෙකා තා විභත්තියො;

සත්වමිතිහ විඤ්ඤෙය්‍යො, අත්ථො සො දබ්බසඤ්ඤිතො.

යො කරොතිස කත්තාතු, තං කම්මං යං කරොති වා;

කුබ්බතෙ යෙන වා තන්තු, කරණං ඉති සඤ්ඤිතං.

දෙති රොචති වා යස්ස, සම්පදානන්ති තං මතං;

යතොපෙති භයං වා තං, අපාදානන්ති කිත්තිතං.

යස්සායත්තො සමූහොවා, තං වෙ සාමීති දෙසිතං;

යස්මිං කරොති කිරියං, තදොකාසන්ති සද්දිතං.

යදාලපති තං වත්ථු, ආමන්තනමුදීරිතං;

සද්දෙනාභිමුඛීකාරො, විජ්ජමානස්ස වා පන.

විනා ආලපනත්ථං ලිඞ්ගත්ථාදීසු පඨමාදිවිභත්තුප්පත්ති උපලක්ඛණවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං.

ඉදමෙත්ථ නිරුත්තිලක්ඛණං දට්ඨබ්බං – පච්චත්තවචනෙ පඨමා විභත්ති භවති, උපයොගවචනෙ දුතියා විභත්ති භවති, කරණවචනෙ තතියා විභත්ති භවති, සම්පදානවචනෙ චතුත්ථී විභත්ති භවති, නිස්සක්කවචනෙ පඤ්චමී විභත්ති භවති, සාමිවචනෙ ඡට්ඨී විභත්ති භවති, භුම්මවචනෙ සත්තමී විභත්ති භවති, ආමන්තනවචනෙ අට්ඨමී විභත්ති භවති. තත්‍රුද්දානං –

පච්චත්තමුපයොගඤ්ච, කරණං සම්පදානියං;

නිස්සක්කං සාමිවචනං, භුම්මමාලපනට්ඨමං.

තත්‍ර පච්චත්තවචනං නාම තිවිධලිඞ්ගවවත්ථානගතානං ඉත්ථිපුමනපුංසකානං පච්චත්තසභාවනිද්දෙසත්ථො. උපයොගවචනං නාම යො යං කරොති, තෙන තදුපයුත්තපරිදීපනත්ථො. කරණවචනං නාම තජ්ජාපකතනිබ්බත්තකපරිදීපනත්ථො. සම්පදානවචනං නාම තප්පදානපරිදීපනත්ථො. නිස්සක්කවචනං නාම තන්නිස්සටතදපගමපරිදීපනත්ථො. සාමිවචනං නාම තදිස්සරපරිදීපනත්ථො. භුම්මවචනං නාම තප්පතිට්ඨාපරිදීපනත්ථො. ආමන්තනවචනං නාම තදාමන්තනපරිදීපනත්ථො. එවං ඤත්වා පයොගානි අසම්මුය්හන්තෙන යොජෙතබ්බානි.

භූතො, භාවකො, භවො, අභවො, භාවො, අභාවො, සභාවො, සබ්භාවො, සම්භවො, පභවො, පභාවො, අනුභවො, ආනුභාවො, පරාභවො, විභවො, පාතුභාවො, ආවිභාවො, තිරොභාවො, විනාභාවො, සොත්ථිභාවො, අත්ථිභාවො, නත්ථිභාවොති ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

අභිභවිතා, පරිභවිතා, අනුභවිතා, සමනුභවිතා, භාවිතා, පච්චනුභවිතාති ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

භවං, පරාභවං, පරිභවං, අභිභවං, අනුභවං, සමනුභවං, පච්චනුභවං, පභවං, අප්පභවන්ති නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගං.

ධනභූති, සිරිභූති, සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූතීති ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

භාවී, විභාවී, සම්භාවී, පරිභාවීති ඊකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

සයම්භූ, පභූ, අභිභූ, විභූ, අධිභූ, පතිභූ, ගොත්‍රභූ, වත්‍රභූ, පරාභිභූ, රූපාභිභූ, සද්දාභිභූ, ගන්ධාභිභූ, රසාභිභූ, ඵොට්ඨබ්බාභිභූ, ධම්මාභිභූ, සබ්බාභිභූති ඌකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං.

ඉමානෙත්ථ ඡබ්බිධානි පුල්ලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි උද්දිට්ඨානි.

උකාරන්තං පුල්ලිඞ්ගංතු භූධාතුමයමප්පසිද්ධං, අඤ්ඤධාතුමයං පනුකාරන්තපුල්ලිඞ්ගං පසිද්ධං ‘‘භික්ඛු, හෙතු’’ඉති. තෙන සද්ධිං සත්තවිධානි පුල්ලිඞ්ගානි හොන්ති, සබ්බානෙතානි සභාවතොයෙව පුල්ලිඞ්ගානීති දට්ඨබ්බානි. එත්ථ සත්තොති අත්ථවාචකො භූතසද්දොයෙව නියොගා පුල්ලිඞ්ගන්තිපි දට්ඨබ්බො.

යෙ පන ‘‘යො ධම්මො භූතො, යා ධම්මජාති භූතා, යං ධම්මජාතං භූත’’න්ති එවං ලිඞ්ගත්තයෙ යොජනාරහත්තා අනියතලිඞ්ගා අඤ්ඤෙපි භූතපරාභූතසම්භූතසද්දාදයො සන්දිස්සන්ති පාවචනවරෙ, තෙපි නානොපසග්ගනිපාතපදෙහි යොජනවසෙන සද්දරචනායං සුඛුමත්ථග්ගහණෙ ච විඤ්ඤූනං කොසල්ලජනනත්ථං නියතපුල්ලිඞ්ගෙසු පක්ඛිපිත්වා දස්සෙස්සාම.

සෙය්‍යථිදං? භූතො, පරාභූතො, සම්භූතො, විභූතො, පාතුභූතො, ආවිභූතො, තිරොභූතො, විනාභූතො, භබ්බො, පරිභූතො, අභිභූතො, අධිභූතො, අද්ධභූතො, අනුභූතො, සමනුභූතො, පච්චනුභූතො, භාවිතො, සම්භාවිතො, විභාවිතො, පරිභාවිතො, අනුපරිභූතො, පරිභවිතබ්බො, පරිභොතබ්බො, පරිභවනීයො, අභිභවිතබ්බො, අභිභොතබ්බො, අභිභවනීයො, අධිභවිතබ්බො, අධිභොතබ්බො, අධිභවනීයො, අනුභවිතබ්බො, අනුභොතබ්බො, අනුභවනීයො, සමනුභවිතබ්බො, සමනුභොතබ්බො, සමනුභවනීයො, පච්චනුභවිතබ්බො, පච්චනුභොතබ්බො, පච්චනුභවනීයො, භාවෙතබ්බො, භාවනීයො, සම්භාවෙතබ්බො, සම්භාවනීයො, විභාවෙතබ්බො, විභාවනීයො, පරිභාවෙතබ්බො, පරිභාවනීයො, භවමානො, විභවමානො, පරිභවමානො, අභිභවමානො, අනුභවමානො, සමනුභවමානො, පච්චනුභවමානො, අනුභොන්තො, සමනුභොන්තො, පච්චනුභොන්තො, සම්භොන්තො, අභිසම්භොන්තො, භාවෙන්තො, සම්භාවෙන්තො, විභාවෙන්තො, පරිභාවෙන්තො, පරිභවියමානො, පරිභුය්‍යමානො, අභිභවියමානො, අභිභූයමානො, අනුභවියමානො, අනුභුය්‍යමානො, සමනුභවියමානො, සමනුභුය්‍යමානො, පච්චනුභවියමානො, පච්චනුභුය්‍යමානොති ඉමානි නියතපුල්ලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තලිඞ්ගානි. එවමොකාරන්තාදිවසෙන ඡබ්බිධානි පුල්ලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි පකාසිතානි. අයං තාව පුල්ලිඞ්ගවසෙන උදාහරණුද්දෙසො.

භාවිකා, භාවනා, විභාවනා, සම්භාවනා, පරිභාවනාති ආකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භූමි, භූති, විභූති. ඉකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භූරී, භූතී, භොතී, විභාවිනී, පරිවිභාවිනී, සම්භාවිනී, පාතුභවන්තී, පාතුභොන්තී, පරිභවන්තී, පරිභොන්තී, අභිභවන්තී, අභිභොන්තී, අධිභවන්තී, අධිභොන්තී, අනුභවන්තී, අනුභොන්තී, සමනුභවන්තී, සමනුභොන්තී, පච්චනුභවන්තී, පච්චනුභොන්තී, අභිසම්භවන්තී, අභිසම්භොන්තීති ඊකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

භූ, අභූ. ඌකාරන්තඉත්ථිලිඞ්ගං.

ඉමානෙත්ථ චතුබ්බිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි උද්දිට්ඨානි.

උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං භූධාතුමයමප්පසිද්ධං, අඤ්ඤධාතුමයං පන උකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං පසිද්ධං ‘‘ධාතු, ධෙනු’’ඉති. තෙන සද්ධිං පඤ්චවිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි හොන්ති, ඔකාරන්තස්ස වා ගොසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගභාවෙ තෙන සද්ධිං ඡබ්බිධානිපි හොන්ති, සබ්බානෙතානි සභාවතොයෙවිත්ථිලිඞ්ගානීති දට්ඨබ්බානි. එත්ථාපි අනියතලිඞ්ගා භූතපරාභූතසම්භූතසද්දාදයො ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන යුජ්ජන්තෙ.

කථං? භූතා, පරාභූතා, සම්භූතාති සබ්බං විත්ථාරතො ගහෙතබ්බං ‘‘අනුභොන්තො සමනුභොන්තො’’තිආදීනි නව පදානි වජ්ජෙත්වා. තානි හි ඊකාරන්තවසෙන යොජිතානි. ඉමානි නියතලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තලිඞ්ගානි. එවං ආකාරන්තාදිවසෙන චතුබ්බිධානි ඉත්ථිලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි පකාසිතානි. අයං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන උදාහරණුද්දෙසො.

භූතං, මහාභූතං, භවිත්තං, භූනං, භවනං, පරාභවනං, සම්භවනං, විභවනං, පාතුභවනං, ආවිභවනං, තිරොභවනං, විනාභවනං, සොත්ථිභවනං, පරිභවනං, අභිභවනං, අධිභවනං, අනුභවනං, සමනුභවනං, පච්චනුභවනන්ති නිග්ගහීතන්තනපුංසකලිඞ්ගං.

අත්ථවිභාවි, ධම්මවිභාවි. ඉකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගං.

ගොත්‍රභු, චිත්තසහභු, නචිත්තසහභු. උකාරන්තනපුංසකලිඞ්ගං.

සබ්බානෙතානි සභාවතොයෙව නපුංසකලිඞ්ගානීති දට්ඨබ්බානි. එත්ථ සත්තභූතරූපවාචකො භූතසද්දොයෙව නියොගා නපුංසකලිඞ්ගොතිපි දට්ඨබ්බං. එත්ථාපි අනියතලිඞ්ගා භූත පරාභූත සම්භූතසද්දාදයො නපුංසකලිඞ්ගවසෙන යුජ්ජන්තෙ.

කථං? භූතං, පරාභූතං, සම්භූතං, විභූතං. පෙය්‍යාලො. සමනුභවමානං, පච්චනුභවමානං, අනුභොන්තං, අනුභවන්තං, සමනුභොන්තං, සමනුභවන්තං, පච්චනුභොන්තං, පච්චනුභවන්තං, සම්භොන්තං, සම්භවන්තං, අභිසම්භොන්තං, අභිසම්භවන්තං, පාතුභොන්තං, පාතුභවන්තං, පරිභොන්තං, පරිභවන්තං, අභිභොන්තං, අභිභවන්තං, අධිභොන්තං, අධිභවන්තං, භාවෙන්තං, සම්භාවෙන්තං, විභාවෙන්තං, පරිභාවෙන්තං, පරිභාවියමානං, පරිභුය්‍යමානං, පෙය්‍යාලො. පච්චනුභවියමානං, පච්චනුභුය්‍යමානන්ති ඉමානි නියතනපුංසකලිඞ්ගෙසු පක්ඛිත්තලිඞ්ගානි. එවං නිග්ගහීතන්තාදිවසෙන තිවිධානි නපුංසකලිඞ්ගානි භූධාතුමයානි පකාසිතානි. අයං නපුංසකලිඞ්ගවසෙන උදාහරණුද්දෙසො, එවං පුල්ලිඞ්ගාදිවසෙන ලිඞ්ගත්තයං භූධාතුමයමුද්දිට්ඨං.

එත්ථ මෙ අප්පසිද්ධාති, යෙ යෙ සද්දා පකාසිතා;

තෙ තෙ පාළිප්පදෙසෙසු, මග්ගිතබ්බා විභාවිනා.

ඔ, ආ, බින්දු, ඉ, ඊ, උ, ඌ-අන්තිමෙ සත්තධා ඨිතා;

ඤෙ ය්‍යා පුල්ලිඞ්ගභෙදාති, නිරුත්තඤ්ඤූහි භාසිතා.

ආ ඉවණ්ණො චුවණ්ණො ච, පඤ්ච අන්තා සරූපතො;

ඉත්ථිභෙදාති විඤ්ඤෙය්‍යා, ඔකාරන්තෙන ඡාපි වා.

බින්දු, ඉ, උ-ඉමෙ අන්තා, තයො ඤෙය්‍යා විභාවිනා;

නපුංසකප්පභෙදාති, නිරුත්තඤ්ඤූහි භාසිතා.

අන්තා සත්තෙව පුල්ලිඞ්ගෙ, ඉත්ථියං පඤ්ච වා ඡ වා;

නපුංසකෙ තයො එවං, දස පඤ්චහි ඡබ්බිධා.

යස්මා පනෙත්ථ ‘‘භූතො’’තිආදයො සද්දා නිබ්බචනාභිධෙය්‍යකථනත්ථසාධකවචනපරියායවචනත්ථුද්ධාරවසෙන වුච්චමානා පාකටා හොන්ති සුවිඤ්ඤෙය්‍යා ච, තස්මා ඉමෙසං නිබ්බචනාදීනි යථාසම්භවං වක්ඛාම විඤ්ඤූනං තුට්ඨිජනනත්ථඤ්චෙව සොතාරානමත්ථෙසු පටුතරබුද්ධිපටිලාභාය ච. තත්‍ර භූතොති ඛන්ධපාතුභාවෙන භවතීති භූතො, ඉදං තාව නිබ්බචනං. ‘‘භූතො’’ති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන සත්තො වුච්චති, ඉදමභිධෙය්‍යකථනං. ‘‘යො ච කාලඝසො භූතො. සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සය’’න්ති ච ඉදමෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකවචනං. අථ වා භූතොති එවංනාමකො අමනුස්සජාතියො සත්තවිසෙසො, ඉදමභිධෙය්‍යකථනං. ‘‘භූතවිජ්ජා, භූතවෙජ්ජො, භූතවිග්ගහිතො’’ති ච ඉදමෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකවචනං. යඤ්ච පන ‘‘සත්තො මච්චො පජා’’තිආදිකං තත්ථ තත්ථ ආගතං වචනං, ඉදං සත්තොති අත්ථවාචකස්ස භූතසද්දස්ස පරියායවචනං. යඤ්ච නිද්දෙසපාළියං ‘‘මච්චොති සත්තො නරො මානවො පොසො පුග්ගලො ජීවො ජගු ජන්තු හින්දගු මනුජො’’ති ආගතං, ඉදම්පි පරියායවචනමෙව. තානි සබ්බානි පිණ්ඩෙත්වා වුච්චන්තෙ –

සත්තො මච්චො ජනො භූතො, පාණො හින්දගු පුග්ගලො;

ජන්තු ජීවො ජගු යක්ඛො, පාණී දෙහී තථාගතො.

සත්තවො මාතියො ලොකො, මනුජො මානවො නරො;

පොසො සරීරීති පුමෙ, භූතමිති නපුංසකෙ.

පජාති ඉත්ථියං වුත්තො, ලිඞ්ගතො, න ච අත්ථතො;

එවං තිලිඞ්ගිකා හොන්ති, සද්දා සත්තාභිධානකා.

යො සො ජඞ්ඝාය උලති, සො සත්තො ජඞ්ඝලො ඉධ;

පාණදෙහාභිධානෙහි, සත්තනාමං පපඤ්චිතං.

ඉමස්මිං පකරණෙ ‘‘පරියායවචන’’න්ති ච ‘‘අභිධාන’’න්ති ච ‘‘සඞ්ඛා’’තිආදීනි ච එකත්ථානි අධිප්පෙතානි, අත්ථුද්ධාරවසෙන පන භූතසද්දො පඤ්චක්ඛන්ධාමනුස්සධාතුසස්සතවිජ්ජමානඛීණාසවසත්තරුක්ඛාදීසු දිස්සති, තප්පයොගො උපරි අත්ථත්තිකවිභාගෙ ආවිභවිස්සති. භාවකොති භාවෙතීති භාවකො, ඉදං නිබ්බචනං. යො භාවනං කරොති, සො භාවකො. ඉදමභිධෙය්‍යකථනං. ‘‘භාවකො නිපකො ධීරො’’ති ඉදමෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකවචනං. ‘‘භාවකො භාවනාපසුතො භාවනාපයුත්තො භාවනාසම්පන්නො’’ති ඉදං පරියායවචනං. ඉමානි ‘‘භූතො භාවකො’’ති ද්වෙ පදානි සුද්ධකත්තුහෙතුකත්තුවසෙන වුත්තානීති. ඉතො පරං නයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘ඉදං නිබ්බචන’’න්ති ච ආදීනි අවත්වා කත්ථචි අත්ථසාධකවචනං පරියායවචනං අත්ථුද්ධාරඤ්ච යථාරහං දස්සෙස්සාම. තෙසු හි සබ්බත්ථ දස්සිතෙසු ගන්ථවිත්ථාරො සියා, තස්මා යෙසමත්ථො උත්තානො, තෙසම්පි පදානමභිධෙය්‍යං න කථෙස්සාම, නිබ්බචනමත්තමෙව නෙසං කථෙස්සාම. යෙසං පන ගම්භීරො අත්ථො, තෙසමභිධෙය්‍යං කථෙස්සාම.

භවනං භවො, භවො වුච්චති වුද්ධි. භූසද්දස්ස අත්ථාතිසයයොගතො වඩ්ඪනෙපි දිස්සමානත්තා භවනං වඩ්ඪනන්ති කත්වා. ‘‘භවො ච රඤ්ඤො අභවො ච රඤ්ඤො’’ති ඉදං වුද්ධිඅත්ථස්ස සාධකං වචනං. අථ වා භවොති වුච්චති සස්සතං. ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති හි සස්සතවසෙන පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි, තස්මා භවදිට්ඨී’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. තථා භවොති භවදිට්ඨි, භවති සස්සතං තිට්ඨතීති පවත්තනතො සස්සතදිට්ඨි භවදිට්ඨි නාම. භවදිට්ඨි හි උත්තරපදලොපෙන භවොති වුච්චති. ‘‘භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසූ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථායං පාළිවචනත්ථො – එකච්චෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා භවදිට්ඨියා වා කාමභවාදිනා වා සබ්බභවතො විමුත්තිං සංසාරවිසුද්ධිං කථයිංසූති. අථ වා භවන්ති වඩ්ඪන්ති සත්තා එතෙනාති භවොති අත්ථෙන සම්පත්තිපුඤ්ඤානි භවොති ච වුච්චන්ති. ‘‘ඉතිභවාභවතඤ්ච වීතිවත්තො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථ පනායං පාළිවචනත්ථො – භවොති සම්පත්ති, අභවොති විපත්ති. තථා භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදො. භවොති පුඤ්ඤං, අභවොති පාපං, තං සබ්බං වීතිවත්තොති.

සහොකාසා ඛන්ධාපි භවො. ‘‘කාමභවො රූපභවො’’ ඉච්චෙවමාදි එතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. එත්ථ පන ඛන්ධා ‘‘යො පඤ්ඤායති, සො සරූපං ලභතී’’ති කත්වා ‘‘භවති අවිජ්ජාතණ්හාදිසමුදයා නිරන්තරං සමුදෙතී’’ති අත්ථෙන වා ‘‘භවා’’ති වුච්චන්ති. ඔකාසො පන ‘‘භවන්ති ජායන්ති එත්ථ සත්තා නාමරූපධම්මා චා’’ති අත්ථෙන ‘‘භවො’’ති. අපිච කම්මභවොපි භවො, උපපත්තිභවොපි භවො. ‘‘උපාදානපච්චයා භවො දුවිධෙන අත්ථි කම්මභවො, අත්ථි උපපත්තිභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. තත්ථ කම්මමෙව භවො කම්මභවො. තථා උපපත්ති එව භවො උපපත්තිභවො. එත්ථූපපත්ති භවතීති භවො, කම්මං පන යථා සුඛකාරණත්තා ‘‘සුඛො බුද්ධානමුප්පාදො’’ති වුත්තො. එවං භවකාරණත්තා ඵලවොහාරෙන භවොති දට්ඨබ්බං. අථ වා භාවනලක්ඛණත්තා භාවෙතීති භවො. කිං භාවෙති? උපපත්තිං. ඉති උපපත්තිං භාවෙතීති භවොති වුච්චති. භාවෙතීතිමස්ස ච නිබ්බත්තෙතීති හෙතුකත්තුවසෙනත්ථො. අථ වා ‘‘භවපච්චයා ජාතී’’ති වචනතො භවති එතෙනාති භවොති කම්මභවො වුච්චති.

‘‘ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච;

අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා, සංසාරොති පවුච්චතී’’ති

වුත්තලක්ඛණො සංසාරොපි භවො. ‘‘භවෙ දුක්ඛං භවදුක්ඛං, භවෙ සංසරන්තො’’ති ඉමානෙතස්සත්ථස්ස සාධකානි වචනානි. තත්‍ර කෙනට්ඨෙන සංසාරො භවොති කථීයති? භවති එත්ථ සත්තසම්මුති ඛන්ධාදිපටිපාටිසඞ්ඛාතෙ ධම්මපුඤ්ජස්මින්ති අත්ථෙන. ඉදං භවසද්දස්ස භාවකත්තුකරණාධිකරණසාධනවසෙනත්ථකථනං.

එත්ථ භවසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරං වදාම –

වුද්ධිසම්පත්තිපුඤ්ඤානි, ඛන්ධා සොකාසසඤ්ඤිතා;

සංසාරො සස්සතඤ්චෙතං, භවසද්දෙන සද්දිතං.

භවතණ්හා භවදිට්ඨි, උපපත්තිභවො තථා;

කම්මභවො ච සබ්බන්තං, භවසද්දෙන සද්දිතං.

භවතණ්හාභවදිට්ඨි-ද්වයං කත්ථචි පාළියං;

උත්තරපදලොපෙන, භවසද්දෙන සද්දිතං.

අභවොති න භවො අභවො.

විපත්ති හානි උච්ඡෙදො, පාපඤ්චෙව චතුබ්බිධා;

ඉමෙ අභවසද්දෙන, අත්ථා වුච්චන්ති සාසනෙ.

භාවොති අජ්ඣාසයො, යො ‘‘අධිප්පායො’’තිපි වුච්චති. ‘‘ථීනංභාවො දුරාජානො. නාමච්චො රාජභරියාසු, භාවං කුබ්බෙථ පණ්ඩිතො. හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතී’’ති එවමාදි එතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච වත්ථුධම්මොපි භාවො. ‘‘භාවසඞ්කෙතසිද්ධීන’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං, චිත්තම්පි භාවො. ‘‘අච්චාහිතං කම්මං කරොසි ලුද්දං, භාවෙ ච තෙ කුසලං නත්ථි කිඤ්චී’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ක්‍රියාපිභාවො. ‘‘භාවලක්ඛණං භාවසත්තමී’’ති ච ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච භාවොති සත්තවෙවචනන්ති භණන්ති, ධාතු වා එතං අධිවචනං. තත්ථ අජ්ඣාසයො ච වත්ථුධම්මො ච චිත්තඤ්ච සත්තො චාති ඉමෙ භවතීති භාවො. තථා පන භාවෙතීති භාවො, ක්‍රියා තු භවනන්ති භාවො. සා ච භවනගමනපචනාදිවසෙනානෙකවිධා. අපිච භාවරූපම්පි භාවො, යං ඉත්ථිභාවො පුම්භාවො ඉත්ථින්ද්‍රියන්ති ච වුච්චති. තත්‍රායං වචනත්ථො – ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා භවති එතෙන චිත්තං අභිධානඤ්චාති භාවො.

නත්තනොමතියා එතං, නිබ්බචනමුදාහටං;

පුබ්බාචරියසීහානං, මතං නිස්සාය මාහටං.

වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි ‘‘ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථිභාවො, ඉත්ථීති වා භවති එතෙන චිත්තං අභිධානඤ්චාති ඉත්ථිභාවො’’ති, තස්මා පුම්භාවොති එත්ථාපි පුමස්ස භාවො පුම්භාවො, පුමාති වා භවති එතෙන චිත්තං අභිධානඤ්චාති පුම්භාවොති නිබ්බචනං සමධිගන්තබ්බං. ඉදං භාවසද්දස්ස කත්තුභාවකරණසාධනවසෙනත්ථකථනං.

අභාවොති න භාවොති අභාවො, කො සො? සුඤ්ඤතා නත්ථිතා. සභාවොති අත්තනො භාවො සභාවො, අත්තනො පකති ඉච්චෙවත්ථො. අථ වා සභාවොති ධම්මානං සති අත්ථසම්භවෙ යො කොචි සරූපං ලභති, තස්ස භාවො ලක්ඛණමිති සඤ්ඤිතො නමනරුප්පනකක්ඛළඵුසනාදිආකාරො ඉච්චෙවත්ථො. ‘‘සාමඤ්ඤං වා සභාවො වා, ධම්මානං ලක්ඛණං මත’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච සභාවොති සලක්ඛණො පරමත්ථධම්මො. කෙනට්ඨෙන? සහ භාවෙනාති අත්ථෙන. සබ්භාවොති සතං භාවො සබ්භාවො, සප්පුරිසධම්මො ඉච්චෙවත්ථො. අථ වා අත්තනො භාවො සබ්භාවො. ‘‘ගාහාපයන්ති සබ්භාව’’න්ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. සංවිජ්ජමානො වා භාවො සබ්භාවො. ‘‘එවං ගහණසබ්භාවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ඉදං සභාව සබ්භාවසද්දානං භාවසාධනවසෙනත්ථකථනං.

සම්භවොති සම්භවනං සම්භවො, සම්භවනක්‍රියා, යුත්ති වා. යුත්ති හි සම්භවොති වුච්චති ‘‘සම්භවො ගහණස්ස කාරණ’’න්තිආදීසු. අථ වා සම්භවති එතස්මාති සම්භවො. යතො හි යං කිඤ්චි සම්භවති, සො සම්භවො. පභවොති පභවනං පභවො, අච්ඡින්නතා, පභවති එතස්මාති වා පභවො. යතො හි යං කිඤ්චි පභවති, සො පභවො. ඉමෙ පන සම්භවපභවසද්දා කත්ථචි සමානත්ථා කත්ථචි භින්නත්ථාති වෙදිතබ්බා. කථං? සම්භවසද්දො හි භවනක්‍රියම්පි වදති යුත්තිම්පි පඤ්ඤත්තිම්පි සම්භවරූපම්පි පච්චයත්ථම්පි, පභවසද්දො පන භවනක්‍රියම්පි වදති නදිප්පභවම්පි පච්චයත්ථම්පි, තස්මා පච්චයත්ථං වජ්ජෙත්වා භින්නත්ථාති ගහෙතබ්බා, පච්චයත්ථෙන පන සමානත්ථාති ගහෙතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පච්චයො හෙතු නිදානං කාරණං සම්භවො පභවොතිආදි අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනතො නාන’’න්ති.

‘‘මූලං හෙතු නිදානඤ්ච, සම්භවො පභවො තථා;

සමුට්ඨානාහාරාරම්මණං, පච්චයො සමුදයෙන චා’’ති

අයම්පි ගාථා එතස්සත්ථස්ස සාධිකා. ඉදං සම්භවපභවසද්දානං භාවාපාදානසාධනවසෙනත්ථකථනං.

එවමෙත්ථ භාවකත්තුකම්මකරණාපාදානාධිකරණවසෙන ඡ සාධනානි පකාසිතානි. තානි සම්පදානසාධනෙන සත්තවිධානි භවන්ති, තං පන උත්තරි ආවිභවිස්සති ‘‘ධනමස්ස භවතූති ධනභූතී’’තිආදිනා. ඉච්චෙවං කිතකවසෙන සබ්බථාපි සත්තවිධානි සාධනානි හොන්ති, යානි ‘‘කාරකානී’’තිපි වුච්චති, ඉතො අඤ්ඤං සාධනං නත්ථි. ඉධ පයොගෙස්වත්ථෙසු ච විඤ්ඤූනං පාටවත්ථං සාධනනාමං පකාසිතං. තථා හි දුන්නික්ඛිත්තසාධනෙහි පදෙහි යොජිතා සද්දප්පයොගා දුබ්බොධත්ථා හොන්ති, සුනික්ඛිත්තසාධනෙහි පන පදෙහි යොජිතා සුබොධත්ථා හොන්ති, තස්මා පයොගාසාධනමූලකා, අත්ථො ච පයොගමූලකො. පයොගානුරූපඤ්හි අවිපරීතං කත්වා අත්ථං කථනසීලා ‘‘යාචිතොව බහුලං චීවරං පරිභුඤ්ජති, අප්පං අයාචිතො’’ති එවමාදීසු සාධනවසෙන ගහෙතබ්බෙසු අත්ථෙසු, අඤ්ඤෙසු චත්ථෙසු පටුතරබුද්ධිනො පණ්ඩිතායෙව එකන්තෙන භගවතො පරියත්තිසාසනධරා නාම හොන්තීති වෙදිතබ්බං. ඉතො පරං නයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘ඉදං නාම සාධන’’න්ති න වක්ඛාම, කෙවලමිධ දස්සිතෙසු පයොගෙසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථඤ්චෙව විවිධවිචිත්තපාළිගතිකෙ විවිධත්ථසාරෙ ජිනවරවචනෙ සොතූනං බුද්ධිවිජම්භනත්ථඤ්ච අත්ථසාධකවචනානියෙව යථාරහං සුත්තගෙය්‍යවෙය්‍යාකරණගාථාදීසු තතො තතො ආහරිත්වා දස්සෙස්සාම.

පභාවොති පකාරතො භවතීති පභාවො, සොයමානුභාවොයෙව. ‘‘පභාවං තෙ න පස්සාමි, යෙන ත්වං මිථිලං වජෙ’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අනුභවොති අනුභවනං අනුභවො, කිං තං? පරිභුඤ්ජනං. ආනුභාවොති තෙජුස්සාහමන්තපභූසත්තියො. ‘‘තෙජසඞ්ඛතො උස්සාහමන්තපභූසත්තිසඞ්ඛාතො වා මහන්තො ආනුභාවො එතස්සාති මහානුභාවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං.

තෙජො උස්සාහමන්තා ච, පභූසත්තීති පඤ්චිමෙ;

ආනුභාවාති වුච්චන්ති, පභාවාති ච තෙ වදෙ.

තෙජාදිවාචකත්තම්හි, ආනුභාවපදස්ස තු;

අත්ථනිබ්බචනං ධීරො, යථාසම්භවමුද්දිසෙ.

අථ වා ආනුභාවොති අනුභවිතබ්බඵලං. ‘‘අනුභවිතබ්බස්ස ඵලස්ස මහන්තතාය මහානුභාවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. පරාභවොති පරාභවනං පරාභවො, අථ වා පරාභවතීති පරාභවො. ‘‘සුවිජානො පරාභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අපිච ‘‘ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති පාඨානුරූපතො පරාභවිස්සතීති පරාභවොති අනාගතකාලවසෙනපි නිබ්බචනං දට්ඨබ්බං. අථ වා පරාභවන්ති එතෙනාති පරාභවො. කිං තං? ධම්මදෙස්සිතාදි. ‘‘පඨමො සො පරාභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. විභවොති නිබ්බානං. තඤ්හි භවතො විගතත්තා භවතො විගතොති විභවො, භවස්ස ච තංහෙතු විගතත්තා විගතො භවො එතස්මාති විභවො. විභවන්ති උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති ඉතො අරියධනවිලොමකා කිලෙසමහාචොරාතිපි විභවො. විභවසද්දස්ස නිබ්බානාභිධානත්තෙ ‘‘එවං භවෙ විජ්ජමානෙ, විභවො ඉච්ඡිතබ්බකො’’ති ඉදමෙත්ථ සාධකං වචනං. ඉමානි පන නිබ්බානස්ස පරියායවචනානි –

නිබ්බානං විභවො මොක්ඛො, නිරොධො අමතං සමං;

සඞ්ඛාරූපසමො දුක්ඛ-නිරොධො අච්චුත’ක්ඛයො.

විවට්ට’මකතං අත්ථං, සන්තිපද’මසඞ්ඛතං;

පාරං තණ්හාක්ඛයො දුක්ඛ-ක්ඛයො සඤ්ඤොජනක්ඛයො.

යොගක්ඛෙමො විරාගො ච,

ලොකන්තො ච භවක්ඛයො;

අපවග්ගො විසඞ්ඛාරො,

සබ්භි සුද්ධි විසුද්ධි ච.

විමුත්‍යා’පචයො මුත්ති, නිබ්බුති උපධික්ඛයො;

සන්ති අසඞ්ඛතා ධාතු, දිසා ච සබ්බතොපභං.

විනාපෙතානි නාමානි, විසෙසකපදං ඉධ;

නිබ්බානවාචකානීති, සල්ලක්ඛෙය්‍ය සුමෙධසො.

‘‘තාණං ලෙණ’’න්තිආදීනි-පෙක්ඛිකානි භවන්ති හි;

විසෙසකපදානන්ති, එත්ථෙතානි පකාසයෙ.

තාණං ලෙණ’මරූපඤ්ච, සන්තං සච්ච’මනාලයං;

සුදුද්දසං සරණඤ්ච, පරායණ’මනීතිකං.

අනාසවං ධුවං නිච්චං, විඤ්ඤාණ’මනිදස්සනං;

අබ්‍යාපජ්ජං සිවං ඛෙමං, නිපුණං අපලොකිකං.

අනන්ත’මක්ඛරං දීපො, අච්චන්තං කෙවලං පදං;

පණීතං අච්චුතඤ්චාති, බහුධාපි විභාවයෙ.

ගොත්‍රභූති පදස්සත්ථං, වදන්තෙහි ගරූහි තු;

ගොත්තං වුච්චති නිබ්බාන-මිති ගොත්තන්ති භාසිතං.

විභවොති වා විනාසසම්පත්තිධනුච්ඡෙදදිට්ඨියොපි වුච්චන්ති. තත්ථ විනාසො විභවනං උච්ඡිජ්ජනං නස්සනන්ති අත්ථෙන විභවො. ‘‘විභවො සබ්බධම්මානං, ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති ච ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. සම්පත්ති පන විසෙසතො භවතීති විභවො. ‘‘රඤ්ඤො සිරිවිභවං දට්ඨුකාමා’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ධනං පන භවන්ති වඩ්ඪන්ති වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති සත්තා එතෙනාති විභවො. ‘‘අසීතිකොටිවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තී’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. ඉදං පන පරියායවචනං –

ධනං සං විභවො දබ්බං, සාපතෙය්‍යං පරිග්ගහො;

ඔඩ්ඩං භණ්ඩං සකං අත්ථො, ඉච්චෙතෙ ධනවාචකා.

උච්ඡෙදදිට්ඨි පන විභවති උච්ඡිජ්ජති ‘‘අත්තා ච ලොකො ච පුන චුතිතො උද්ධං න ජායතී’’ති ගහණතො විභවොති. ‘‘විභවතණ්හා’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. විභවතණ්හාති හි උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතාය තණ්හාය නාමං. එත්ථ අත්ථුද්ධාරො වුච්චති –

ධනනිබ්බානසම්පත්ති-විනාසුච්ඡෙදදිට්ඨියො;

වුත්තා විභවසද්දෙන, ඉති විඤ්ඤූ විභාවයෙ.

පාතුභාවොති පාතුභවනං පාතුභාවො. ආවිභාවොති ආවිභවනං ආවිභාවො, උභින්නමෙතෙසං පාකටතා ඉච්චෙවත්ථො. තිරොභාවොති තිරොභවනං තිරොභාවො, පටිච්ඡන්නභාවො. විනාභාවොති විනාභවනං විනාභාවො, වියොගො. සොත්ථිභාවොති සොත්ථිභවනං සොත්ථිභාවො, සුවත්ථිභාවො සුඛස්ස අත්ථිතා, අත්ථතො පන නිබ්භයතා නිරුපද්දවතා එව. අත්ථිභාවොති අත්ථිතා විජ්ජමානතා අවිවිත්තතා. නත්ථිභාවොති නත්ථිතා අවිජ්ජමානතා විවිත්තතා රිත්තතා තුච්ඡතා සුඤ්ඤතා. ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

අභිභවතීති අභිභවිතා, පරං අභිභවන්තො යො කොචි. එවං පරිභවිතා, අනුභවතීති අනුභවිතා, සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා අනුභවන්තො යො කොචි. එවං සමනුභවිතා. පච්චනුභවිතා, එත්ථ පන යථා ‘‘අමතස්ස දාතා. අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’’තිආදීසු ‘‘දාතා’’ති පදානං කත්තුවාචකානං ‘‘අමතස්සා’’තිආදීහි පදෙහි කම්මවාචකෙහි ඡට්ඨියන්තෙහි සද්ධිං යොජනා දිස්සති, තථා ඉමෙසම්පි පදානං ‘‘පච්චාමිත්තස්ස අභිභවිතා’’තිආදිනා යොජනා කාතබ්බා. එවං අඤ්ඤෙසම්පි එවරූපානං පදානං. ආකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

භවතීති භවං. භවිස්සතීති වා භවං, වඩ්ඪමානො පුග්ගලො. ‘‘සුවිජානො භවං හොති, සුවිජානො පරාභවො. ධම්මකාමො භවං හොති, ධම්මදෙස්සී පරාභවො’’ති ඉදමෙතස්සත්ථස්ස සාධකං වචනං. අථ වා යෙන සද්ධිං කථෙති, සො ‘‘භව’’න්ති වත්තබ්බො, ‘‘භවං කච්චායනො. භවං ආනන්දො. මඤ්ඤෙ භවං පත්ථයති, රඤ්ඤො භරියං පතිබ්බත’’න්තිආදීසු. එත්ථ පන ධාතුඅත්ථෙ ආදරො න කාතබ්බො, සම්මුතිඅත්ථෙයෙවාදරො කාතබ්බො ‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණ’’න්ති වචනතො. වොහාරවිසයස්මිඤ්හි ලොකසම්මුති එව පධානා අවිලඞ්ඝනීයා. පරාභවතීති පරාභවං. එවං පරිභවං. අභිභවං. අනුභවං. පභවති පහොති සක්කොතීති පභවං, පහොන්තො යො කොචි. න පභවං අප්පභවං, ‘‘අප්පභව’’න්ති ච ඉදං ජාතකෙ දිට්ඨං –

‘‘ඡින්නබ්භමිව වාතෙන, රුණ්ණො රුක්ඛමුපාගමිං;

සොහං අප්පභවං තත්ථ, සාඛං හත්ථෙහි අග්ගහි’’න්ති

තත්ථ සාධකවචනමිදං. නිග්ගහීතන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

ධනභූතීති ධනමස්ස භවතූති ධනභූති. සිරිභූතීති සොභාය චෙව පඤ්ඤාපුඤ්ඤානඤ්ච අධිවචනං. සා අස්ස භවතූති සිරිභූති. එවං සොත්ථිභූති, සුවත්ථිභූති. ඉකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො.

භාවීති භවනසීලො භාවී, භවනධම්මො භාවී, භවනෙ සාධුකාරී භාවී. එවං විභාවී. සම්භාවී. පරිභාවීති. තත්‍ර විභාවීති අත්ථවිභාවනෙ සමත්ථො පණ්ඩිතො වුච්චති. එත්ථ විද්වා, විජ්ජාගතො, ඤාණීතිආදි පරියායවචනං දට්ඨබ්බං. භවන්ති චත්‍ර –

විද්වා විජ්ජාගතො ඤාණී, විභාවී පණ්ඩිතො සුධී;

බුධො විසාරදො විඤ්ඤූ, දොසඤ්ඤූ විද්දසු විදූ.

විපස්සී පටිභාණී ච, මෙධාවී නිපකො කවි;

කුසලො විදුරො ධීමා, ගතිමා මුතිමා චයං.

චක්ඛුමා කණ්ණවා දබ්බො, ධීරො භූරි විචක්ඛණො;