5. ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගනාමිකපදමාලා

භූ ධාතුතො පවත්තානං, නාමිකානමිතො පරං;

නාමමාලං පකාසිස්සං, නාමමාලන්තරම්පි ච.

විප්පකිණ්ණකථා එත්ථ, එවං වුත්තෙ න හෙස්සති;

පභෙදො නාමමාලානං, පරිපුණ්ණොව හෙහිති.

පුබ්බාචරියසීහානං, තස්මා ඉධ මතං සුතං;

පුරෙචරං කරිත්වාන, වක්ඛාමි සවිනිච්ඡයං.

පුරිසො, පුරිසා. පුරිසං, පුරිසෙ. පුරිසෙන, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි. පුරිසස්ස, පුරිසානං. පුරිසා, පුරිසස්මා, පුරිසම්හා, පුරිසෙහි, පුරිසෙභි. පුරිසස්ස, පුරිසානං. පුරිසෙ, පුරිසස්මිං, පුරිසම්හි, පුරිසෙසු. භො පුරිස, භවන්තො පුරිසා.

අයමායස්මතා මහාකච්චානෙන පභින්නපටිසම්භිදෙන කතස්මා නිරුත්තිපිටකතො උද්ධරිතො පුරිසඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලානයො. තත්‍ර පුරිසවචනඑකවචනපුථුවචනෙසු පච්චත්තවචනාදීනි භවන්ති. තං යථා? පුරිසො තිට්ඨති, පුරිසා තිට්ඨන්ති. තත්‍ර පුරිසොති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ පච්චත්තවචනං භවති, පුරිසාති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ පච්චත්තවචනං භවති.

පුරිසං පස්සති, පුරිසෙ පස්සති. තත්‍ර පුරිසන්ති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ උපයොගවචනං භවති, පුරිසෙති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ උපයොගවචනං භවති.

පුරිසෙන කතං, පුරිසෙහි කතං, පුරිසෙභි කතං. තත්‍ර පුරිසෙනාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ කරණවචනං භවති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ කරණවචනං භවති.

පුරිසස්ස දීයතෙ, පුරිසානං දීයතෙ. තත්‍ර පුරිසස්සාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ සම්පදානවචනං භවති, පුරිසානන්ති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ සම්පදානවචනං භවති.

පුරිසා නිස්සටං, පුරිසස්මා නිස්සටං, පුරිසම්හා නිස්සටං, පුරිසෙහි නිස්සටං, පුරිසෙභි නිස්සටං. තත්‍ර පුරිසාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ නිස්සක්කවචනං භවති. පුරිසස්මාති…පෙ… පුරිසම්හාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ නිස්සක්කවචනං භවති, පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ නිස්සක්කවචනං භවති.

පුරිසස්ස පරිග්ගහො, පුරිසානං පරිග්ගහො. තත්‍ර පුරිසස්සාති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ සාමිවචනං භවති, පුරිසානන්ති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ සාමිවචනං භවති.

පුරිසෙ පතිට්ඨිතං, පුරිසස්මිං පතිට්ඨිතං, පුරිසම්හි පතිට්ඨිතං, පුරිසෙසු පතිට්ඨිතං. තත්‍ර පුරිසෙති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ භුම්මවචනං භවති, පුරිසස්මින්ති…පෙ… පුරිසම්හීති…පෙ… පුරිසෙසූති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ භුම්මවචනං භවති.

භො පුරිස තිට්ඨ, භවන්තො පුරිසා තිට්ඨථ. තත්‍ර භො පුරිසඉති පුරිසවචනෙ එකවචනෙ ආලපනං භවති, භවන්තො පුරිසාඉති පුරිසවචනෙ පුථුවචනෙ ආලපනං භවතීති ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ නයො විත්ථාරෙතබ්බො.

යමකමහාථෙරෙන කතාය පන චූළනිරුත්තියං ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං වත්වා ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනබහුවචනං වුත්තං. කිඤ්චාපි තාදිසො නයො නිරුත්තිපිටකෙ නත්ථි, තථාපි බහූනමාලපනවිසයෙ ‘‘භො යක්ඛා’’ඉතිආදීනං ආලපනබහුවචනානං ජාතකට්ඨකථාදීසු දිස්සනතො පසත්ථතරොව හොති විඤ්ඤූනං පමාණඤ්ච, තස්මා ඉමිනා යමකමහාථෙරමතෙනපි ‘‘පුරිසො පුරිසා පුරිස’’න්තිආදීනි වත්වා ආමන්තනෙ ‘‘භො පුරිස, භො පුරිසා, භවන්තො පුරිසා’’ති නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා.

තත්ථ පුරිසොති පඨමාය එකවචනං. පුරිසාති බහුවචනං. පුරිසන්ති දුතියාය එකවචනං. පුරිසෙති බහුවචනං. පුරිසෙනාති තතියාය එකවචනං. පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති ද්වෙ බහුවචනානි. පුරිසස්සාති චතුත්ථියා එකවචනං. පුරිසානන්ති බහුවචනං. පුරිසා, පුරිසස්මා, පුරිසම්හාති තීණි පඤ්චමියා එකවචනානි. පුරිසෙහි, පුරිසෙභීති ද්වෙ බහුවචනානි. පුරිසස්සාති ඡට්ඨියා එකවචනං. පුරිසානන්ති බහුවචනං. පුරිසෙ, පුරිසස්මිං, පුරිසම්හීති තීණි සත්තමියා එකවචනානි. පුරිසෙසූති බහුවචනං. භො පුරිසාති අට්ඨමියා එකවචනං. භො පුරිසා, භවන්තො පුරිසාති ද්වෙ බහුවචනානි.

කිඤ්චාපෙතෙසු ‘‘පුරිසා’’ති ඉදං පඨමාපඤ්චමීඅට්ඨමීනං, ‘‘පුරිසෙ’’ති ඉදං දුතියාසත්තමීනං, ‘‘පුරිසෙහි, පුරිසෙභී’’ති තතියාපඤ්චමීනං, ‘‘පුරිසාන’’න්ති චතුත්ථීඡට්ඨීනං එකසදිසං, තථාපි අත්ථවසෙන අසඞ්කරභාවො වෙදිතබ්බො. කථං? ‘‘පුරිසො තිට්ඨති, පුරිසා තිට්ඨන්ති. පුරිසං පස්සති, පුරිසෙ පස්සතී’’තිආදිනා.

තත්ථ ච භොති ආමන්තනත්ථෙ නිපාතො. සො න කෙවලං එකවචනංයෙව හොති, අථ ඛො බහුවචනම්පි හොතීති ‘‘භො පුරිසා’’ඉති බහුවචනප්පයොගොපි ගහිතො. ‘‘භවන්තො’’තිදං පන බහුවචනමෙව හොතීති ‘‘පුරිසා’’ති පුන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉති යමකමහාථෙරෙන ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං වත්වා ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනබහුවචනං වුත්තං. තථා හි පාළියං අට්ඨකථාසු ච නිපාතභූතො භොසද්දො එකවචනබහුවචනවසෙන ද්විධා භිජ්ජති. අත්‍රිමානි නිදස්සනපදානි – ‘‘අපි නු ඛො සපරිග්ගහානං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අපරිග්ගහෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංසන්දති සමෙතීති, නො හිදං භො ගොතම. අච්ඡරියං භො ආනන්ද, අබ්භුතං භො ආනන්ද, එහි භො සමණ, භො පබ්බජිත’’ඉච්චාදිපාළිතො අට්ඨකථාතො ච භොසද්දස්ස එකවචනප්පයොගෙ පවත්තිනිදස්සනං, ‘‘තෙන හි භො මමපි සුණාථ. යථා මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං, නාහං භො සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදාමි, පස්සථ භො ඉමං කුලපුත්තං. භො යක්ඛා අහං ඉමං තුම්හාකං භාජෙත්වා දදෙය්‍යං. අපරිසුද්ධො පනම්හි, භො ධුත්තා තුම්හාකං ක්‍රියා මය්හං න රුච්චති. සො තෙ පුරිසෙ ආහ භො තුම්හෙ මං මාරෙන්තා රඤ්ඤො දස්සෙත්වාව මාරෙථා’’ති ඉච්චාදි පන පාළිතො අට්ඨකථාතො ච භොසද්දස්ස බහුවචනප්පයොගෙ පවත්තිනිදස්සනං. කච්චායනප්පකරණෙ පන ‘‘භො පුරිස, භො පුරිසා’’ති පදද්වයං ආලපනෙකවචනවසෙන වුත්තං. තං යථා ආගමෙහි න විරුජ්ඣති, තථා ගහෙතබ්බං.

කෙචි පන අදූරට්ඨස්සාලපනෙ ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡන්ති, දූරට්ඨස්සාලපනෙ පන ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡන්ති. අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානං ඉත්ථීනඤ්ච ආලපනෙ න කිඤ්චි වදන්ති. තථා අදූරට්ඨාය දූරට්ඨාය ච ඉත්ථියා ආලපනෙ තෙ පුච්ඡිතබ්බා ‘‘අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනෙ කථං වත්තබ්බ’’න්ති. අද්ධා තෙ එවං පුට්ඨා උත්තරි කිඤ්චි වත්තුං න සක්ඛිස්සන්ති. එවම්පි තෙ චෙ වදෙය්‍යුං ‘‘භවන්තො පුරිසාති ඉමිනාව අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනං භවතී’’ති. තදා තෙ වත්තබ්බා ‘‘යදි භවන්තො පුරිසා’’ති ඉමිනා අද්වෙජ්ඣෙන වචනෙන අදූරට්ඨානං දූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනං භවති, එවං සන්තෙ ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සපදෙනපි දූරට්ඨස්ස ච පුරිසස්සාලපනං වත්තබ්බං, එවං අවත්වා කිමත්ථං අදූරට්ඨස්සාලපනෙ ‘‘භො පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡථ, කිමත්ථඤ්ච දූරට්ඨස්සාලපනෙ ‘‘භො පුරිසා’’ඉති දීඝවසෙන ආලපනෙකවචනං ඉච්ඡථ.

නනු ‘‘තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා, තග්ඝ සුගත බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදීසු ආලපනපදභූතං ‘‘භගවා’’ඉති දීඝපදං සමීපෙ ඨිතකාලෙපි දූරෙ ඨිතකාලෙපි බුද්ධස්සාලපනපදං භවිතුමරහතෙව, තථා ආලපනපදභූතං ‘‘සුගත’’ඉති රස්සපදම්පි. යස්මා පනෙතෙසු ‘‘භගවා’’ති ආලපනපදස්ස න කත්ථචිපි රස්සත්තං දිස්සති, ‘‘සුගතා’’ති ආලපනපදස්ස ච න කත්ථචිපි දීඝත්තං දිස්සති, තස්මා දීඝරස්සමත්තාභෙදං අචින්තෙත්වා ‘‘පුරිස’’ඉති රස්සවසෙන වුත්තපදං පකතිස්සරවසෙන සමීපෙ ඨිතස්ස පුරිසස්ස ආමන්තනකාලෙ අදූරට්ඨස්සාලපනපදං භවති, ආයතස්සරවසෙන දූරෙ ඨිතපුරිසස්ස ආමන්තනකාලෙ දූරට්ඨස්සාලපනපදං භවතීති ගහෙතබ්බං. තථා ‘‘භවන්තො පුරිසා, භො යක්ඛා, භො ධුත්තා’’තිආදීනි දීඝවසෙන වුත්තානි ආලපනබහුවචනපදානිපි පකතිස්සරවසෙන සමීපෙ ඨිතපුරිසානං ආමන්තනකාලෙ අදූරට්ඨානමාලපනපදානි භවන්ති, ආයතස්සරවසෙන දූරෙ ඨිතපුරිසාදීනං ආමන්තනකාලෙ දූරට්ඨානමාලපනපදානි භවන්තීති ගහෙතබ්බානි. තථා හි බ්‍රාහ්මණා කත්ථචි කත්ථචි රස්සට්ඨානෙපි දීඝට්ඨානෙපි ආයතෙන සරෙන මජ්ඣිමායතෙන සරෙන අච්චායතෙන ච සරෙන වෙදං පඨන්ති ලිඛිතුමසක්කුණෙය්‍යෙන ගීතස්සරෙන විය. ඉති සබ්බක්ඛරෙසුපි ආයතෙන සරෙනුච්චාරණං ලබ්භතෙව ලිඛිතුමසක්කුණෙය්‍යං, තස්මා අසම්පථමනොතරිත්වා ‘‘භො පුරිස’’ඉති වචනෙන දූරට්ඨස්ස ච අදූරට්ඨස්ස ච පුරිසස්සාලපනං භවති, ‘‘භො පුරිසා, භවන්තො පුරිසා’’ති ඉමෙහි වචනෙහිපි දූරට්ඨානඤ්ච අදූරට්ඨානඤ්ච පුරිසානමාලපනං භවතීති දට්ඨබ්බං. ඉති දූරට්ඨස්ස අදූරට්ඨානඤ්ච ආයතෙන සරෙන ආමන්තනමෙව පමාණං, න දීඝරස්සමත්තාවිසෙසො, තස්මා ‘‘භො සත්ථ, භො රාජ, භො ගච්ඡ, භො මුනි, භො දණ්ඩි, භො භික්ඛු, භො සයම්භු, භොති කඤ්ඤෙ, භොති පත්ති, භොති ඉත්ථි, භොති යාගු, භොති වධු, භො කුල, භො අට්ඨි, භො චක්ඛු’’ඉච්චෙවමාදීහි පදෙහි අදූරට්ඨස්සාලපනඤ්ච දූරට්ඨස්සාලපනඤ්ච භවති. ‘‘භවන්තො සත්ථා, සත්ථාරො, භොතියො කඤ්ඤා, කඤ්ඤායො’’ති එවමාදීහිපි පදෙහි අදූරට්ඨානඤ්චාලපනං භවතීති දට්ඨබ්බං.

ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං –

තස්ස තං වචනං සුත්වා, රඤ්ඤො පුත්තං අදස්සයුං;

පුත්තො ච පිතරං දිස්වා, දූරතොවජ්ඣභාසථ.

ආගච්ඡු දොවාරිකා ඛග්ගබන්ධා,

කාසාවියා හන්තු මමං ජනින්ද;

අක්ඛාහි මෙ පුච්ඡිතො එතමත්ථං,

අපරාධො කො න්විධ මමජ්ජ අත්ථි.

එවං සද්ධම්මරාජෙන, වොහාරකුසලෙන වෙ;

සුදෙසිතෙ සොමනස්ස-ජාතකෙ සබ්බදස්සිනා.

දූරට්ඨානෙපි රස්සත්තං, ‘‘ජනින්ද’’ඉති දිස්සති;

න කත්ථචිපි දීඝත්තං, ඉති නීති මයා මතා.

ඉදම්පෙත්ථ වත්තබ්බං ‘‘කුතො නු භො ඉදමායාතං ‘දූරට්ඨස්සාලපනං අදූරට්ඨස්සාලපනමි’ති’’? සද්දසත්ථතො. සද්දසත්ථං නාම න සබ්බසො බුද්ධවචනස්සොපකාරකං, එකදෙසෙන පන හොති.

ඉමස්මිං පකරණෙ ‘‘බහුවචන’’න්ති වා ‘‘පුථුවචන’’න්ති වා ‘‘අනෙකවචන’’න්ති වා අත්ථතො එකං, බ්‍යඤ්ජනමෙව නානං, තස්මා සබ්බත්ථ ‘‘බහුවචන’’න්ති වා ‘‘පුථුවචන’’න්ති වා ‘‘අනෙකවචන’’න්ති වා වොහාරො කාතබ්බො, පුථුවචනං අනෙකවචනන්ති ච ඉදං සාසනෙ නිරුත්තඤ්ඤූනං වොහාරො, ඉතරං සද්දසත්ථවිදූනං.

කස්මා පන ඉමස්මිං පකරණෙ ද්විවචනං න වුත්තන්ති? යස්මා බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නාම නත්ථි, තස්මා න වුත්තන්ති. නනු බුද්ධවචනෙ වචනත්තයං අත්ථි, තථා හි ‘‘ආයස්මා’’ති ඉදං එකවචනං, ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ඉදං ද්විවචනං, ‘‘ආයස්මන්තො’’ති ඉදං බහුවචනන්ති? තන්න, යදි ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ඉදං වචනං ද්විවචනං භවෙය්‍ය, ‘‘පුරිසො පුරිසා’’තිආදීසු කතරං ද්විවචනන්ති වදෙය්‍යාථ, තස්මා බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නාම නත්ථි. තෙනෙව හි සි යො අං යො නා හීතිආදිනා එකවචනබහුවචනානෙව දස්සිතානීති.

නනු ච භො ‘‘සුණන්තු මෙ ආයස්මන්තා, අජ්ජ උපොසථො පන්නරසො. යදායස්මන්තානං පත්තකල්ලං, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කරෙය්‍යාමා’’ති පාළියං ද්වෙ සන්ධාය ‘‘ආයස්මන්තා’’ති වුත්තං, ‘‘උද්දිට්ඨා ඛො ආයස්මන්තො චත්තාරො පාරාජිකා ධම්මා’’තිආදීසු පන පාළීසු බහවො සන්ධාය ‘‘ආයස්මන්තො’’ති වුත්තං, න ච සක්කා වත්තුං ‘‘යථා තථා වුත්ත’’න්ති, පරිවාසාදිආරොචනෙපි අට්ඨකථාචරියෙහි විඤ්ඤාතසුගතාධිප්පායෙහි ‘‘ද්වින්නං ආරොචෙන්තෙන ‘ආයස්මන්තා ධාරෙන්තූ’ති, තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ‘ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’ති වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තත්තාති? සච්චං වුත්තං, තං පන විනයවොහාරවසෙන වුත්තන්ති. නනු විනයො බුද්ධවචනං, කස්මා ‘‘බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නාම නත්ථී’’ති වදථාති? සච්චං විනයො බුද්ධවචනං, තථාපි විනයකම්මවසෙන වුත්තත්තා උපලක්ඛණමත්තං, න සබ්බසාධාරණබහුවචනපරියාපන්නං. යදි හි ‘‘ආයස්මන්තා’’ති ඉදං ද්විවචනං සියා, තප්පයොගානිපි ක්‍රියාපදානි ද්විවචනානෙව සියුං, තථාරූපානිපි ක්‍රියාපදානි න සන්ති. න හි අක්ඛරසමයකොවිදො ඣානලාභීපි දිබ්බචක්ඛුනා වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි සමවෙක්ඛන්තො බුද්ධවචනෙ එකම්පි ක්‍රියාපදං ද්විවචනන්ති පස්සෙය්‍ය, එවං ක්‍රියාපදෙසු ද්විවචනස්සාභාවා නාමිකපදෙසු ද්විවචනං නත්ථි. නාමිකපදෙසු තදභාවාපි ක්‍රියාපදෙසු තදභාවො වෙදිතබ්බො. සක්කටභාසායං ද්වීසුපි ද්විවචනානි සන්ති, මාගධභාසායං පන නත්ථි.

අපිච ‘‘පුථුවචන’’න්ති නිරුත්තිවොහාරොපි ‘‘බුද්ධවචනෙ ද්විවචනං නත්ථී’’ති එතමත්ථං දීපෙති. තඤ්හි සක්කටභාසායං වුත්තා ද්විවචනතො බහුවචනතො ච විසුංභූතං වචනං, තත්ථ වා වුත්තෙහි අත්ථෙහි විසුංභූතස්ස අත්ථස්ස වචනං ‘‘පුථුවචන’’න්ති වුච්චති. කථමිදං සක්කටභාසායං වුත්තා ද්විවචනතො බහුවචනතො ච විසුංභූතං වචනන්ති චෙ? යස්මා සක්කටභාසායං ‘‘පුථුවචන’’න්ති වොහාරො නත්ථි, තස්මා ඉදං තෙහි සක්කටභාසායං වුත්තෙහි ද්විවචනබහුවචනෙහි විසුංභූතඅත්ථස්ස වචනන්ති වුච්චති. කථඤ්ච පන සක්කටභාසායං වුත්තෙහි විසුංභූතස්ස අත්ථස්ස වචනන්ති පුථුවචනන්ති චෙ? යස්මා සක්කටභාසායං ද්වෙ උපාදාය ද්විවචනං වුත්තං, න තිචතුපඤ්චාදිකෙ බහවො උපාදාය, බහවො පන උපාදාය බහුවචනං වුත්තං, න ද්වෙ උපාදාය, අයං සක්කටභාසාය විසෙසො. මාගධභාසායං පන ද්විතිචතුපඤ්චාදිකෙ බහවො උපාදාය පුථුවචනං වුත්තං, තස්මා සක්කටභාසායං වුත්තෙහි අත්ථෙහි විසුංභූතස්ස අත්ථස්ස වචනන්ති පුථුවචනන්ති වුච්චති. අයං මාගධභාසාය විසෙසො. තස්මාත්‍ර පුථුභූතස්ස, පුථුනො වා අත්ථස්ස වචනං ‘‘පුථුවචන’’න්ති අත්ථො සමධිගන්තබ්බො.

ඉදානි ‘‘පුරිසො, පුරිසා, පුරිස’’න්ති නිරුත්තිපිටකතො උද්ධරිතනයං නිස්සාය පකතිරූපභූතස්ස භූතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා වුච්චතෙ –

භූතො, භූතා. භූතං, භූතෙ. භූතෙන, භූතෙහි, භූතෙභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතා, භූතස්මා, භූතම්හා, භූතෙහි, භූතෙභි. භූතස්ස, භූතානං. භූතෙ, භූතස්මිං, භූතම්හි, භූතෙසු. භො භූත, භවන්තො භූතා.

අථ වා ‘‘භො භූතා’’ඉති බහුවචනං විඤ්ඤෙය්‍යං. යථා පනෙත්ථ භූතඉච්චෙතස්ස පකතිරූපස්ස නාමිකපදමාලා පුරිසනයෙන යොජිතා, එවං භාවකාදීනඤ්ච අඤ්ඤෙසඤ්ච තංසදිසානං නාමිකපදමාලා පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බා. එත්ථඤ්ඤානි තංසදිසානි නාම ‘‘බුද්ධො’’තිආදීනං පදානං බුද්ධඉච්චාදීනි පකතිරූපානි.

බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝො මග්ගො,

ඛන්ධො කායො කාමො කප්පො;

මාසො පක්ඛො යක්ඛො භක්ඛො,

නාගො මෙඝො භොගො යාගො.

රාගො දොසො මොහො මානො,

මක්ඛො ථම්භො කොධො ලොභො;

හාසො වෙරො දාහො තෙජො,

ඡන්දො කාසො සාසො රොගො.

අස්සො සස්සො ඉස්සො සිස්සො,

සීහො බ්‍යග්ඝො රුක්ඛො සෙලො;

ඉන්දො සක්කො දෙවො ගාමො,

චන්දො සූරො ඔඝො දීපො.

පස්සො යඤ්ඤො චාගො වාදො,

හත්ථො පත්තො සොසො ගෙධො;

සොමො යොධො ගච්ඡො අච්ඡො,

ගෙහො මාළො අට්ටො සාලො.

නරො නගො මිගො සසො,

සුණො බකො අජො දිජො;

හයො ගජො ඛරො සරො,

දුමො තලො පටො ධජො.

උරගො පටගො විහගො භුජගො,

ඛරභො සරභො පසදො ගවජො;

මහිසො වසභො අසුරො ගරුළො,

තරුණො වරුණො බලිසො පලිඝො.

සාලො ධවො ච ඛදිරො,

ගොධුමො සට්ඨිකො යවො;

කළායො ච කුලත්ථො ච,

තිලො මුග්ගො ච තණ්ඩුලො.

ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො වෙස්සො,

සුද්දො ධුත්තො ච පුක්කුසො;

චණ්ඩාලො පතිකො පට්ඨො,

මනුස්සො රථිකො රථො.

පබ්බජිතො ගහට්ඨො ච,

ගොණො ඔට්ඨො ච ගද්‍රභො;

මාතුගාමො ච ඔරොධො,

ඉච්චාදීනි විභාවයෙ.

කෙචෙත්ථ වදෙය්‍යුං ‘‘නනු භො ‘ඔරොධා ච කුමාරා චා’ති පාඨස්ස දස්සනතො ඔරොධසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො’’ති? තන්න, තත්ථ හි ‘‘ඔරොධා’’ති ඉදං ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගමෙව, නා’කාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං, තුම්හෙ පන ‘‘ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ග’’න්ති මඤ්ඤමානා එවං වදථ, න පනිදං ආකාරන්තිත්ථිලිඞ්ගං, අථ ඛො ‘‘මාතුගාමා’’තිපදං විය බහුවචනවසෙන වුත්තමාකාරන්තපදන්ති. නනු ච භො සම්මොහවිනොදනියාදීසු ඔරොධසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතා පාකටා, කථන්ති චෙ? ‘‘රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව මනං පලොභෙත්වා ‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො තං කථං සුත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසූ’’ති. එත්ථ හි ‘‘රාජොරොධාන’’න්ති වත්වා ‘‘තා’’ති වුත්තත්තාව ඔරොධසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගතා පාකටාති? තන්න, අත්ථස්ස දුග්ගහණතො. දුග්ගහිතො හි එත්ථ තුම්හෙහි අත්ථො, එත්ථ පන ඔරොධසද්දෙන ඉත්ථිපදත්ථස්ස කථනතො ඉත්ථිපදත්ථං සන්ධාය ‘‘තා’’ති වුත්තත්තා ‘‘තා ඉත්ථියො’’ති අයමෙවත්ථො. තුම්හෙ පන අමාතාපිතරසංවද්ධත්තා ආචරියකුලෙ ච අනිවුට්ඨත්තා එතං සුඛුමත්ථමජානන්තා යං වා තං වා මුඛාරූළ්හං වදථ.

භුඤ්ජනත්ථං කථනත්ථං, මුඛං හොතීති නො වදෙ;

යං වා තං වා මුඛාරූළ්හං, වචනං පණ්ඩිතො නරොති.

න මයංභො යං වා තං වා මුඛාරූළ්හං වදාම, අට්ඨකථාචරියානඤ්ඤෙව වචනං ගහෙත්වා වදාම, අට්ඨකථායෙව අම්හාකං පටිසරණං, න මයං තුම්හාකං සද්දහාමාති. අම්හාකං සද්දහථ වා මා වා, මා තුම්හෙ ‘‘අට්ඨකථාචරියානඤ්ඤෙව වචනං ගහෙත්වා වදාමා’’ති අට්ඨකථාචරියෙ අබ්භාචික්ඛථ. න හි අට්ඨකථාචරියෙහි ‘‘ඔරොධසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගො’’ති වුත්තට්ඨානමත්ථි, තස්මාපි අට්ඨකථාචරියෙ අබ්භාචික්ඛථ, න යුත්තං බුද්ධාදීනං ගරූනමබ්භාචික්ඛනං මහතො අනත්ථස්ස ලාභාය සංවත්තනතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘අත්තනා දුග්ගහිතෙන අම්හෙ චෙව අබ්භාචික්ඛති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවති, තතො අත්තානඤ්ච ඛණතී’’ති.

එවං අබ්භාචික්ඛනස්ස අයුත්තතං සාවජ්ජතඤ්ච දස්සෙත්වා පුනපි තෙ ඉදං වත්තබ්බා – ජාතකට්ඨකථායම්පි තුම්හෙහි ආහටඋදාහරණසදිසං උදාහරණමත්ථි, තං සුණාථ. කොසියජාතකට්ඨකථායඤ්හි ‘‘සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සාවත්ථියං මාතුගාමං ආරබ්භ කථෙසි. සා කිරෙකස්ස සද්ධස්ස පසන්නස්ස උපාසකබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණී දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති පාඨො දිස්සති. එත්ථ හි ‘‘මාතුගාමං ආරබ්භ කථෙසී’’ති වත්වා ‘‘සා’’ති වුත්තත්තා තුම්හාකං මතෙන මාතුගාමසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගොයෙව සියා, න පුල්ලිඞ්ගො, කිමිදං අට්ඨකථාවචනම්පි න පස්සථ, තදෙව පන අට්ඨකථාවචනං පස්සථ, කිං සා එව අට්ඨකථා තුම්හාකං පටිසරණං, න තදඤ්ඤාති.

යදි තාසද්දං අපෙක්ඛිත්වා ඔරොධසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගත්තමිච්ඡථ, එත්ථාපි සාසද්දමපෙක්ඛිත්වා මාතුගාමසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගත්තමිච්ඡථාති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා අප්පටිභානා මඞ්කුභූතා පත්තක්ඛන්ධා අධොමුඛා පජ්ඣායෙය්‍යුං. එත්ථාපි මාතුගාමසද්දෙන ඉත්ථිපදත්ථස්ස කථනතො ඉත්ථිපදත්ථං සන්ධාය ‘‘සා’’ති වුත්තත්තා ‘‘සා ඉත්ථී’’ති අයමෙවත්ථො. කත්ථචි හි පධානවාචකෙන පුල්ලිඞ්ගෙන නපුංසකලිඞ්ගෙන වා සමානාධිකරණස්ස ගුණසද්දස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තිත්තාපුල්ලිඞ්ගවසෙන වා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන වා නිද්දිසිතබ්බත්තෙපි ලිඞ්ගමනපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිපදත්ථමෙවාපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො දිස්සති. තං යථා? ‘‘ඉධ විසාඛෙ මාතුගාමො සුසංවිහිතකම්මන්තා හොති සඞ්ගහිතපරිජනා භත්තුමනාපං චරති, සම්භතං අනුරක්ඛතී’’ති ච, ‘‘කො නු ඛො භන්තෙ හෙතු කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො මාතුගාමො දුබ්බණ්ණා ච හොති දුරූපා සුපාපිකා දස්සනාය, දලිද්දා ච හොති අප්පස්සකා අප්පභොගා අප්පෙසක්ඛා ච. ඉධ මල්ලිකෙ එකච්චො මාතුගාමො කොධනා හොති උපායාසබහුලා, අප්පම්පි වුත්තා සමානා අභිසජ්ජති කුප්පති බ්‍යාපජ්ජති පතිත්ථියති කොපඤ්ච දොසඤ්ච අප්පච්චයඤ්ච පාතුකරොතී’’ති ච, ‘‘තං ඛො පන භික්ඛවෙ ඉත්ථිරතනං රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පුබ්බුට්ඨායිනී පච්ඡානිපාතිනී කිංකාරපටිස්සාවිනී’’ති ච ඉමෙ පයොගා.

කත්ථචි පන පධානවාචකෙන නපුංසකලිඞ්ගෙන සමානාධිකරණස්ස ගුණසද්දස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තිත්තා නපුංසකලිඞ්ගවසෙන නිද්දිසිතබ්බත්තෙපි ලිඞ්ගමනපෙක්ඛිත්වා පුරිසපදත්ථමෙවාපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො දිස්සති. තං යථා? ‘‘පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධසතානි ඉමස්මිං ඉසිගිලිස්මිං පබ්බතෙ චිරනිවාසිනො අහෙසුං. තං ඛො පන රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස පරිණායකරතනං ඤාතානං පවෙසෙතා අඤ්ඤාතානං නිවාරෙතා’’ති. කත්ථචි පධානවාචකෙන ලිඞ්ගත්තයෙන සමානාධිකරණස්ස ගුණසද්දස්ස අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුරූපං නිද්දෙසො දිස්සති. තං යථා? සා ඉත්ථී ‘‘සීලවතී කල්‍යාණධම්මා. අට්ඨහි ඛො නකුලමාතෙ ධම්මෙහි සමන්නාගතො මාතුගාමො කායස්ස භෙදා පරම්මරණා මනාපකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. සද්ධො පුරිසපුග්ගලො, සද්ධං කුලං, චිත්තං දන්තං සුඛාවහ’’න්ති.

සෙය්‍යඉති සද්දො පන යෙභුය්‍යෙන ඔකාරන්තභාවෙ ඨත්වා ලිඞ්ගත්තයානුකූලො භවති එකාකාරෙනෙව තිට්ඨනතො. කථං? සෙය්‍යො අමිත්තො මතියා උපෙතො. එසාව පූජනා සෙය්‍යො, එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො.

‘‘ධම්මෙන ච අලාභො යො,

යො ච ලාභො අධම්මිකො;

අලාභො ධම්මිකො සෙය්‍යො,

යඤ්චෙ ලාභො අධම්මිකො.

යසො ච අප්පබුද්ධීනං, විඤ්ඤූනං අයසො ච යො;

අයසොව සෙය්‍යො විඤ්ඤූනං, න යසො අප්පබුද්ධිනං.

දුම්මෙධෙහි පසංසා ච, විඤ්ඤූහි ගරහා ච යා;

ගරහාව සෙය්‍යො විඤ්ඤූහි, යඤ්චෙ බාලප්පසංසනා.

සුඛඤ්ච කාමමයිකං, දුක්ඛඤ්ච පවිවෙකිකං;

පවිවෙකං දුක්ඛං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ කාමමයං සුඛං.

ජීවිතඤ්ච අධම්මෙන, ධම්මෙන මරණඤ්ච යං;

මරණං ධම්මිකං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ ජීවෙ අධම්මික’’න්ති.

එවමයං සෙය්‍ය ඉති සද්දො ඔකාරන්තභාවෙ ඨත්වා ලිඞ්ගත්තයානුකූලො භවති. කත්ථචි පන ආකාරන්තභාවෙ ඨත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගානුකූලො දිස්සති ‘‘ඉත්ථීපි හි එකච්චියා, සෙය්‍යා පොස ජනාධිපා’’ති. නිග්ගහීතන්තො පන හුත්වා නපුංසකලිඞ්ගානුකූලො අපසිද්ධො. එවංපකාරෙ පයොගෙ කිං තුම්හෙ න පස්සථාති. එවං වුත්තා ච තෙ නිරුත්තරාව භවිස්සන්ති.

සචෙපි තෙ එත්ථ එවං වදෙය්‍යුං ‘‘තත්ථ තත්ථ සුත්තප්පදෙසෙ අට්ඨකථාදීසු ච ‘මාතුගාමො’ති වා ‘මාතුගාමෙනා’ති වා ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන මාතුගාමසද්දස්ස දස්සනතො පුල්ලිඞ්ගභූතං මාතුගාමසද්දං අනපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිපදත්ථමෙව අපෙක්ඛිත්වා ‘‘සා ඉත්ථී’’ති ඉත්ථීසද්දෙන සාසද්දස්ස සම්බන්ධග්ගහණං මයං සම්පටිච්ඡාම, ‘ඔරොධො’ති වා ‘ඔරොධෙනා’ති වා ඔකාරන්තපුල්ලිඞ්ගභාවෙන ඨිතස්ස ඔරොධසද්දස්ස අදස්සනතො පන තුම්හෙහි වුත්තං පුරිමත්ථං න සම්පටිච්ඡාමා’’ති. තදා තෙසං ඉමානි විනයපාළියං ආගතපදානි දස්සෙතබ්බානි ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා උදෙනො උය්‍යානෙ පරිචාරෙසි සද්ධිං ඔරොධෙන, අථ ඛො රඤ්ඤො උදෙනස්ස ඔරොධො රාජානං උදෙනං එතදවොචා’’ති. එවං ඉමානි සුත්තපදානි දස්සෙත්වා සුත්තනිපාතට්ඨකථායං ‘‘රාමො නාම රාජා කුට්ඨරොගී ඔරොධෙහි ච නාටකෙහි ච ජිගුච්ඡමානො’’ති වචනඤ්ච දස්සෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ ගරුකුලමුපගන්ත්වා භගවතො සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතත්ථං සාධුකං පදබ්‍යඤ්ජනානි උග්ගණ්හථා’’ති උය්‍යොජෙතබ්බා.

ඉදානි මාතුගාමසද්දාදීසු කිඤ්චි විනිච්ඡයං වදාම – මාතුගාමසද්දො ච ඔරොධසද්දො ච දාරසද්දො චාති ඉමෙ ඉත්ථිපදත්ථවාචකාපි සමානා එකන්තෙන පුල්ලිඞ්ගා භවන්ති. තෙසු දාරසද්දස්ස එකස්මිං අත්ථෙ වත්තමානස්සාපි බහුවචනකත්තමෙව සද්දසත්ථවිදූ ඉච්ඡන්ති, න එකවචනකත්තං. මයං පන දාරසද්දස්ස එකස්මිං අත්ථෙ එකවචනකත්තං, යෙභුය්‍යෙන පන බහුවචනකත්තං අනුජානාම, බව්හත්ථෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පාළියඤ්හි දාරසද්දො යෙභුය්‍යෙන බහුවචනකො භවති, එකවචනකො අප්පො. තත්‍රිමෙ පයොගා –

‘‘දාසා ච දාස්‍යො අනුජීවිනො ච,

පුත්තා ච දාරා ච මයඤ්ච සබ්බෙ;

ධම්මඤ්චරාමප්පරලොකහෙතු,

තස්මා හි අම්හං දහරා න මිය්‍යරෙ’’ති ච,

‘‘යො ඤාතීනං සඛීනං වා, දාරෙසු පටිදිස්සති;

සහසා සම්පියායෙන, තං ජඤ්ඤාවසලො ඉතී’’ති ච,

‘‘සෙහි දාරෙහි’සන්තුට්ඨො, වෙසියාසු පදිස්සති;

දිස්සති පරදාරෙසු, තං පරාභවතො මුඛ’’න්ති ච,

‘‘පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා’’ති ච බ්‍යාසෙ, සමාසෙ පන ‘‘පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, පුත්තදාරෙහි මත්තනො’’ති ච එවමාදයො බහුවචනප්පයොගා බහවො භවන්ති.

එකවචනප්පයොගා පන අප්පා. සෙය්‍යථිදං? ‘‘ගරූනං දාරෙ, ධම්මං චරෙ යොපි සමුඤ්ජකං චරෙ, දාරඤ්ච පොසං දදමප්පකස්මි’’න්ති ච,

‘‘යෙ ගහට්ඨා පුඤ්ඤකරා, සීලවන්තො උපාසකා;

ධම්මෙන දාරං පොසෙන්ති, තෙ නමස්සාමි මාතලී’’ති ච,

‘‘පරදාරං න ගච්ඡෙය්‍යං, සදාරපසුතො සිය’’න්ති ච,

‘‘යො ඉච්ඡෙ පුරිසො හොතුං, ජාතිං ජාතිං පුනප්පුනං;

පරදාරං විවජ්ජෙය්‍ය, ධොතපාදොව කද්දම’’න්ති ච

එවමාදයො එකවචනප්පයොගා අප්පා.

සමාහාරලක්ඛණවසෙන පනෙස දාරසද්දො නපුංසකලිඞ්ගෙකවචනොපි කත්ථචි භවති. ‘‘ආදාය පුත්තදාරං. පුත්තදාරස්ස සඞ්ගහො’’ඉති එවං ඉධ වුත්තප්පකාරෙන ලිඞ්ගඤ්ච අත්ථඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පුරිසො පුරිසා’’ති පවත්තං පුරිසසද්දනයං නිස්සාය සබ්බෙසං ‘‘භූතො භාවකො භවො’’තිආදීනං භූධාතුමයානං අඤ්ඤෙසඤ්චොකාරන්තපදානං නාමිකපදමාලාසු සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධම්මට්ඨිතියා කොසල්ලමුප්පාදෙතබ්බං.

කිං පන සබ්බානි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බප්පකාරෙන එකසදිසානෙව හුත්වා පවිට්ඨානීති? න පවිට්ඨානි. කානිචි හි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච, කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන න පවිට්ඨානි ච, කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨානෙව. තත්‍ර කතමානි කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච? ‘‘සරො වයො චෙතො’’තිආදීනි. සරොඉති හි අයංසද්දො උසුසද්දසරවනඅකාරාදිසරවාචකො චෙ, පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨො. රහදවාචකො චෙ, මනොගණපක්ඛිකත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො. වයොඉති සද්දො පරිහානිවාචකො චෙ, පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨො. ආයුකොට්ඨාසවාචකො චෙ, මනොගණපක්ඛිකත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො. චෙතො ඉති සද්දො යදි පණ්ණත්තිවාචකො, පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨො. යදි පන චිත්තවාචකො, මනොගණපක්ඛිකත්තා පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨො. මනොගණො ච නාම –

මනො වචො වයො තෙජො,

තපො චෙතො තමො යසො;

අයො පයො සිරො ඡන්දො,

සරො උරො රහො අහො –

ඉමෙ සොළස.

ඉදානි යථාවුත්තස්ස පාකටීකරණත්ථං මනසද්දාදීනං නාමිකපදමාලං කථයාම –

මනො, මනා. මනං, මනො, මනෙ. මනසා, මනෙන, මනෙහි, මනෙභි. මනසො, මනස්ස, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනෙහි, මනෙභි. මනසො, මනස්ස, මනානං. මනසි, මනෙ, මනස්මිං, මනම්හි, මනෙසු. භො මන, භවන්තො මනා.

අථ වා ‘‘භො මනා’’ඉති බහුවචනම්පි ඤෙය්‍යං. එවං වචො, වචා. වචං, වචො, වචෙ. වචසාතිආදිනා නාමිකපදමාලා යොජෙතබ්බා. අහසද්දස්ස පන භුම්මෙකවචනට්ඨානෙ අහසි, අහෙ, අහස්මිං, අහම්හි, අහු, අහනීති යොජෙතබ්බා.

ඉදානි රූපන්තරවිසෙසදස්සනත්ථං නපුංසකලිඞ්ගස්ස මනසද්දස්සපි නාමිකපදමාලං වදාම, අට්ඨානෙ අයං කථිතාති න චොදෙතබ්බං.

මනං, මනානි, මනා. මනං, මනානි, මනෙ. මනෙන, මනෙහි, මනෙභි. මනස්ස, මනසො, මනානං. මනා, මනස්මා, මනම්හා, මනෙහි, මනෙභි. මනස්ස, මනසො, මනානං. මනෙ, මනස්මිං, මනම්හි, මනෙසු. භො මන, භවන්තො මනා. අථ වා ‘‘භො මනානි, භො මනා’’එවම්පි බහුවචනං වෙදිතබ්බං. එවමුත්තරත්‍රාපි නයො.

එත්ථ ච පුල්ලිඞ්ගස්ස මනසද්දස්ස පච්චත්තකරණසම්පදානසාමිභුම්මවචනානි මනො මනසා මනසො මනසීති රූපානි ඨපෙත්වා යානි සෙසානි, නපුංසකලිඞ්ගස්ස ච මනසද්දස්ස පච්චත්තවචනානි ‘‘මනං මනානී’’ති රූපානි ච, අට්ඨම්‍යොපයොගවචනානං ‘‘මනං මනානී’’ති රූපද්වයඤ්ච ඨපෙත්වා යානි සෙසානි, තානි සබ්බානි කමතො සමසමානි.

කෙචි ඔකාරන්තො මනොඉති සද්දො නපුංසකලිඞ්ගොති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා – යදි සො නපුංසකලිඞ්ගො සියා, තස්සදිසෙහි වචො වයොතිආදිසද්දෙහිපි නපුංසකලිඞ්ගෙහෙව භවිතබ්බං, න ‘‘තෙ නපුංසකලිඞ්ගා’’ති ගරූ වදන්ති, ‘‘පුල්ලිඞ්ගා’’ඉච්චෙව වදන්ති. යස්මා ච පාළියං ‘‘කායො අනිච්චො; මනො අනිච්චො’’ති ච ‘‘කායො දුක්ඛො, මනො දුක්ඛො’’ති ච ‘‘නිච්චො වා අනිච්චො වාති අනිච්චො භන්තෙ’’ති ච එවමාදයො පුල්ලිඞ්ගප්පයොගා බහවො දිට්ඨා. තෙන ඤායති මනොසද්දො එකන්තෙන පුල්ලිඞ්ගොති. යදි පන නපුංසකලිඞ්ගොසියා, ‘‘අනිච්චො දුක්ඛො’’ති එවමාදීනි තංසමානාධිකරණානි අනෙකපදසතානිපි නපුංසකලිඞ්ගානෙව සියුං. න හි තානි නපුංසකලිඞ්ගානි, අථ ඛො අභිධෙය්‍යලිඞ්ගානුවත්තකානි වාච්චලිඞ්ගානි. එවං මනොසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගතා පච්චෙතබ්බාති, සචෙ මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො න හොති, කථං ‘‘මනානී’’ති නපුංසකරූපං දිස්සතීති? සච්චං ‘‘මනානී’’ති නපුංසකලිඞ්ගමෙව, තථාපි මනොගණෙ පමුඛභාවෙන ගහිතස්සොකාරන්තස්ස මනසද්දස්ස රූපං න හොති. අථ කිඤ්චරහීති චෙ? චිත්තසද්දෙන සමානලිඞ්ගස්ස සමානසුතිත්තෙපි මනොගණෙ අපරියාපන්නස්ස නිග්ගහීතන්තස්සෙව මනසද්දස්ස රූපං. මනසද්දො හි පුන්නපුංසකවසෙන ද්විධා භිජ්ජති ‘‘මනො මනං’’ඉති යථා ‘‘අජ්ජවොඅජ්ජව’’න්ති. ‘‘මනො චෙ නප්පදුස්සති. සන්තං තස්ස මනං හොතී’’ති හි පාළි. යදි ච සො මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො න හොති.

‘‘ගරු චෙතියපබ්බතවත්තනියා,

පමදා පමදා පමදා විමදං;

සමණං සුනිසම්ම අකා හසිතං,

පතිතං අසුභෙසු මුනිස්ස මනො’’ති

එත්ථ මනොසද්දෙන සමානාධිකරණො ‘‘පතිත’’න්ති සද්දො නපුංසකලිඞ්ගභාවෙන කස්මා සන්නිහිතො. යස්මා ච සමානාධිකරණපදං නපුංසකලිඞ්ගභාවෙන සන්නිහිතං, තස්මා සද්දන්තරසන්නිධානවසෙන මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගොති ඤායතීති? තන්න, සමානාධිකරණපදස්ස සබ්බත්ථ ලිඞ්ගවිසෙසාජොතනතො. යදි හි සමානාධිකරණපදං සබ්බත්ථ ලිඞ්ගවිසෙසං ජොතෙය්‍ය, ‘‘චත්තාරො ඉන්ද්‍රියානී’’ති එත්ථාපි ‘‘චත්තාරො’’ති පදං ඉන්ද්‍රියසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං කරෙය්‍ය, න ච කාතුං සක්කොති. ඉන්ද්‍රියසද්දො හි එකන්තෙන නපුංසකලිඞ්ගො. යදි තුම්හෙ ‘‘පතිත’’න්ති සමානාධිකරණපදං නිස්සාය මනොසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තමිච්ඡථ, ‘‘චත්තාරො ඉන්ද්‍රියානී’’ති එත්ථපි ‘‘චත්තාරො’’ති සමානාධිකරණපදං නිස්සාය ඉන්ද්‍රියසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං ඉච්ඡථාති. න මයං භො ඉන්ද්‍රියසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගත්තං ඉච්ඡාම, අථ ඛො නපුංසකලිඞ්ගත්තංයෙව ඉච්ඡාම, ‘‘චත්තාරො’’ති පදං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ඨිතත්තා ‘‘චත්තාරී’’ති ගණ්හාම, තස්මා ‘‘චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානී’’ති අත්ථං ධාරෙමාති. යදි එවං ‘‘පතිතං අසුභෙසු මුනිස්ස මනො’’ති එත්ථාපි ‘‘පතිත’’න්ති පදං ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ඨිතන්ති මන්ත්වා ‘‘පතිතො’’ති අත්ථං ධාරෙථාති. න ධාරෙම එත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසස්ස අනිච්ඡිතබ්බතො. යදි හි මනොසද්දො පුල්ලිඞ්ගො සියා, තංසමානාධිකරණපදං ‘‘පතිතො’’ති වත්තබ්බං සියා. කිමාචරියො එවං වත්තුං න ජානි, ජානමානො එව සො ‘‘පතිතො’’ති නාවොච, ‘‘පතිත’’න්ති පනාවොච, තෙන ඤායති ‘‘මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො’’ති. මා තුම්හෙ එවං වදෙථ, සමානාධිකරණපදං නාම කත්ථචි පධානලිඞ්ගමනුවත්තති, කත්ථචි නානුවත්තති, තස්මා න තං ලිඞ්ගවිසෙසජොතනෙ එකන්තතො පමාණං. ‘‘මාතුගාමො, ඔරොධො, ආවුසො විසාඛ, එහි විසාඛෙ, චිත්තානි අට්ඨීනී’’ති එවමාදිරූපවිසෙසොයෙව පමාණං. යදි සමානාධිකරණපදෙයෙව ලිඞ්ගවිසෙසො අධිගන්තබ්බො සියා, ‘‘චත්තාරො ච මහාභූතා’’තිආදීසු ලිඞ්ගවවත්ථානං න සියා. යස්මා එවමාදීසුපි ඨානෙසු ලිඞ්ගවවත්ථානං හොතියෙව. කථං? ‘‘චත්තාරො’’ති පුල්ලිඞ්ගං ‘‘මහාභූතා’’ති නපුංසකන්ති, තස්මා ‘‘පතිතං අසුභෙසු මුනිස්ස මනො’’ති එත්ථාපි ‘‘පතිත’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගං ‘‘මනො’’ති පුල්ලිඞ්ගන්ති වවත්ථානං භවතීති. ඉදං සුත්වා තෙ තුණ්හී භවිස්සන්ති. තතො තෙසං තුණ්හීභූතානං ඉදං වත්තබ්බං – යස්මා මනොගණෙ පවත්තානං පදානං සමානාධිකරණපදානි කත්ථචි නපුංසකවසෙන යොජෙතබ්බානි, තස්මා මනොගණෙ පමුඛස්ස මනොසද්දස්සපි සමානාධිකරණපදානි කත්ථචි නපුංසකවසෙන යොජිතානි. තථා හි පුබ්බාචරියා ‘‘සද්ධම්මතෙජවිහතං විලයං ඛණෙන, වෙනෙය්‍යසත්තහදයෙසු තමො’පයාති. දුක්ඛං වචො එතස්මින්ති දුබ්බචො. අවනතං සිරො යස්ස සොයං අවංසිරො, අප්පකං රාගාදි රජො යෙසං පඤ්ඤාමයෙ අක්ඛිම්හි තෙ අප්පරජක්ඛා’’තිආදිනා සද්දරචනං කුබ්බිංසු, න පන තෙහි වචො සිරො රජොසද්දාදීනං නපුංසකලිඞ්ගත්තං විභාවෙතුං ඊදිසී සද්දරචනා කතා, අථ ඛො සිරොමනොසද්දානං මනොගණෙ පවත්තානං පුල්ලිඞ්ගසද්දානං කත්ථචිපි ඊදිසානිපි ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ඨිතානි සමානාධිකරණපදානි හොන්තීති පරෙසං ජානාපනාධිප්පායවතියා අනුකම්පාය විරචිතා. එත්ථාපි තුම්හාකං මතෙන මනොසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තෙ සති වචො සිරො ඉච්චාදයොපි නපුංසකලිඞ්ගත්තමාපජ්ජන්ති නපුංසකලිඞ්ගවසෙන සමානාධිකරණපදානං නිද්දිට්ඨත්තා. කිං පනෙතෙසම්පි නපුංසකලිඞ්ගත්තං ඉච්ඡථාති. අද්ධා තෙ ඉදම්පි සුත්වා නිබ්බෙඨෙතුමසක්කොන්තා තුණ්හී භවිස්සන්ති. කිඤ්චාපි තෙ අඤ්ඤං ගහෙතබ්බකාරණං අපස්සන්තා එවං වදෙය්‍යුං ‘‘යදි භො මනො සද්දො නපුංසකලිඞ්ගොන හොති, කස්මා වෙය්‍යාකරණා ‘මනොසද්දො නපුංසකලිඞ්ගො’ති වදන්තී’’ති? තෙ වත්තබ්බා – යදි තුම්හෙ වෙය්‍යාකරණමතං ගහෙත්වා මනොසද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගත්තං රොචෙථ, නනු භගවායෙව ලොකෙ අසදිසො මහාවෙය්‍යාකරණො මහාපුරිසො විසාරදො පරප්පවාදමද්දනො. භගවන්තඤ්හි පදකා වෙය්‍යාකරණා අම්බට්ඨමාණවපොක්ඛරසාතිසොණදණ්ඩාදයො ච බ්‍රාහ්මණා සච්චකනිගණ්ඨාදයො ච පරිබ්බාජකා වාදෙන න සම්පාපුණිංසු, අඤ්ඤදත්ථු භගවායෙව මත්තවාරණගණමජ්ඣෙ කෙසරසීහො විය අසම්භීතො නෙසං නෙසං වාදං මද්දෙසි, මහන්තෙ ච නෙ අත්ථෙ පතිට්ඨාපෙසි, එවංවිධෙන භගවතා වොහාරකුසලෙන යස්මා ‘‘කායො අනිච්චො’’ති ච ‘‘කායො දුක්ඛො, මනො අනිච්චො, මනො දුක්ඛො’’ති ච එවමාදිනා වුත්තා මනොසද්දස්ස පුල්ලිඞ්ගභාවසූචනිකා බහූ පාළියො දිස්සන්ති, තස්මා මනොසද්දො පුල්ලිඞ්ගොයෙවාති සාරතො පච්චෙතබ්බොති. එවං වුත්තා තෙ නිරුත්තරා අප්පටිභානා මඞ්කුභූතා පත්තක්ඛන්ධා අධොමුඛා පජ්ඣායිස්සන්ති.

ඉදානි සරසද්දාදීනං නාමිකපදමාලා විසෙසතො වුච්චතෙ –

සරො, සරා. සරං, සරෙ. සරෙන, සරෙහි, සරෙභි. සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරෙහි, සරෙභි. සරස්ස, සරානං. සරෙ, සරස්මිං, සරම්හි, සරෙසු. භො සර, භවන්තො සරා.

අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨස්ස උසුසද්දසරවනඅකාරාදිසරවාචකස්ස සරසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

අයං පන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨස්ස මනොගණපක්ඛිකස්ස රහදවාචකස්ස සරසද්දස්ස නාමිකපදමාලා –

සරො, සරා. සරං, සරො, සරෙ. සරසා, සරෙන, සරෙහි, සරෙභි. සරසො, සරස්ස, සරානං. සරා, සරස්මා, සරම්හා, සරෙහි, සරෙභි. සරසො, සරස්ස, සරානං. සරසි, සරෙ, සරස්මිං, සරම්හි, සරෙසු. භො සර, භවන්තො සරා, භො සරා ඉති වා.

වයො, වයා. වයං, වයෙ. වයෙන, වයෙහි, වයෙභීති පුරිසනයෙන ඤෙ ය්‍යො. අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨස්ස පරිහානිවාචකස්ස වයසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

අයං පන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨස්ස මනොගණපක්ඛිකස්ස ආයුකොට්ඨාසවාචකස්ස වයසද්දස්ස නාමිකපදමාලා – වයො, වයා. වයං, වයො, වයෙ. වයසා, වයෙන, වයෙහි, වයෙභීති මනනයෙන ඤෙය්‍යො. තස්ස චෙතො පටිස්සොසි, අරඤ්ඤෙ ලුද්දගොචරො. චෙතා හනිංසු වෙදබ්බං.

චෙතො, චෙතා. චෙතං, චෙතෙ. චෙතෙන, චෙතෙහි, චෙතෙභීති පුරිසනයෙන ඤෙය්‍යො. අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨස්ස පණ්ණත්තිවාචකස්ස චෙතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.

අයං පන පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨස්ස චිත්තවාචකස්ස චෙතසද්දස්ස නාමිකපදමාලා – චෙතො, චෙතා. චෙතං, චෙතො, චෙතෙ. චෙතසා, චෙතෙන, චෙතෙහි, චෙතෙභීති මනනයෙන ඤෙය්‍යො. යසො කුලපුත්තො, යසං කුලපුත්තං, යසෙන කුලපුත්තෙනාති එකවචනවසෙන පුරිසනයෙන යොජෙතබ්බා, එකවචනපුථුවචනවසෙන වා. එවං කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා පවිට්ඨානි ච හොන්ති, එකදෙසෙන පවිට්ඨානි චාති ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛිත්වා විසෙසො වෙදිතබ්බො. අවිසෙසඤ්ඤුනො හි එවමාදිවිභාගං අජානන්තා යං වා තං වා බ්‍යඤ්ජනං රොපෙන්තා යථාධිප්පෙතං අත්ථං විරාධෙන්ති, තස්මා යො එත්ථ අම්හෙහි පකාසිතො විභාගො, සො සද්ධාසම්පන්නෙහි කුලපුත්තෙහි සක්කච්චමුග්ගහෙතබ්බො. කතමානි කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච එකදෙසෙන න පවිට්ඨානි ච? මනො වචො තෙජොසද්දාදයො චෙව අය්‍යසද්දො ච, තත්‍ර මනසද්දාදීනං නාමිකපදමාලා හෙට්ඨා විභාවිතා.

අය්‍යසද්දස්ස පන නාමිකපදමාලායං ‘‘අය්‍යො, අය්‍යා. අය්‍යං, අය්‍යෙ’’ති පුරිසනයෙන වත්වා ආලපනට්ඨානෙ ‘‘භො අය්‍ය, භො අය්‍යො’’ති ද්වෙ එකවචනානි, ‘‘භවන්තො අය්‍යා, භවන්තො අය්‍යො’’ති ද්වෙ බහුවචනානි ච වත්තබ්බානි. එත්ථ අය්‍යො ඉති සද්දො පච්චත්තවචනභාවෙ එකවචනං, ආලපනවචනභාවෙ එකවචනඤ්චෙව බහුවචනඤ්ච. තත්‍රිමෙ පයොගා ‘‘අය්‍යො කිර සාගතො අම්බතිත්ථිකෙන නාගෙන සඞ්ගාමෙසි, පිවතු භන්තෙ අය්‍යො සාගතො කාපොතිකං පසන්න’’න්ති එවමාදීනි අය්‍යොසද්දස්ස පච්චත්තෙකවචනප්පයොගානි, ‘‘අථ ඛො සා ඉත්ථී තං පුරිසං එතදවොච ‘නාය්‍යො සො භික්ඛු මං නිප්පාටෙසි, අපිච අහමෙව තෙන භික්ඛුනා ගච්ඡාමි, අකාරකො සො භික්ඛු, ගච්ඡ ඛමාපෙහී’ති’’ එවමාදීනි අය්‍යොසද්දස්ස ආලපනෙකවචනප්පයොගානි, ‘‘එථ’ය්‍යො රාජවසතිං, නිසීදිත්වා සුණාථ මෙ. එථ මයං අය්‍යො සමණෙසු සක්‍යපුත්තියෙසු පබ්බජිස්සාමා’’ති එවමාදීනි අය්‍යොසද්දස්ස ආලපනබහුවචනප්පයොගානි. භවති චත්‍ර –

අය්‍යො ඉති අයං සද්දො, පච්චත්තෙකවචො භවෙ;

ආලපනෙ බහුවචො, භවෙ එකවචොපි ච –

එවං කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ එකදෙසෙන පවිට්ඨානි ච හොන්ති එකදෙසෙන න පවිට්ඨානි ච.

කතමානි කානිචි ඔකාරන්තපදානි පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨානි? ගොසද්දොයෙව. ගොසද්දස්ස හි අයං නාමිකපදමාලා –

ගො, ගාවො, ගවො. ගාවුං, ගාවං, ගවං, ගාවො, ගවො. ගාවෙන, ගවෙන, ගොහි, ගොභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගාවා, ගාවස්මා, ගාවම්හා, ගවා, ගවස්මා, ගවම්හා, ගොහි, ගොභි. ගාවස්ස, ගවස්ස, ගවං, ගුන්නං, ගොනං. ගාවෙ, ගාවස්මිං, ගාවම්හි, ගවෙ, ගවස්මිං, ගවම්හි, ගාවෙසු, ගවෙසු, ගොසු. භො ගො, භවන්තො ගාවො, ගවො. අයං පුරිසනයෙ සබ්බථා අප්පවිට්ඨස්ස ගොසද්දස්ස නාමිකපදමාලා.