6. ආඛ්‍යාතකණ්ඩ
සුද්ධකත්තුරූප
අථ ධාතුපච්චයසංසිද්ධං කාල, කාරක, පුරිස, සඞ්ඛ්‍යාභෙදදීපකං ලිඞ්ගභෙදරහිතං ක්‍රියාපධානවාචකං ත්‍යාද්‍යන්තනාමකං ආඛ්‍යාතපදං දීපියතෙ.
තත්ථ ක්‍රියං ධාරෙතීති ධාතු. සා පකතිධාතු, විකතිධාතු, නාමධාතුවසෙන තිවිධා.
තත්ථ භූ, හූ, ගමු, පච ඉච්චාදි පකතිධාතු නාම සභාවෙන සිද්ධත්තා.
තිතික්ඛ, තිකිච්ඡ, බුභුක්ඛ, ජිඝච්ඡඉච්චාදි විකතිධාතු නාම සඞ්ඛතවසෙන සිද්ධත්තා.
පුත්තීය, පබ්බතාය ඉච්චාදි නාමධාතු නාම නාමභූතස්ස සතො ක්‍රියවාචීපච්චයයොගෙන ධාතුට්ඨානෙ ඨිතත්තා.
පකතිධාතු ච සකම්මිකා’කම්මිකවසෙන දුවිධා.
තත්ථයා ධාතු කම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදති, සා සකම්මිකා නාම. ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචති ඉච්චාදි.
යා කම්මනිරපෙක්ඛං ක්‍රියං වදති, සා අකම්මිකා නාම. භවති, හොති, තිට්ඨති, සෙති ඉච්චාදි.
සකම්මිකා ච එකකම්මික, ද්විකම්මිකවසෙන දුවිධා.
තත්ථ යා එකකම්මාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදති, සා එකකම්මිකා නාම. ගාමං ගච්ඡති, ඔදනං පචති ඉච්චාදි.
යා පධානා’පධානවසෙන කම්මද්වයාපෙක්ඛං ක්‍රියං වදති, සා ද්විකම්මිකා නාම.
සා ච න්‍යාදි, දුහාදිවසෙන දුවිධා.
තත්ථ යා ධාතු පාපනත්ථා හොති, සා න්‍යාදි නාම. අජං ගාමං නෙති, භාරං ගාමං වහති, සාඛං ගාමං ආකඩ්ඪති.
සෙසා ද්විකම්මිකා දුහාදි නාම. ගාවිං ඛීරං දුහති, බ්‍රාහ්මණං කම්බලං යාචති, දායකං භික්ඛං භික්ඛති, ගොණං වජං රුන්ධති, භගවන්තං පඤ්හං පුච්ඡති, සිස්සං ධම්මං අනුසාසති, භගවා භික්ඛූ එතං [වචනං] අවොච, රාජා අමච්චං වචනං බ්‍රවීති ඉච්චාදි.
තත්ථ යදා කම්මස්මිං රූපං සිජ්ඣති, තදා විභත්ති, පච්චයා න්‍යාදිම්හි පධානකම්මං වදන්ති, දුහාදිම්හි අපධානකම්මං, සබ්බධාතූසු කාරිතයොගෙ කාරිතකම්මන්ති, සබ්බඤ්චෙතං ධාතූනං පකතිඅත්ථවසෙන වුත්තං, අනෙකත්ථත්තා පන ධාතූනං අත්ථන්තරවචනෙ වා නානුපසග්ගයොගෙ වා අකම්මිකාපි සකම්මිකා හොන්ති, සකම්මිකාපි අකම්මිකා හොන්ති.
අත්ථන්තරවචනෙ තාව –
විද – සත්තායං, ධම්මො විජ්ජති, සංවිජ්ජති.
විද – ඤාණෙ, ධම්මං විදති.
විද – ලාභෙ, ධනං වින්දති.
විද – අනුභවනෙ, සුඛං වෙදෙති, විපාකං පටිසංවෙදෙති [ම. නි. 3.303].
විද – ආරොචනෙ, වෙදයාමහං භන්තෙ වෙදයතීති මං ධාරෙතු [චූළව. අට්ඨ. 102], කාරණං නිවෙදෙති, ධම්මං පටිවෙදෙති ඉච්චාදි.
නානුපසග්ගයොගෙ –
පද-ගතියං, මග්ගං පජ්ජති, පටිපජ්ජති, මග්ගො උප්පජ්ජති, නිපජ්ජති, සම්පජ්ජති, භොගො භවති, සම්භවති, භොගං අනුභවති, තණ්හං අභිභවති, පරිභවති, අධිභවති, අරඤ්ඤං අභිසම්භවති, අජ්ඣොගාහතීති අත්ථො. ගච්ඡන්තං මග්ගෙ අභිසම්භවති, සම්පාපුණාතීති අත්ථො ඉච්චාදි.
පදානං බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා වා අත්ථසම්පත්තියා වා උපකාරකා විභත්ති, පච්චයා පච්චයා නාම.
තත්ථ විභත්තියො ත්‍යාදි, ත්වාදිඉච්චාදිනා අට්ඨවිධා භවන්ති, සරූපතො ඡන්නවුතිවිධා.
තත්ථ පුබ්බඡක්කභූතානි අට්ඨචත්තාලීසරූපානි පරස්සපදානි නාම. පරඡක්කභූතානි අට්ඨචත්තාලීසරූපානි අත්තනොපදානි නාම.
තත්ථ පරහිතපටිසංයුත්තෙසු ඨානෙසු පවත්තිබහුලානි පදානි පරස්සපදානි නාම. අත්තහිතපටිසංයුත්තෙසු පවත්තිබහුලානි අත්තනොපදානි නාමාති එකෙ.
පරො වුච්චති කත්තා සබ්බක්‍රියාසාධාරණත්තා, අත්තා වුච්චති කම්මං සකසකක්‍රියාසාධාරණත්තා, පරස්ස අභිධායකානි පදානි පරස්සපදානි, අත්තනො අභිධායකානි පදානි අත්තනොපදානීති අඤ්ඤෙ.
අත්තා වුච්චති පදත්ථානං සරීරභූතා ක්‍රියා, කත්තුනා පන සාධ්‍යට්ඨෙන ක්‍රියරූපානි භාව, කම්මානිපි අත්තාති වුච්චන්ති. සාධකට්ඨෙන තෙහි පරභූතො කත්තා පරො නාමාති අපරෙ.
අත්තා වුච්චති අම්හත්ථො, පරො වුච්චති තුම්හ, නාමත්ථො, පුබ්බඡක්කානි පරබහුලත්තා පරස්සපදානි නාම, පරඡක්කානි පන රූළ්හීවසෙන අත්තනොපදානි නාමාතිපි වදන්ති. ඉදං න යුජ්ජති පරඡක්කෙසු තබ්බහුලමත්තස්සාපි අසිද්ධත්තා. පාළිභාසං පන පත්වා ද්වින්නං ඡක්කානං අත්තහිත, පරහිතෙසු වා තීසු කාරකෙසු වා පවත්තිනානාත්තං න දිස්සතියෙව, තස්මා ඉමස්මිං ගන්ථෙ තං නාමද්වයං න ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.
පච්චයා පන චතුබ්බිධා විකරණ, කිච්ච, කාරිත, ධාතුපච්චයවසෙන.
තත්ථ යෙ ධාතුසිද්ධානි ත්‍යාදිපදානි තබ්බාදිපදානි ච ගණවිභාගවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විසදිසරූපානි කරොන්ති, තෙ විකරණපච්චයා නාම, ල, ය, ණොඉච්චාදයො.
භාව, කම්මවිසයො ක්‍යො කිච්චපච්චයො නාම.
පරෙසං ආණාපනසඞ්ඛාතෙ පයොජකබ්‍යාපාරෙ පවත්තා ණි, ණාපිපච්චයා කාරිතපච්චයා නාම.
විසුං තංතංක්‍රියවාචීභාවෙන ධාතුරූපා ඛ, ඡ, සඉච්චාදිකා පච්චයා ධාතුපච්චයා නාම.
‘‘කාල, කාරක, පුරිස, සඞ්ඛ්‍යාභෙදදීපක’’න්ති එත්ථ අතීත, පච්චුප්පන්නා’නාගත, කාලවිමුත්තවසෙන කාලභෙදො චතුබ්බිධො.
තත්ථ හිය්‍යත්තනී, අජ්ජත්තනී [අජ්ජතනී (බහූසු)], පරොක්ඛාති ඉමා තිස්සො විභත්තියො අතීතෙ කාලෙ වත්තන්ති.
වත්තමානා, පඤ්චමීති ද්වෙ පච්චුප්පන්නෙ.
එකා භවිස්සන්තී අනාගතෙ.
සත්තමී, කාලාතිපත්තීති ද්වෙ කාලවිමුත්තෙ වත්තන්ති, අයං කිර පොරාණිකො විභත්තීනං කමො, සො ච පාළියා සමෙතියෙව.
‘‘සබ්බෙ සද්ධම්මගරුනො, විහංසු විහරන්ති ච.
අථොපි විහරිස්සන්ති, එසා බුද්ධාන ධම්මතා’’ති [අ. නි. 4.21] ච –
‘‘අබ්භතීතා ච යෙ බුද්ධා, වත්තමානා අනාගතා’’ති ච [අප. ථෙර 1.1.588] පාළී. ඉමස්මිං කමෙ පඤ්චමී, සත්තමීති නාමද්වයම්පි අන්වත්ථවසෙන සිද්ධං භවති. පච්ඡා පන ගරුනො වත්තිච්ඡාවසෙන විභත්තීනං නානාකමං කරොන්ති.
කත්තු, කම්ම, භාවා පන කාරකභෙදො නාම. තත්ථ භාවො දුවිධො සාධ්‍ය, සාධනවසෙන විසෙසන, විසෙස්‍යවසෙන ච. තත්ථ ධාත්වත්ථක්‍රියා සාධ්‍යභාවො නාම. පච්චයත්ථක්‍රියා සාධනභාවො නාම.
තෙසු සාධ්‍යභාවො නානාධාතූනං වසෙන නානාවිධො හොති. සාධනභාවො නානාධාත්වත්ථානං පවත්තාකාරසඞ්ඛාතෙන එකට්ඨෙන එකොව හොති. සො පන යථා ජාති නාම අනුප්පන්නපක්ඛෙ ඨිතෙ සඞ්ඛතධම්මෙ උප්පාදෙන්තී විය ඛායති, තථා වොහාරවිසයමත්තෙ ඨිතෙ සබ්බධාත්වත්ථෙ පාතුභොන්තෙ කරොන්තො විය ඛායති, තස්මා සො සාධනන්ති ච කාරකන්ති ච වුච්චති. යථා ච ජාතිවසෙන උප්පන්නා සඞ්ඛතධම්මා ‘‘චින්තනං ජාතං, ඵුසනං ජාත’’ මිච්චාදිනා එකන්තමෙව ජාතිං විසෙසෙන්ති, තථා පච්චයත්ථවසෙන පාතුභොන්තා නානාධාත්වත්ථාපි ‘‘භුය්‍යතෙ, ගම්‍යතෙ, පච්චතෙ, භවනං, ගමනං, පචන’’ මිච්චාදිනා එකන්තමෙව පච්චයත්ථං විසෙසෙන්ති. වත්තිච්ඡාවසෙන පන භාවසාධනපදෙසු ධාත්වත්ථ, පච්චයත්ථානං අභෙදොපි වත්තුං යුජ්ජතියෙව. ඉධ පන ද්වීසු භාවෙසු සාධනභාවො අධිප්පෙතොති.
පඨම, මජ්ඣිමු’ත්තමපුරිසා පුරිසභෙදො. ‘පුරිසො’ති ච ‘‘යංකිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා’’ති [ම. නි. 3.1] එත්ථ අත්තා එව වුච්චති, සො ච අත්තා ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදෙතී’’ති [අ. නි. 6.43; විසුද්ධි. 2.580] එත්ථ කාරකොති වුච්චති. ඉති ‘පුරිසො’ති කාරකො එව.
සො ච තිවිධො නාමත්ථො, තුම්හත්ථො, අම්හත්ථො චාති. තත්ථ අත්තනො අජ්ඣත්තසන්තානභූතත්තා අම්හත්ථො උත්තමපුරිසො නාම, සෙසා පන කමෙන පඨමපුරිසො, මජ්ඣිමපුරිසොති වුච්චන්ති. විභත්තියො පන තද්දීපකත්තා පඨමපුරිසාදිනාමං ලභන්ති. ඉදඤ්ච නාමං කාරකභෙදෙ අන්තොගධමෙවාති කත්වා ඉමස්මිං ගන්ථෙ න ගහිතන්ති.
සඞ්ඛ්‍යාභෙදො දුවිධො එකත්ත, බහුත්තවසෙන.
‘ලිඞ්ගභෙදරහිත’න්ති ‘‘පුරිසො ගච්ඡති, ඉත්ථී ගච්ඡති, කුලං ගච්ඡති’’ ඉච්චාදීසු ‘පුරිසො’ඉච්චාදීනං අභිධෙය්‍යපදානං ලිඞ්ගානුගතො රූපභෙදො ආඛ්‍යාතපදෙ නත්ථි.
‘ක්‍රියාපධානවාචක’න්ති එත්ථ ක්‍රියං එව පධානතො අභිධාති, න නාමපදං විය දබ්බං පධානතො අභිධාතීති අධිප්පායො.
තත්ථ ක්‍රියා නාම ධාත්වත්ථභාවො වුච්චති, සා ච කාලවසෙන අතීතක්‍රියා, පච්චුප්පන්නක්‍රියා, අනාගතක්‍රියා, කාලවිමුත්තක්‍රියාති චතුබ්බිධා හොති.
ආණත්තික්‍රියා, ආසිට්ඨක්‍රියා, අනුමතික්‍රියා, පරිකප්පක්‍රියා, අරහ, සක්ක, විධි, නිමන්තනා’මන්තනාදික්‍රියාති බහුවිධො ක්‍රියාභෙදොති.
භූ-සත්තායං, සන්තස්ස භාවො සත්තා, තස්සං සත්තායං, භූධාතු සත්තායමත්ථෙ වත්තතෙ, සබ්බපදත්ථානං සද්ද, බුද්ධිවිසයභාවෙන විජ්ජමානභාවෙ වත්තතෙත්‍යත්ථො.
561. ක්‍රියත්ථා [ක. 432, 455; රූ. 362, 530; නී. 905, 936; පා. 3.1.91].
අධිකාරසුත්තමිදං, ක්‍රියත්ථා පරං විභත්ති, පච්චයා භවන්තීති අත්ථො. ක්‍රියා අත්ථො යස්සාති ක්‍රියත්ථො. පකතිධාතු, විකතිධාතු, නාමධාතුවසෙන තිවිධො ධාතු, කාරිතපච්චයන්තරූපම්පි විකතිධාතුම්හි සඞ්ගය්හති.
562. වත්තමානෙති අන්ති සි ථ මි ම තෙ අන්තෙ සෙ ව්හෙ එ ම්හෙ [ක. 414; රූ. 428; නී. 872; චං. 1.2.82; පා. 3.2.123].
ආරභිත්වා නිට්ඨං අනුපගතො භාවො වත්තමානො නාම, තංසම්බන්ධීකාලොපි තදූපචාරෙන වත්තමානොති වුච්චති. වත්තමානෙ කාලෙ ක්‍රියත්ථා පරං ත්‍යාදිවිභත්තියො භවන්ති. අයඤ්ච විභත්ති ත්‍යාදීති ච වත්තමානකාලවිසයත්තා වත්තමානාති ච සිජ්ඣති.
563. පුබ්බාපරඡක්කානමෙකානෙකෙසු තුම්හම්හසෙසෙසු ද්වෙ ද්වෙ මජ්ඣිමුත්තමපඨමා [ක. 408; රූ. 431; නී. 867].
තුම්හනාමං, අම්හනාමං, තදුභයතො සෙසනාමන්ති තීසු නාමෙසු පයුජ්ජමානෙසු වා ගම්‍යමානෙසු වා එකස්මිං වා අනෙකෙසු වා අත්ථෙසු පුබ්බඡක්ක, පරඡක්කානං ද්වෙ ද්වෙ මජ්ඣිම, උත්තම, පඨමා විභත්තියො භවන්ති. ‘‘උත්තමන්ති උත්තරං අන්තිම’’න්ති චූළමොග්ගල්ලානෙ වුත්තං.
එත්ථ ච විභත්තිවිධානමුඛෙන තංතංසඤ්ඤාවිධානම්පි සිද්ධං හොති.
කථං?ති, අන්ති, සි, ථ, මි, ම ඉති පුබ්බඡක්කං නාම.
තෙ, අන්තෙ, සෙ, ව්හෙ, එ, ම්හෙ ඉති පරඡක්කං නාම.
පුබ්බඡක්කෙ ච-ති, අන්තිද්වයං පඨමදුකං නාම, සි, ථද්වයං මජ්ඣිමදුකං නාම, මි, මද්වයං උත්තමදුකං නාම. එවං පරඡක්කෙ.
තත්ථ තුල්‍යාධිකරණභූතෙ සෙසනාමෙ පයුජ්ජමානෙ වා ගම්‍යමානෙ වා පඨමදුකං භවති. තථා තුම්හනාමෙ මජ්ඣිමදුකං, අම්හනාමෙ උත්තමදුකං. දුකෙසු ච එකස්මිං අත්ථෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං, බහුම්හි වත්තබ්බෙ බහුවචනං.
එත්ථ ච නාමානං අත්ථනිස්සිතා කත්වත්ථ, කම්මත්ථා ඉධ නාමත්ථාති වුච්චන්ති. කත්තු, කම්මසඞ්ඛාතෙ යස්මිං නාමත්ථෙ ත්‍යාදිවිභත්තියො භවන්ති, සො නාමත්ථො ත්‍යාදිවාචකානං එව වාච්චභූතො වුත්තත්ථො නාම හොති, න ස්‍යාදිවිභත්තීනං.
වුත්තකත්තු, කම්මාධිට්ඨානස්ස ච ලිඞ්ගත්ථස්ස වාචකං නාමපදං අභිධෙය්‍යපදං නාම, එතදෙව තුල්‍යාධිකරණපදන්ති ච වුච්චති.
අමාදයො ච අත්ථවාචකවිභත්තියො එතස්මිං ඔකාසං න ලභන්ති, ලිඞ්ගත්ථමත්තජොතිකා පඨමාවිභත්ති එව ඔකාසං ලභති. එවරූපානි තුල්‍යාධිකරණභූතානි අභිධෙය්‍යපදානි සන්ධාය සුත්තෙ ‘තුම්හම්හසෙසෙසූ’ති වුත්තං.
ඉදඤ්ච සුත්තං සුද්ධෙහි තුම්හ’ම්හ, සෙසනාමෙහි යුත්තවාක්‍යෙ ච මිස්සකෙහි යුත්තවාක්‍යෙ චාති ද්වීසු ද්වීසු වාක්‍යෙසු වෙදිතබ්බං.
තත්ථ සුද්ධෙහි යුත්තෙ පච්චෙකං දුකානි වත්තන්ති. යථා? සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ, අහං ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාමාති.
තථා සුද්ධද්වන්දෙපි. යථා? සො ච සො ච ගච්ඡති, ගච්ඡන්ති වා. තෙ ච තෙ ච ගච්ඡන්ති, සො ච තෙ ච ගච්ඡන්ති, ත්වඤ්ච ත්වඤ්ච ගච්ඡසි, ගච්ඡථ වා. තුම්හෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථ, ත්වඤ්ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථාති.
මිස්සකෙහි යුත්තෙ ද්වන්දවාක්‍යෙ පන ‘විප්පටිසෙධෙ’ති සඞ්කෙතත්තා පරදුකානි එව ඔකාසං ලභන්ති, තෙසු ච බහුවචනානි එව. යථා? සො ච ත්වඤ්ච ගච්ඡථ, සො ච අහඤ්ච ගච්ඡාම, ත්වඤ්ච අහඤ්ච ගච්ඡාම, සො ච ත්වඤ්ච අහඤ්ච ගච්ඡාම. එකවචනචතුක්කං.
තෙ ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථ, තෙ ච මයඤ්ච ගච්ඡාම, තුම්හෙ ච මයඤ්ච ගච්ඡාම, තෙ ච තුම්හෙ ච මයඤ්ච ගච්ඡාම. බහුවචනචතුක්කං.
සො ච තුම්හෙ ච ගච්ඡථ, සො ච මයඤ්ච ගච්ඡාම, ත්වඤ්ච මයඤ්ච ගච්ඡාම, සො ච ත්වඤ්ච මයඤ්ච ගච්ඡාම. එකවචනමූලචතුක්කං.
තෙ ච ත්වඤ්ච ගච්ඡථ, තෙ ච අහඤ්ච ගච්ඡාම, තුම්හෙ ච අහඤ්ච ගච්ඡාම, තෙ ච තුම්හෙ ච අහඤ්ච ගච්ඡාම. බහුවචනමූලචතුක්කං.
අපි ච ත්වඤ්ච සො ච ගච්ඡථ, අහඤ්ච සො ච ගච්ඡාම, ත්වඤ්ච අහඤ්ච සො ච ගච්ඡාම, තුම්හෙ ච සො ච ගච්ඡථ, මයඤ්ච සො ච ගච්ඡාම, ත්වඤ්ච තෙ ච ගච්ඡථ, අහඤ්ච තෙ ච ගච්ඡාමඉච්චාදීනිපි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි.
අත්‍රිමා පාළී – තුවඤ්ච පුත්තො සුණිසා ච නත්තා, සම්මොදමානා ඝරමාවසෙථ [ජා. 1.8.7]. අහඤ්ච පුත්තො සුණිසා ච නත්තා, සම්මොදමානා ඝරමාවසෙම [ජා. 1.8.7].
අහඤ්ච දානි ආයස්මා ච සාරිපුත්තො භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාම [ම. නි. 2.160].
අහඤ්ච ඉමෙ ච භික්ඛූ සමාධිනා නිසීදිම්හා.
අහඤ්ච භරියා ච දානපතී අහුම්හා [ජා. 2.22.1593].
අහඤ්ච සාමිකො ච දානපතී අහුම්හා [ජා. 2.22.1617] ඉච්චාදි.
යං පන ‘‘සො ච ගච්ඡති, ත්වඤ්ච ගච්ඡසී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති වා ‘‘සො ච ගච්ඡති, අහඤ්ච ගච්ඡාමී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘මයං ගච්ඡාමා’’ති වා වචනං, තං පකතිබහුවචනමෙව, න පරොපුරිසබහුවචනං.
යඤ්ච කච්චායනෙ – ‘‘සබ්බෙසමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො’’ති [නී. 216 පිට්ඨෙ] සුත්තං, තත්ථපි සබ්බෙසං ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා මිස්සකභූතානං නාම, තුම්හ’ම්හානං එකතො අභිධානෙ මිස්සකද්වන්දවාක්‍යෙ පරො පුරිසො යොජෙතබ්බොති අත්ථො න න සම්භවතීති.
564. කත්තරි ලො [ක. 455; රූ. 433; නී. 925].
අපරොක්ඛෙසු මාන, න්ත, ත්‍යාදීසු පරෙසු ක්‍රියත්ථා පරං කත්තරි ලානුබන්ධො අපච්චයො හොති. ලානුබන්ධො ‘ඌලස්සෙ’ති සුත්තෙ විසෙසනත්ථො.
එතෙන යත්ථ මාන, න්ත, ත්‍යාදයො කත්තරි වත්තන්ති, තත්ථ අයං ලපච්චයොති ලපච්චයෙන තෙසං කත්තුවාචකභාවං ඤාපෙති, එස නයො ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙසු…’’ ඉච්චාදීසුපි.
එත්ථ ච විකරණපච්චයා නාම බ්‍යඤ්ජනපූරණා එව හොන්ති, න අත්ථපූරණා, තස්මා යස්මිං පයොගෙ තෙහි විනා පදරූපං න සිජ්ඣති, තත්ථෙව තෙ වත්තන්ති. යත්ථ සිජ්ඣති, තත්ථ න වත්තන්ති, අයම්පි ලපච්චයො ධාතුතො පරං විභත්තිසරෙ වා ආගමසරෙ වා අසන්තෙ වත්තති, සන්තෙ පන ‘‘පචාමි, පචාම, පචාහි, ගමෙති, ගමෙන්ති, වජ්ජෙති, වජ්ජෙන්ති’’-ඉච්චාදීසු කාරියන්තරත්ථාය වත්තති. යත්ථ ච පච්චයානං ලොපො විහිතො, තත්ථ ගණන්තර, රූපන්තරප්පසඞ්ගපටිසිද්ධාය වත්තති, අඤ්ඤත්ථ න වත්තති.
565. යුවණ්ණානමෙඔ පච්චයෙ [ක. 485; රූ. 434; නී. 975; චං. 1.1.82; පා. 3.1.60].
විභත්ති, පච්චයා පච්චයො නාම. ඉ, කී, ඛි, චි, ජි ඉච්චාදයො ඉවණ්ණා නාම. චු, ජු, භූ, හූ ඉච්චාදයො උවණ්ණා නාම. පච්චයෙ පරෙ එකක්ඛරධාත්වන්තානං ඉවණ්ණු’වණ්ණානං කමෙන එ, ඔවුද්ධියො හොන්ති. ‘පරො ක්වචී’ති පරසරලොපො.
සංපුබ්බො-සම්භොති, සම්භොන්ති, සම්භොසි, සම්භොථ, සම්භොමි, සම්භොම.
අනුපුබ්බො-අනුභවනෙ, සො භොගං අනුභොති, තෙ භොගං අනුභොන්ති, ත්වං භොගං අනුභොසි, තුම්හෙ භොගං අනුභොථ, අහං භොගං අනුභොමි, මයං භොගං අනුභොම.
තත්ථ යථා ‘‘නීලො පටො’’ති එත්ථ නීලසද්දස්ස අත්ථො දුවිධො වාච්චත්ථො, අභිධෙය්‍යත්ථොති.
තත්ථ ගුණසඞ්ඛාතො සකත්ථො වාච්චත්ථො නාම.
ගුණනිස්සයො දබ්බත්ථො අභිධෙය්‍යත්ථො නාම.
නීලසද්දො පන වච්චාත්ථමෙව උජුං වදති, නීලසද්දමත්තං සුණන්තො නීලගුණමෙව උජුං ජානාති, තස්මා ‘‘පටො’’ ඉති පදන්තරෙන නීලසද්දස්ස අභිධෙය්‍යත්ථො ආචික්ඛීයති.
තථා ‘‘අනුභොතී’’ති එත්ථ තිසද්දස්ස අත්ථො දුවිධො වාච්චත්ථො, අභිධෙය්‍යත්ථොති.
තත්ථ කත්තුසත්තිසඞ්ඛාතො සකත්ථො වාච්චත්ථො නාම.
සත්තිනිස්සයො ලිඞ්ගත්ථො අභිධෙය්‍යත්ථො නාම.
තිසද්දො පන වාච්චත්ථමෙව උජුං වදති, න අභිධෙය්‍යත්ථං. ‘‘අනුභොතී’’ති සුණන්තොසාධ්‍යක්‍රියාසහිතං කත්තාරමෙව උජුං ජානාති, න කිඤ්චි දබ්බන්ති අත්ථො. තස්මා ‘‘සො’’ ඉති පදන්තරෙන තිසද්දස්ස අභිධෙය්‍යත්ථො ආචික්ඛීයති, වාච්චත්ථස්ස පන තිසද්දෙනෙව උජුං වුත්තත්තා තතියාවිභත්තියා පුන ආචික්ඛිතබ්බකිච්චං නත්ථි, ලිඞ්ගත්ථජොතනත්ථං අභිධෙය්‍යපදෙ පඨමාවිභත්ති එව පවත්තතීති. එස නයො සබ්බත්ථ.
566. එඔනමයවා සරෙ [ක. 513, 514; රූ. 435, 491; නී. 1027, 1028].
සරෙ පරෙ එ, ඔනං කමෙන අය, අවා හොන්ති. ය, වෙසු අ-කාරො උච්චාරණත්ථො.
භවති, භවන්ති, භවසි, භවථ.
567. හිමිමෙස්වස්ස [ක. 478; රූ. 438; නී. 959].
හි, මි, මෙසු පරෙසු අ-කාරස්ස දීඝො හොති.
භවාමි, භවාම.
පරඡක්කෙ – භවතෙ, භවන්තෙ, භවසෙ, භවව්හෙ, භවෙ, භවම්හෙ.
පපුබ්බො භූ-පවත්තියං, නදී පභවති.
අධ්‍යා’භි, පරිපුබ්බො හිංසායං, අධිභවති, අභිභවති, පරිභවති.
විපුබ්බො විනාසෙ, පාකටෙ, සොභණෙ ච, විභවති.
පරාපුබ්බො පරාජයෙ, පරාභවති.
අභි, සංපුබ්බො පත්තියං, අජ්ඣොගාහෙ ච, අභිසම්භවති, තථා පාතුබ්භවති, ආවිභවති ඉච්චාදි.
ඉති සුද්ධකත්තුරූපං.
සුද්ධභාවකම්මරූප
568. ක්‍යො භාවකම්මෙස්වපරොක්ඛෙසු මාන න්ත ත්‍යාදීසු [ක. 440; රූ. 445; නී. 920; චං. 1.1.80; පා. 3.1.67].
පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසු මාන, න්තපච්චයෙසු ත්‍යාදීසු ච පරෙසු ක්‍රියත්ථා භාවස්මිං කම්මනි ච කානුබන්ධො යපච්චයො හොති, බහුලාධිකාරා ක්වචි කත්තරි ච.
රූපං විභුය්‍යති, සො පහීයිස්සති [සං. නි. 1.249], භත්තං පච්චති, ගිම්හෙ උදකං ඡිජ්ජති, කුසූලො භිජ්ජති.
569. න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසු.
කානුබන්ධෙ නාගමෙ ච ඉවණ්ණු’වණ්ණානං අස්ස ච තෙ එ, ඔ,-ආ න හොන්තීති ක්‍යම්හි වුද්ධි නත්ථි.
කම්මෙ-තෙන පුරිසෙන භොගො අනුභූයති, තෙන භොගා අනුභූයන්ති, තෙන ත්වං අනුභූයසි, තෙන තුම්හෙ අනුභූයථ, තෙන අහං අනුභූයාමි, තෙන මයං අනුභූයාම. යස්ස ද්විත්තං රස්සත්තඤ්ච, අනුභුය්‍යති, අනුභුය්‍යන්ති.
තත්ථ ‘‘අනුභූයතී’’ති එත්ථ ක්‍යපච්චයසහිතස්ස තිසද්දස්ස අත්ථො දුවිධො වාච්චත්ථො, අභිධෙය්‍යත්ථොති.
තත්ථ කම්මසත්තිසඞ්ඛාතො සකත්ථො වාච්චත්ථො නාම.
සත්තිනිස්සයො ලිඞ්ගත්ථො අභිධෙය්‍යත්ථො නාම.
තිසද්දො පන ක්‍යපච්චයසහිතො වාච්චත්ථමෙව උජුං වදති, න අභිධෙය්‍යත්ථං. ‘‘අනුභූයතී’’ති සුණන්තො සාධ්‍යක්‍රියාසහිතං කම්මසත්තිං එව උජුං ජානාති, න කිඤ්චි දබ්බන්ති වුත්තං හොති. සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයමෙව.
අනුභූයතෙ, අනුභුය්‍යතෙ, අනුභූයන්තෙ, අනුභුය්‍යන්තෙ, අනුභූයසෙ, අනුභූයව්හෙ, අනුභූයෙ, අනුභුය්‍යෙ, අනුභූයම්හෙ, අනුභුය්‍යම්හෙ.
570. ගරුපුබ්බා රස්සා රෙ න්තෙන්තීනං [ක. 517; රූ. 488; නී. 1105; ‘ගුරු…’ (බහූසු)].
ගරුපුබ්බම්හා රස්සතො න්තෙ, න්තීනං රෙආදෙසො හොති.
ජායරෙ, ජායන්ති, ජායරෙ, ජායන්තෙ, ගච්ඡරෙ, ගච්ඡන්ති, ගච්ඡරෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගමිස්සරෙ, ගමිස්සන්ති, ගමිස්සරෙ, ගමිස්සන්තෙ.
ගරුපුබ්බාති කිං? පචන්ති, පචන්තෙ.
රස්සාති කිං? පාචෙන්ති, පාචන්තෙ.
එත්ථ ච සුත්තවිභාගෙන ‘‘සබ්බං හිදං භඤ්ජරෙ කාලපරියායං [ජා. 1.15.370], මුඤ්චරෙ බන්ධනස්මා [ජා. 2.22.1648], ජීවරෙ’ වාපි සුස්සතී’’ති [ජා. 2.22.840] එතානි පාළිපදානි සිජ්ඣන්ති.
තත්ථ ‘භඤ්ජරෙ’ති භිජ්ජති, ‘මුඤ්චරෙ’ති මුඤ්චන්තු, ‘ජීවරෙ’ වාපී’ති ජීවන්තො’වාපි. අනුභූයරෙ, අනුභූයන්ති, අනුභූයරෙ, අනුභූයන්තෙ.
භාවො නාම භවන, ගමනාදිකො ක්‍රියාකාරො, සො ධාතුනා එව තුල්‍යාධිකරණභාවෙන විසෙසීයති, න නාමපදෙන, තස්මා තත්ථ තුම්හ’ම්හ, සෙසනාමවසෙන ත්‍යාදිදුකවිසෙසයොගො නාම නත්ථි, පඨමදුකමෙව තත්ථ භවති, දබ්බස්සෙව ච තස්ස අබ්‍යත්තසරූපත්තා සඞ්ඛ්‍යාභෙදොපි නත්ථි, එකවචනමෙව භවති.
තෙන භොගං අනුභූයති, අනුභුය්‍යති, අනුභූයතෙ, අනුභුය්‍යතෙ, අනුභවනං හොතීති අත්ථො.
ඉති සුද්ධභාවකම්මරූපානි.
හෙතුකත්තුරූප
571. පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි ච [ක. 438; රූ. 540; නී. 914].
යො සුද්ධකත්තාරං පයොජෙති, තස්ස පයොජකස්ස කත්තුනො බ්‍යාපාරෙ ක්‍රියත්ථා ණි ච ණාපි ච හොන්ති. ණානුබන්ධා වුද්ධුත්ථා.
තෙසු ච ආකාරන්තතො [‘අතො’ (මොග.)] ණාපියෙව හොති, දාපෙති, දාපයති.
උවණ්ණන්තතො ණියෙව, සාවෙති, සාවයති.
සෙසතො ද්වෙපි, පාචෙති, පාචයති, පාචාපෙති, පාචාපයති.
පයොජකබ්‍යාපාරොපි ක්‍රියා එවාති තදත්ථවාචීහි ණි,-ණාපීහි පරං විභත්ති, පච්චයා භවන්ති, ධාත්වන්තස්ස ච ණි, ණාපීනඤ්ච වුද්ධි.
සො මග්ගං භාවෙති, තෙ මග්ගං භාවෙන්ති, ත්වං මග්ගං භාවෙසි, තුම්හෙ මග්ගං භාවෙථ, අහං මග්ගං භාවෙමි, මයං මග්ගං භාවෙම.
572. ආයාවා ණානුබන්ධෙ [ක. 515; රූ. 541; නී. 1029].
එ, ඔනං කමෙන ආය, ආවා හොන්ති සරාදො ණානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ, සුත්තවිභත්තියා අණානුබන්ධෙපි ආයා’වා හොන්ති.
ගෙ-සද්දෙ, ගායති, ගායන්ති.
අපපුබ්බො චෙ-පූජායං, අපචායති, අපචායන්ති.
ඣෙ-චින්තායං, ඣායති, ඣායන්ති, උජ්ඣායති, නිජ්ඣායති ඉච්චාදි.
573. ණිණාප්‍යාපීහි ච [‘‘…වා’’ (බහූසු)].
ණි, ණාපි, ආපීහි ච කත්තරි ලො හොති වා.