7. කිතකණ්ඩ
ධාත්වන්තවිකාරරාසි
විසංයොගරූපරාසි
අථ ධාතුපච්චයසංසිද්ධං කාල, කාරක, ලිඞ්ග, සඞ්ඛ්‍යා, ක්‍රියාභෙදදීපකං දබ්බප්පධානවාචකං කිතකපදං දීපියතෙ.
තත්ථ අතීතාදයො කාලභෙදො නාම.
කත්තා ච කම්මඤ්ච කරණඤ්ච සම්පදානඤ්ච අපාදානඤ්ච අධිකරණඤ්ච භාවො චාති සත්ත සාධනානි කාරකභෙදො නාම.
ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි ලිඞ්ගභෙදො නාම.
එකත්ත, බහුත්තභෙදො සඞ්ඛ්‍යාභෙදො නාම.
තස්සීලක්‍රියා, තද්ධම්මක්‍රියා, තස්සාධුකාරක්‍රියා, අත්තමානක්‍රියා, අභික්ඛඤ්ඤක්‍රියා, අරහක්‍රියා, සක්කක්‍රියා, පෙසනක්‍රියා, අතිසග්ගක්‍රියා, පත්තකාලාරොචනක්‍රියා, අවස්සම්භාවීක්‍රියාදයො ක්‍රියාභෙදො නාම.
‘‘ගමනං භවති, පචනං ජානාති’’ ඉච්චාදීසු පච්චයත්ථභූතො භාවො නාම සාධනරූපො හොති. ජාති විය සඞ්ඛතධම්මස්ස ධාත්වත්ථභූතාය සාධ්‍යක්‍රියාය සාධකත්තා ලිඞ්ගත්තයයුත්තො ච හොති, ක්‍රියා, කාරො, කරණන්ති සිද්ධත්තා සඞ්ඛ්‍යාභෙදයුත්තො ච හොති-නානාධාත්වත්ථානඤ්ච කත්තු, කම්මානඤ්ච කාලාදීනඤ්ච භෙදෙන සරූපභෙදසබ්භවතො, තස්මා සොපි දබ්බෙ එව සඞ්ගය්හතීති කත්වා ‘දබ්බප්පධානවාචක’න්ති වුත්තං. සෙසං සබ්බං ත්‍යාදිකණ්ඩෙ භාවසාධනවිනිච්ඡයෙ වුත්තමෙව.
‘බහුල’න්ති ච ‘ක්‍රියත්ථා’ති ච වත්තන්තෙ –
715. කත්තරි භූතෙ ක්ත ක්තවන්තු ක්තාවී [ක. 555; රූ. 612; නී. 1142; චං. 1.2.66 …පෙ… 3.2.102].
අභවීති භූතො, අතීතො, භූතෙ වත්තබ්බෙ ක්‍රියත්ථා කත්තරි කානුබන්ධා ත, තවන්තු, තාවීපච්චයා හොන්ති, කානුබන්ධා ‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’ති සුත්තෙ විසෙසනත්ථා.
716. ක්තො භාවකම්මෙසු [ක. 556; රූ. 622; නී. 1143; චං. 1.2.67 …පෙ… 3.2.102; 3.4.70].
භූතෙ වත්තබ්බෙ ක්‍රියත්ථා භාව, කම්මෙසු කානුබන්ධො තපච්චයො හොති.
අභවීති භූතො-පුරිසො, භූතා-ඉත්ථී, භූතං-කුලං, කාරිතෙ ධාතුතො ණානුබන්ධානං පඨමං සම්පත්තත්තා ‘න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසූ’ති පටිසෙධො න පාපුණාති, ‘යුවණ්ණානමෙඔ පච්චයෙ’ති ඔවුද්ධි, ‘ආවායා ණානුබන්ධෙ’ති ඔස්ස ආවත්තං, තතො තපච්චයො.
717. ඤී බ්‍යඤ්ජනස්ස [ක. 605; රූ. 547; නී. 1210].
බ්‍යඤ්ජනාදිපච්චයස්ස ආදිම්හි ඤානුබන්ධො ඊකාරො ආගච්ඡති.
කත්තරි-අභාවයිත්ථාති භාවිතො-පුරිසො, භාවිතාඉත්ථී, භාවිතං-කුලං.
කම්මෙ-අනුභූයිත්ථාති අනුභූතො-භොගො, අනුභූතාසම්පත්ති, අනුභූතං-සුඛං.
කාරිතෙ-භාවීයිත්ථාති භාවිතො-මග්ගො, භාවිතාපටිපදා, භාවිතං-චිත්තං.
තවන්තු, තාවීසු-අභවීති භූතවා-පුරිසො, භූතවන්තී, භූතවතී-ඉත්ථී, භූතවං-කුලං, ගුණවන්තුසමං. භූතාවී-පුරිසො. භූතාවිනී-ඉත්ථී, භූතාවි-චිත්තං, දණ්ඩී, දණ්ඩිනීසමං. පුරිසො භොගං අනුභූතො, පුරිසෙන භොගො අනුභූතො.
එත්ථ ච කිතපච්චයානං අත්ථො දුවිධො වාච්චත්ථො, අභිධෙය්‍යත්ථො චාති සබ්බං ත්‍යාදිකණ්ඩෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.
පුරිමෙසු පන ඡසු සාධනෙසු පච්චයානං අභිධෙය්‍යත්ථො පදන්තරෙන ආචික්ඛීයති, භාවසාධනෙ පන අත්තනො ධාතුනා එව.
තත්ථ ච කත්තුසත්ති, කම්මසත්ති, කරණසත්ති, සම්පදානසත්ති, අපාදානසත්ති, අධිකරණසත්තිසඞ්ඛාතං වාච්චත්ථං උජුං වදන්තා කිතපච්චයා අත්තනො අභිධෙය්‍යපදෙන සමානලිඞ්ග, විභත්ති, සඞ්ඛ්‍යායුත්තා හුත්වා වදන්ති.
තං යථා? –
කත්තරි තාව-පුරිසො භොගං අනුභූතො, පුරිසා භොගං අනුභූතා…පෙ… පුරිසෙසු භොගං අනුභූතෙසු, ඉත්ථී භොගං අනුභූතා, ඉත්ථියො භොගං අනුභූතායො…පෙ… ඉත්ථීසු භොගං අනුභූතාසු, කුලං භොගං අනුභූතං, කුලානි භොගං අනභූතානි…පෙ… කුලෙසු භොගං අනුභූතෙසු.
කම්මෙ-භොගො පුරිසෙන අනුභූතො, භොගා පුරිසෙන අනුභූතා…පෙ… භොගෙසු පුරිසෙන අනුභූතෙසු, සම්පත්ති පුරිසෙන අනුභූතා, සම්පත්තියො පුරිසෙන අනුභූතායො…පෙ… සම්පත්තීසු පුරිසෙන අනුභූතාසු, සුඛං පුරිසෙන අනුභූතං, සුඛානි පුරිසෙන අනුභූතානි…පෙ… සුඛෙසු පුරිසෙන අනුභූතෙසු. එස නයො කරණාදීසුපි.
එවං කිතවාචකා අත්තනො අභිධෙය්‍යපදෙන සමානලිඞ්ග, විභත්ති, සඞ්ඛ්‍යායුත්තා හුත්වා තං තං සාධනං වදන්ති.
‘ඉත්ථියමණතිකයක්‍යා චා’ති ඉත්ථියං තිපච්චයො, අනුභවනං, අනුභූයතෙ වා අනුභූති. ‘‘තිස්සස්ස අනුභූති, ඵුස්සස්ස අනුභූති’’ ඉච්චාදිකා බහූ අනුභූතියොපි සිජ්ඣන්ති, තස්මා ‘‘අනුභූති, අනුභූතියො, අනුභූතිං, අනුභූතියො…පෙ… අනුභූතීසූ’’ති යුජ්ජති.
503. 718. කත්තරි ල්තුණකා [ක. 527, 530; රූ. 568, 590; නී. 1109, 1114; චං. 1.1.139; පා. 3.1.133, 134].
කත්තුකාරකෙ ක්‍රියත්ථා ල්තු, ණකා හොන්ති, ලානුබන්ධො තුස්ස කත්තරි නිබන්ධනත්ථො, ‘ල්තුපිතාදීනමා’ති විසෙසනත්ථො ච.
අනුභවතීති අනුභූතා, අනුභූතාරො, සත්ථුසමං.
සාමඤ්ඤවිධානත්තා අරහත්ථෙ සත්තිඅත්ථෙ තස්සීල, තද්ධම්ම, තස්සාධුකාර, අත්තමානෙසු ච කාලත්තයෙ ච භවන්ති.
අරහත්ථෙ-බ්‍රහ්මණො බ්‍රහ්මණියා පරිග්ගහිතා.
සත්තිඅත්ථෙ-භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා.
තස්සීලාදීසු-පසය්හපවත්තා.
අත්තමානෙ-අත්තානං පණ්ඩිතං මඤ්ඤතීති පණ්ඩිතමානිතා.
719. පුබ්බෙකකත්තුකානං [ක. 564; රූ. 640; නීති. 1150-6; චං. 1.3.131; පා. 3.4.21].
යාසං විසෙසන, විසෙස්‍යානං ද්වින්නං පුබ්බා’පරක්‍රියානං කත්තා එකොව හොති. තාසු පුබ්බක්‍රියායං භාවත්ථෙ තුන, ත්වාන, ත්වාපච්චයා හොන්ති. ‘එඔනමයවා සරෙ’ති ඊකාරෙ පරෙ ඔවුද්ධියා අවත්තං.
භොගං අනුභවිතුන, අනුභුත්වාන, අනුභුත්වා.
එකකත්තුකානන්ති කිං? දෙවදත්තො භුඤ්ජි, යඤ්ඤදත්තො ගච්ඡති.
පුබ්බෙති කිං? පච්ඡා භුඤ්ජති, පඨමං පචති.
බහුලාධිකාරා සමානා’පරක්‍රියාසුපි නානාකත්තුකාසුපි තුනාදයො භවන්ති. ථක්කච්ච දණ්ඩො පතති, ද්වාරං සංවරිත්වා නික්ඛමති, පුරිසො සීහං දිස්වා භයං උප්පජ්ජතීති.
යස්මිං වාක්‍යෙ අපරක්‍රියාපදං න දිස්සති. යථා? පබ්බතං අතික්කම්ම නදී, අතික්කම්ම නදිං පබ්බතො, යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ අරූපාති, තත්ථපි සත්තාක්‍රියා විඤ්ඤායතෙව සබ්බපදත්ථානං සත්තානාතිවත්තනතො. අපරක්‍රියාරහිතෙ අසමානකත්තුකෙ ච වාක්‍යෙ පඨමන්තයොගස්ස දිට්ඨත්තා කත්තරිපි තුනාදීනං සම්භවො යුත්තො.
720. පටිසෙධාලංඛලූනං තුන ත්වාන ත්වා වා [පටිසෙධෙලංඛලූනං තුනත්ත්වාන ත්ත්වා වා’ (බහූසු)].
පටිසෙධත්ථානං අලං, ඛලූනං යොගෙ තුනාදයො හොන්ති වා.
අලං භුත්වා, ඛලු භුත්වා, අලං භුත්තෙන, ඛලු භුත්තෙන වා.
721. තුංතායෙතවෙ භාවෙ භවිස්සතික්‍රියායං තදත්ථායං [ක. 561-2-3; රූ. 636, 638-9; නී. 1148-9].
තස්සා තස්සා ක්‍රියාය අත්ථභූතාය භවිස්සමානක්‍රියාය ගම්‍යමානාය භාවත්ථෙ තුං, තායෙ, තවෙපච්චයා භවන්ති. සුත්තපදවඩ්ඪනෙන තුයෙපච්චයොපි.
අනුභවිතුං ගච්ඡති, අනුභවිතායෙ ගච්ඡති, අනුභවිතවෙ ගච්ඡති, අනුභවිතුං ඉච්ඡති, කාමෙති, සක්කොති, ජානාති. තථා කාලො අනුභවිතුං, සමයො අනුභවිතුං, වෙලා අනුභවිතුං. තථා අනුභවිතුං මනො, අනුභවිතුං සොකො, චක්ඛු දට්ඨුං, සොතං සොතුං, මනො විඤ්ඤාතුං, හත්ථො කාතුං, පාදො ගන්තුං, ධනු යුජ්ඣිතුං, ජළො වත්තුං, මන්දො ගන්තුං, අලසො කත්තුන්ති.
එත්ථ ච ‘‘කාලො අනුභවිතු’’න්තිආදීසු සත්තාවසෙන හෙතුක්‍රියා සිජ්ඣති, තස්මා ‘‘අනුභවිතුං කාලො භවතී’’තිආදිනා අත්ථො වෙදිතබ්බො.
ඉමෙ පනෙත්ථ තායෙ, තුයෙපයොගා – ආගතාම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝං [දී. නි. 2.332]. අලඤ්හි තෙ ජග්ඝිතායෙ, මමං දිස්වාන එදිසං [ජා. 1.5.137]. කො තාදිසං අරහති ඛාදිතායෙ [ජා. 1.16.92], අත්ථි හෙහිති සො මග්ගො, න සො සක්කා න හොතුයෙ [බු. වං. 2.9 ‘හෙතුයෙ’], අරහසි නං යාචිතුයෙ තුවම්පි, අරහසි නො ජානිතුයෙ කතානි ඉච්චාදි.
722. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා [ක. 540; රූ. 545; නී. 1125].
භාවෙ කම්මනි ච තබ්බ, අනීයා හොන්ති. සුත්තපදවඩ්ඪනෙන තබ්‍ය, තාය, තෙය්‍යපච්චයාපි හොන්ති.
අනුභවිතබ්බො-භොගො, අනුභවිතබ්බා-සම්පත්ති, අනුභවිතබ්බං-සුඛං.
බහුලාධිකාරා කත්තාදීස්වපි භවන්ති, තපන්තීති තපනීයාපාපධම්මා, උපට්ඨාතීති උපට්ඨානීයො-සිස්සො. පවුච්චති එතෙනාති පවචනීයො-උපජ්ඣායො, නිය්‍යන්ති එතෙනාති නිය්‍යානීයො, සො එව නිය්‍යානිකො.
සිනා-සොචෙය්‍යෙ, සිනායන්ති එතෙනාති සිනානීයංචුණ්ණං, දීයතෙ අස්සාති දානීයො-බ්‍රාහ්මණො. සම්මා වත්තති එත්ථාති සම්මාවත්තනීයො-ගුරු.
ඉධ ගාථා වුච්චති –
අරහත්ථෙ ච සක්කත්ථෙ, පත්තකාලෙ ච පෙසනෙ;
තබ්බාදයො අතිසග්ගෙ, අවස්සාධමිණෙසු ච.
තත්ථ ‘‘අරහ සක්ක විසිට්ඨෙ කත්තරී’’ති වුත්තියං වුත්තං, තස්මා භවතීති භබ්බො, භවිතුං අරහතීති අත්ථො, මජ්ජතීති මජ්ජං, මදනීයං, මජ්ජිතුං සක්කොතීති අත්ථො, එවම්පි යුජ්ජති.
පත්තකාලෙ-කත්තබ්බො භවතා කටො, එස කාලො කටකරණස්සාති දීපෙති.
පෙසනෙ-ගන්තබ්බො භවතා ගාමො, ගච්ඡතු භවං ගාමන්ති දීපෙති.
අතිසජ්ජනං සම්බොධනං අතිසග්ගො, උපදෙසො චෙව විධි ච. තත්ථ කත්තබ්බා’කත්තබ්බස්ස කම්මස්ස ආචික්ඛණං උපදෙසො, දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බං, පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං [දී. නි. 3.85]. කත්තබ්බා’කත්තබ්බාකාරදස්සනං විධි, සක්කච්චං දානං දාතබ්බං, නො අසක්කච්චං.
අවස්සකෙ-ගමනීයො අභිසම්පරායො, අවස්සං ගන්තබ්බොති අත්ථො.
යං ඉණං අදෙන්තස්ස දණ්ඩො ආගච්ඡති, ඉදං අධමිණං නාම, සතං මෙ දාතබ්බං භවතාති.
ඉමෙ පනෙත්ථ තබ්‍ය, තාය, තෙය්‍යපයොගා – න බ්‍රාහ්මණෙ අද්ධිකෙ තිට්ඨමානෙ, ගන්තබ්‍යමාහු ද්විපදින්ද සෙට්ඨ [ජා. 1.10.13 (ගන්තබ්බ)]. භූතගාමපාතබ්‍යතා, කාමෙසු පාතබ්‍යතා [පාචි. 90], අලජ්ජිතායෙ ලජ්ජන්ති [ධ. ප. 316], ලජ්ජිතායෙ න ලජ්ජරෙ. ඝාතෙතායං වා ඝාතෙතුං, පබ්බාජෙතායං වා පබ්බාජෙතුං [ම. නි. 1.357], ඤාතෙය්‍යං, දිට්ඨෙය්‍යං, පත්තෙය්‍යං, විද්ධෙය්‍යං මං අමඤ්ඤථ [ජා. 2.22.297].
ත,ති, තු, තවන්තු, තාවී, ත්වා, ත්වාන, තුන, තුං, තවෙ, තායෙ, තුයෙ, තබ්බ. ඉමෙ තකාරපච්චයා නාම.
කර, ඛනු, ගා, ගමු, ජන, ඨා, තනු, ථර, ධා, ධර, නමු, පා, ඵර, භර, මන, මර, රමු, සර, හර, හන.
723. ගමාදිරානං ලොපොන්තස්ස [ක. 586-7; රූ. 600, 632; නී. 1190, 1191].
ගමාදීනං මකාර, නකාරන්තානං රකාරන්තානඤ්ච ධාතූනං අන්තස්ස ලොපො හොති කානුබන්ධෙ තපච්චයෙ පරෙ ත්වාදිවජ්ජිතෙ.
කර-කරණෙ, කරීයිත්ථාති කතො-විහාරො, කතාගූහා, කතං-ගෙහං, සක්කරීයිත්ථාති සක්කතො, මහාවුත්තිනා සන්තස්ස සො.
‘කරොතිස්ස ඛො’ති පාදිතො කරස්ස කස්ස ඛො, සඞ්ඛරීයිත්ථාති සඞ්ඛතො, අභිසඞ්ඛතො, විසඞ්ඛරිත්ථ විකිරීයිත්ථාති විසඞ්ඛතො, උපකරීයිත්ථ සජ්ජීයිත්ථාති උපක්ඛටො, ‘තථනරානං ටඨණලා’ති තස්ස ටො. එවං දුක්කටං.
පරිතො කරීයිත්ථාති පරික්ඛතො, පුරතො කරීයිත්ථාති පුරක්ඛතො, පුරෙක්ඛතො වා, මහාවුත්තිනා පුරස්ස එත්තං.
ඛනු-අවදාරණෙ, ඛඤ්ඤිත්ථාති ඛතො-ආවාටො.
ගා-සද්දෙ.
724. ගාපානමී [ක. 588; රූ. 620; නී. 1192].
ගා, පානං අන්තො ඊකාරො හොති කානුබන්ධෙ තපච්චයෙ පරෙ ත්වාදිවජ්ජිතෙ.
ගායිත්ථාති ගීතං, සමොධානෙත්වා ගායිත්ථාති සඞ්ගීතොපරියත්තිධම්මො.
ගමු-ගතිම්හි අගච්ඡීති ගතො, අගච්ඡීයිත්ථාති වා ගතො. එවං ආගතො, උග්ගතො, දුග්ගතො, නිග්ගතො, විගතො, සුගතො, සඞ්ගතො, අනුගතො, අපගතො, අවගතො, උපගතො, අධිගතො.
ජන-ජාතියං.
725. ජනිස්සා [ක. 585; රූ. 619; නී. 1189].
ජනිස්ස නස්ස ආ හොති කානුබන්ධෙ තපච්චයෙ පරෙ ත්වාදිවජ්ජිතෙ.
අජායිත්ථාති ජාතො, දුජ්ජාතො, සුජාතො, සඤ්ජාතො, අනුජාතො, අවජාතො, අතිජාතො.
සුත්තවිභත්තෙන අඤ්ඤස්මිම්පි වණ්ණෙ පරෙ නස්ස ආ හොති, පුත්තං විජායිත්වා, විජායිතුං, විජායනං, විජායන්තී-ඉත්ථී, විජායමානා, පුත්තං ජනෙතීති ජායා ඉච්චාදි, සබ්බත්ථ මහාවුත්තිනා සරෙ පරෙ යාගමො, මහාවුත්තිනා වා සබ්බත්ථ නස්ස යාදෙසො ආදිදීඝො ච.
ඨා-ගතිනිවත්තියං.
726. ඨාස්සි [ක. 588; රූ. 620; නී. 1192].
ඨාස්ස ඉ හොති කානුබන්ධෙ තකාරෙ ත්වාදිවජ්ජිතෙ.
අට්ඨාසීති ඨිතො, උට්ඨිතො, නිට්ඨිතො, සණ්ඨිතො, අධිට්ඨිතො.
තනු-විත්ථාරෙ, ආතඤ්ඤිත්ථාති ආතතං, විතතං, ආතතවිතතං, තූරියභෙදො.
ථර-සන්ථරණෙ, සන්ථරීයිත්ථාති සන්ථතො, විත්ථතො.
ධා-ධාරණෙ.
727. ධාස්ස හි [ක. 517; රූ. 488; නී. 1105].
ධාධාතුස්ස ධස්ස හි හොති කානුබන්ධෙ තකාරෙ ත්වාදිවජ්ජිතෙ.
ආධීයිත්ථාති ආහිතො, ආග්‍යාහිතො, විධීයිත්ථාති විහිතො, නිධීයිත්ථාති නිහිතො, සන්ධීයිත්ථාති සංහිතො, ඔධීයිත්ථාති ඔහිතො, අභිධීයිත්ථාති අභිහිතො, පිධීයිත්ථාති පිහිතො, අපිහිතො. ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස තතියත්තං, ‘ධාස්ස හො’ති සුත්තෙන පරස්ස හත්තං, ආදහිතො, විදහිතො, නිදහිතො, සංදහිතො, සද්දහිතො වා, සන්නිදහිතො, ඔදහිතො, පිදහිතො, අපිදහිතො, පරිදහිතො.
ධර-ධාරණෙ, උද්ධරීයිත්ථාති උද්ධටො, සමුද්ධටො, නිද්ධටො, තස්ස ටත්තං.
නමු-නමනෙ, නමිත්ථාති නතො, උන්නතො, සමුන්නතො, ඔනතො, අවනතො.
පා-පානෙ, ‘ගාපානමී’ති ඊත්තං, පීයිත්ථාති පීතං.
ඵර-ඵරණෙ, ඵරිත්ථ, ඵරීයිත්ථාති වා ඵුටො, විප්ඵුටො, සම්ඵුටො, ඔඵුටො, මහාවුත්තිනා ඵස්ස උත්තං, තස්ස ටත්තං.
භර-ධාරණෙ, භරීයිත්ථාති භතො, ආභතො, ආභටො වා. උදකාතලමුබ්භතො, උබ්භතං සඞ්ඝෙන කථිනං [මහාව. 317], සම්භතං ධනං.
මන-ඤාණෙ, මතො, මහාජනෙන සම්මතොති මහාසම්මතො, සම්මතා සීමා [මහාව. 139], අනුමතො, අභිමතො.
මර-පාණචාගෙ, මරිත්ථාති මතො, කාලඞ්කතො.
රමු-කීළායං, රමිත්ථාති රතො, අභිරතො.
රමු-උපරමෙ, විරතො, පටිවිරතො, උපරතො.
සර-ගති, චින්තාසු, බහුලාධිකාරා කාලත්තයෙපි තපච්චයො, සරති, අසරි, සරිස්සතීති සතො, අනුස්සතො, පතිස්සතො.
හර-හරණෙ, හරීයිත්ථාති හතො, ආහතො, නිහතො.
තස්ස ටත්තෙ-ආහටො, නිහටො, උදාහටො, සමුදාහටො, අවහටො.
හන-හිංසායං, හඤ්ඤිත්ථාති හතො, විහතො, සමූහතො අවිප්පවාසො [මහාව. 145], සමූහතා සීමා [මහාව. 146].
තිපච්චයම්හි බහුලාධිකාරා අකානුබන්ධෙපි අන්තලොපො. පඨමං කරීයතීති පකති, ආකාරො ආකති, විකාරො විකති, ගායනං ගීති, උග්ගීති, සඞ්ගීති, අනුගායනං අනුගීති, ගමනං ගති, ගන්තබ්බාති වා ගති, ගච්ඡන්ති එත්ථාති වා ගති, ආගමනං ආගති, සුගති, දුග්ගති, සමාගමනං සඞ්ගති, ජනනං ජාති, ජායන්ති එතාය, එත්ථාති වා ජාති, ඨානං ඨිති, සණ්ඨිති, අවට්ඨිති, පුනප්පුනං තනනං සන්තති, ධාරෙන්ති එතායාති ධීති, මහාවුත්තිනා ඊත්තං.
නමනං නති, උන්නති, සමුන්නති, ඔනති, අවනති, භරිතබ්බාති භති, මනති ජානාති එතායාති මති, විවිධා මති විමති, රමණං රති, ආරමණං ආරති, විරමණං විරති, අභිරමණං අභිරති, පටිවිරමණං පතිවිරති, සරණං සති, සරන්ති එතායාති වා සති, අනුස්සති, පටිස්සති, උපහනනං උපහති.
තවන්තුපච්චයම්හි-අකාසීති කතවා, අහනීති හතවා.
තාවීපච්චයම්හි-කතාවී, හතාවී.
ත්වාදීසු –
728. තුංතුනතබ්බෙසු වා.
කරධාතුස්ස ර-කාරස්ස ආ හොති වා තුං, තුන, තබ්බෙසු. තුනසද්දෙන ත්වාන, ත්වාපි සඞ්ගය්හන්ති.
729. කරස්සා තවෙ.
කරස්ස ර-කාරස්ස ආ හොති තවෙපච්චයම්හි.
කාතුං, කාතවෙ, කාතුන, කාතබ්බං.
යථා කරස්ස, තථා මහාවුත්තිනා හරස්ස රූපං සිජ්ඣති, හාථුං, හාතවෙ, හාතුන. තෙසං තුණ්ඩෙන හාතූන, මුඤ්චෙ පුබ්බකතං ඉණං [ජා. 1.14.10].
ත්වාම්හි ආස්ස ඉත්තං, ආහිත්වා, සොණ්ඩායුදකමාහිත්වා [ජා. 1.10.9 (…හත්වා)].
ඉති විසංයොගරූපරාසි.
සදිසසංයොගරූපරාසි
අථ සදිසසංයොගරූපරාසි වුච්චතෙ.
තුපච්චයම්හි –
730. පරරූපමයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ.
යකාරවජ්ජිතෙ බ්‍යඤ්ජනපච්චයෙ පරෙ සබ්බධාතූනං අන්තබ්‍යඤ්ජනො පරරූපං ආපජ්ජතෙ.
කරොතීති කත්තා, කාතුං අරහති, කාතුං සක්කොති, කරණසීලො, කරණධම්මො, සක්කච්චං වා කරොතීති අත්ථො. භරතීති භත්තා, හරතීති හත්තා.
ත්වාදීසු ර-කාරස්ස ආත්තං, සංයොගෙ පරෙ රස්සත්තඤ්ච, කත්වා, කත්වාන.
පරරූපත්තං, කත්තුන, කත්තුං, කත්තබ්බං, භරණං භත්තුං, භත්තවෙ, හරණං හත්තුං, අභිහත්තුං, හත්තවෙ.
ආප, ණාප, ඛිප, ගුප, චජ, ඤප, ඤාප, තප, දීප, ධූප, පද, භජ, භුජ, මද, මිද, යුජ, රිච, රන්ජ, ලිප, ලුප, වච, වතු, වද, වප, විච, සන්ජ, සිච, සම්භු, සූච, සූද, සුප.
ධාත්වන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස පරරූපත්තං, තපච්චයම්හි විපුබ්බො ආපබ්‍යාපනෙ, බ්‍යාපයති ඛිප්පං ඤාණබ්‍යාපනෙන බ්‍යාපිතුං සක්කොතීති බ්‍යත්තො, වියත්තො.
පරිපුබ්බො පරියාපුණනෙ පහුත්තෙ ච, පරියත්තො.
සංපුබ්බො පරිපුණ්ණභාවෙ, සමාපයිත්ථාති සමත්තො, පරිසමත්තො.
ආපුබ්බො ණාප-පෙසනෙ, ආණාපීයිත්ථාති ආණත්තො.
ඛිප-ඛිපනෙ, ඛිපීයිත්ථාති ඛිත්තො-දණ්ඩො, ඛිත්තා-මත්තිකා, ඛිත්තං-ලෙට්ටු. එවං සබ්බත්ථ. පක්ඛිත්තො, උක්ඛිත්තො, නික්ඛිත්තො, වික්ඛිත්තො, ඔක්ඛිත්තො, සංඛිත්තො.
ගුප-ගුත්තියං, ගොපීයිත්ථාති ගුත්තො, සංගුත්තො.
චජ-චාගෙ, චජීයිත්ථාති චත්තො.
උප-පඤ්ඤාපනෙ, පඤ්ඤපීයිත්ථාති පඤ්ඤත්තො-විනයො, පඤ්ඤත්තංසික්ඛාපදං, පඤ්ඤත්තං-ආසනං.
ඤාප-ඤාපනෙ, විකතිධාතු නාමෙසා කාරිතන්තත්තා, පඤ්ඤාපීයිත්ථාති පඤ්ඤත්තො, සඤ්ඤාපීයිත්ථාති සඤ්ඤත්තො, විඤ්ඤාපීයිත්ථාති විඤ්ඤත්තො.
තප-සන්තාපෙ, අතප්පීති තත්තො, සන්තත්තො.
දීප-දිත්තියං, අදීපිත්ථාති දිත්තො, පදිත්තො, ආදිත්තො.
ධූප-සොණ්ඩියෙ, ධූපති, අධූපි, ධූපිස්සතීති ධුත්තො, සුරාධුත්තො, අක්ඛධුත්තො [සු. නි. 106].
පද-ගතියං, අපජ්ජීති පත්තො, නිපත්තො, සම්පත්තො.
භජ-සම්භත්තියං, භජතීති භත්තො, සම්භත්තො.
විපුබ්බො පුථක්කරණෙ, විභජිත්ථාති විභත්තො.
භුජ-පාලන, බ්‍යවහරණෙසු, භුඤ්ජිත්ථ, භුඤ්ජීයිත්ථාති වා භුත්තො, පරිභුත්තො.
මද-උම්මාදෙ, මජ්ජිත්ථාති මත්තො, සම්මත්තො, පමත්තො, උම්මත්තො.
මිද-සිනෙහනෙ, මිජ්ජතීති මිත්තො.
යුජ-යොගෙ, යුඤ්ජතීති යුත්තො, පයුත්තො, උය්‍යුත්තො, නියුත්තො, වියුත්තො, සංයුත්තො, සඤ්ඤුත්තො.