5. තද්ධිත
අථ තද්ධිතවිධානං දීපියතෙ.
තද්ධිතවුත්ති නාම විචිත්‍රා හොති, සාතිසයෙන විචිත්‍රඤාණහිතං වහති, තස්මා තෙසං තෙසං කුලපුත්තානං හිතන්ති තද්ධිතං, ඉමස්මිං කණ්ඩෙ සබ්බවිධානස්ස නාමං. තං පන අට්ඨවිධං හොති අපච්චං, අනෙකත්ථං, අස්සත්ථි, භාවකම්මං, පරිමාණං, සඞ්ඛ්‍යා, ඛුද්දකං, නානාත්තන්ති.
අපච්චරාසි
430. ණො වාපච්චෙ [ක. 344; රූ. 361; නී. 752; චං. 2.4.16; පා. 4.1.92; ‘සරානමාදිස්සා…’ (බහූසු)].
ඡට්ඨ්‍යන්තා නාමම්හා තස්ස අපච්චන්ති අත්ථෙ විකප්පෙන ණපච්චයො හොති. වාසද්දො වාක්‍ය, සමාසානං විකප්පනත්ථො, ඉතො පරං අනුවත්තතෙ, තෙන සබ්බත්ථ විකප්පවිධි සිජ්ඣති. ණානුබන්ධො වුද්ධ්‍යත්ථො, සො පයොගඅප්පයොගී. වසිට්ඨස්ස අපච්චන්ති අත්ථෙ ඉමිනා සුත්තෙන වසිට්ඨම්හා ණපච්චයො, සො සාම්‍යත්ථඤ්ච අපච්චත්ථඤ්ච උභයං වදති, ඡට්ඨී ච අපච්චපදඤ්ච තෙන වුත්තත්ථා නාම හොන්ති, වසිට්ඨපදං පච්චයෙන සහ එකත්ථං හොති, උභයං එකතො හුත්වා පුත්තස්ස නාමං හොතීති අත්ථො. තතො ‘එකත්ථතාය’න්ති ඡට්ඨියා ලොපො, අපච්චපදං පන වුත්තත්ථමත්තෙන ලුප්පති. තඤ්හි සුත්තෙ පධානභාවෙන නිද්දිට්ඨං හොති, න ඡට්ඨීති, මහාවුත්තිනා වා පදානං ලොපො. එවං සබ්බත්ථ.
431. පදානමාදිස්සායුවණ්ණස්සාඑඔ ණානුබන්ධෙ [ක. 405; රූ. 365; නී. 860].
පදානං ආදිභූතස්ස අකාරස්ස ච ඉවණ්ණු’වණ්ණස්ස ච ආ, එ, ඔ වුද්ධියො හොන්ති ණානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙති පදාදිඅ-කාරස්ස ආවුද්ධි, ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.
වාසිට්ඨො, පුරිසො, වාසිට්ඨී, ඉත්ථී, වාසිට්ඨං, කුලං, වසිට්ඨස්ස පුත්තො වාසිට්ඨො, වසිට්ඨස්ස ධීතා වාසිට්ඨී, වසිට්ඨස්ස කුලං වාසිට්ඨන්ති එවම්පි යොජෙතුං යුජ්ජති.
තත්ථ ‘වසිට්ඨස්සා’ති එතෙන ගොත්තස්සෙව පිතුභූතං ආදිපුරිසං වදති. කස්මා? ගොත්තසද්දත්තා. එවඤ්හි සති තස්මිං ගොත්තෙ පච්චාජාතා සබ්බෙපි ජනා තස්ස අපච්චා නාම හොන්ති.
432. මජ්ඣෙ [ක. 404; රූ. 370; නී. 859].
මජ්ඣෙ පවත්තානං අ, යුවණ්ණානං ආ, එ, ඔවුද්ධියො හොන්ති වා ක්වචි.
වාසෙට්ඨො, වාසෙට්ඨී, වාසෙට්ඨං. වාසද්දෙන ‘‘වසිට්ඨස්ස පුත්තො ධීතා කුල’’න්ති වාක්‍යං වා ‘‘වසිට්ඨපුත්තො වසිට්ඨධීතා වසිට්ඨකුල’’න්ති සමාසං වා විකප්පෙති. එවං සබ්බත්ථ.
භරද්වාජස්ස අපච්චං භාරද්වාජො, විසාමිත්තස්ස [භාරද්වාජස්ස… වෙසාමිත්තස්ස… (රූ.)] අපච්චං වෙසාමිත්තො, ගොතමස්ස අපච්චං ගොතමො, කස්සපස්ස අපච්චං කස්සපො, වසුදෙවස්ස අපච්චං වාසුදෙවො. එවං බාලදෙවො.
උපගුස්ස අපච්චන්ති එත්ථ ‘උවණ්ණස්සාවඞ…’ති ණානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ උවණ්ණස්ස අවඞ හොති. ඔපගවො, ඔපගවී, ඔපගවං, මනුනො අපච්චං මානවො, භග්ගුනො අපච්චං භග්ගවො, පණ්ඩුනො අපච්චං පණ්ඩවො, උපවින්දුස්ස අපච්චං ඔපවින්දවො ඉච්චාදි.
433. වච්ඡාදිතො ණානණායනා [ක. 345; රූ. 366; නී. 754; පා. 4.1.93, 94, 162, 163].
ඡට්ඨුන්තෙහි වච්ඡාදීහි ගොත්තසද්දගණෙහි තස්ස අපච්චන්ති අත්ථෙ ණානුබන්ධා ආන, ආයනපච්චයා හොන්ති වා.
වච්ඡස්ස අපච්චං වච්ඡානො, වච්ඡායනො, වච්ඡානී, වච්ඡායනී, වච්ඡානං, වච්ඡායනං. එවං කච්චානො, කච්චායනො, කාතියානො, කාතියායනො, සාකටානො, සාකටායනො, කණ්හානො, කණ්හායනො, මොග්ගල්ලානො, මොග්ගල්ලායනො, අග්ගිවෙස්සානො [අග්ගිවෙස්සනොතිපි දිස්සති දී. නි. 1.176; ම. නි. 1.353 ආදයො], අග්ගිවෙස්සායනො, මුඤ්චානො, මුඤ්චායනො, කුඤ්චානො, කුඤ්චායනො ඉච්චාදි.
434. කත්තිකාවිධවාදීහි ණෙය්‍යණෙරා [ක. 346; රූ. 367; නී. 755; පා. 4.1.120, 123, 126, 127, 128, 129, 131].
ඡට්ඨ්‍යන්තෙහි කත්තිකාදීහි විධවාදීහි ච තස්ස අපච්චන්ති අත්ථෙ කමෙන ණානුබන්ධා එය්‍ය, එරපච්චයා හොන්ති වා.
ණෙය්‍යෙ – කත්තිකාය නාම දෙවධීතාය අපච්චං කත්තිකෙය්‍යො, විනතාය නාම දෙවියා අපච්චං වෙනතෙය්‍යො, රොහිණියා නාම දෙවියා අපච්චං රොහිණෙය්‍යො, භගිනියා අපච්චං භාගිනෙය්‍යො, නදියා නාම ඉත්ථියා අපච්චං නාදෙය්‍යො. එවං අන්තෙය්‍යො, ආහෙය්‍යො, කාමෙය්‍යො, සුචියා අපච්චං සොචෙය්‍යො, බාලාය අපච්චං බාලෙය්‍යො ඉච්චාදි.
ණෙරෙ – විධවාය අපච්චං වෙධවෙරො, විධවා නාම මතපතිකා ඉත්ථී. බන්ධුකියා අපච්චං බන්ධුකෙරො, නාළිකියා නාම ඉත්ථියා පුත්තො නාළිකෙරො, සමණස්ස උපජ්ඣායස්ස පුත්තො සාමණෙරො, සමණියා පවත්තිනියා ධීතා සාමණෙරී ඉච්චාදි.
435. ණ්‍ය දිච්චාදීහි [ක. 347; රූ. 368; නී. 756; චං. 2.4.2; පා. 4.1.85].
ඡට්ඨුන්තෙහි දිතිඉච්චාදීහි තස්ස අපච්චන්ති අත්ථෙ ණානුබන්ධො යපච්චයො හොති වා.
436. ලොපොවණ්ණිවණ්ණානං [ක. 261; රූ. 369; නී. 509].
යෙ පරෙ අවණ්ණස්ස ඉවණ්ණස්ස ච ලොපො හොතීති ණ්‍යම්හි පරෙ අවණ්ණි’වණ්ණානං ලොපො.
දිතියා නාම දෙවධීතාය අපච්චං දෙච්චො, අදිතියා අපච්චං ආදිච්චො.
තත්ථ ඉවණ්ණලොපෙ ‘තවග්ගවරණානං යෙ චවග්ගබයඤා’ති යම්හි පරෙ තවග්ගස්ස චවග්ගත්තං, පුන ‘වග්ගලසෙහි තෙ’ති යස්ස පුබ්බරූපත්තං, කුණ්ඩනියා අපච්චං කොණ්ඩඤ්ඤො.
437. උවණ්ණස්සාවඞ සරෙ [ක. 348; රූ. 371; නී. 757].
සරෙ පරෙ උවණ්ණස්ස අවඞ හොතීති උවණ්ණස්ස අවත්තං. ‘තවග්ගවරණාන…’න්ති සුත්තෙන වස්ස බත්තං, පුන ‘වග්ගලසෙහි තෙ’ති සුත්තෙන යස්ස පුබ්බරූපත්තං, භාතුනො අපච්චං භාතබ්‍යො.
438. ආ ණි [ක. 347; රූ. 368; නී. 756; චං. 2.4.19; පා. 4.1.95].
රස්සා’කාරන්තතො අපච්චත්ථෙ ණානුබන්ධො රස්සි’පච්චයො හොති වා.
දක්ඛස්ස අපච්චං දක්ඛි. එවං දොණි, වාසවි, සක්‍යපුත්ති, නාටපුත්ති, දාසපුත්ති, දාරුනො අපච්චං දාරවි [විචාරෙතබ්බමිදං], වරුණස්ස අපච්චං වාරුණි. එවං කණ්ඩි, බාලදෙවි, පාවකි, ජිනදත්තස්ස අපච්චං ජෙනදත්ති, සුද්ධොදනි, අනුරුද්ධි ඉච්චාදි.
439. රාජතො ඤො ජාතියං [ක. 347; රූ. 368; නී. 756; චං. 2.4.70; පා. 4.1.137].
ජාතියං ගම්‍යමානායං රාජසද්දම්හා අපච්චත්ථෙ ඤපච්චයො හොති වා.
රඤ්ඤො අපච්චං රාජඤ්ඤො, රාජකුලස්ස පුත්තොති අත්ථො.
ජාතියන්ති කිං? රාජපුත්තො.
440. ඛත්තා යියා [ක. 347; රූ. 368; නී. 756; චං. 2.4.69; පා. 4.1.138].
ජාතියං ගම්‍යමානායං ඛත්තසද්දම්හා අපච්චත්ථෙ ය, ඉයපච්චයා හොන්ති.
ඛත්තකුලස්ස අපච්චං ඛත්‍යො, ඛත්තියො.
ජාතියන්ත්වෙව? ඛත්ති.
441. මනුතො ස්සසණ [ක. 348; රූ. 371; නී. 753; චං. 2.4.94, 95; පා. 4.1.161].
ජාතියං ගම්‍යමානායං මනුසද්දම්හා අපච්චත්ථෙ ස්ස, සණපච්චයා හොන්ති.
මනුනො අපච්චං මනුස්සො, මානුසො, මනු නාම කප්පෙ ආදිඛත්තියො මහාසම්මතරාජා, ඉත්ථියං මනුස්සී, මානුසී,
ජාතියන්ත්වෙව? මාණවො.
442. ජනපදනාමස්මා ජනඛත්තියා රඤ්ඤෙ ච ණො [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 2.4.96; පා. 4.1.168; ‘‘ජනපදනාමස්මා ඛත්තියා…’’ (බහූසු)].
ජනවාචිනා ච ඛත්තියවාචිනා ච ජනපදනාමම්හා රඤ්ඤෙ ච අපච්චෙ ච ණො හොති.
පඤ්චාලානං ජනානං රාජා පඤ්චාලො, පඤ්චාලස්ස ඛත්තියස්ස අපච්චං පඤ්චාලො. එවං කොසලො, මාගධො, ඔක්කාකො [දී. නි. 1.267].
ජනපදනාමස්මාති කිං? දසරථරඤ්ඤො පුත්තො දාසරථි [දාසරට්ඨි].
ජනඛත්තියාති කිං? පඤ්චාලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අපච්චං පඤ්චාලි.
443. ණ්‍ය කුරුසිවීහි [ක. 346; රූ. 367; නී. 755; චං. 2.4.101 …පෙ… 4.1.172].
කුරු, සිවිසද්දෙහි අපච්චෙ රඤ්ඤෙ ච ණ්‍යො හොති.
කුරුරඤ්ඤො අපච්චං කොරබ්‍යො [ජා. 1.14.228, 232, 236], කුරුරට්ඨවාසීනං රාජා කොරබ්‍යො, කොරබ්බො, පුබ්බරූපත්තං, සිවිරඤ්ඤො අපච්චං සෙබ්‍යො, සිවිරට්ඨවාසීනං රාජා සෙබ්‍යො.
අපච්චරාසි නිට්ඨිතො.
අනෙකත්ථරාසි
444. ණ රාගා තෙන රත්තං [ක. 347; රූ. 368; නී. 756; චං. 3.1.1 …පෙ… 4.2.1].
රජ්ජන්ති වත්ථං එතෙනාති රාගො, රජනවත්ථු, රාගවාචිම්හා තෙන රත්තන්ති අත්ථෙ ණො හොති.
කසාවෙන රත්තං වත්ථං කාසාවං [ධ. ප. 9], කාසායං වා. එවං කොසුම්භං, හලිද්දියා රත්තං හාලිද්දං, පාටඞ්ගෙන රත්තං පාටඞ්ගං, මඤ්ජිට්ඨං, කුඞ්කුමං ඉච්චාදි.
‘‘නීලං වත්ථං, පීතං වත්ථ’’න්තිආදීසු පන නීල, පීතාදිසද්දා ගුණසද්දත්තා පච්චයෙන විනා ගුණනිස්සයං දබ්බං වදන්ති. එවං සබ්බෙසු ගුණසද්ද, ජාතිසද්ද, නාමසද්දෙසු.
445. නක්ඛත්තෙනින්දුයුත්තෙන කාලෙ [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.1.5; පා. 4.2.3].
ඉන්දුයුත්තෙන නක්ඛත්තෙන ලක්ඛිතෙ කාලෙ තන්නක්ඛත්තවාචීහි ණො හොති.
පුණ්ණචන්දයුත්තෙන ඵුස්සනක්ඛත්තෙන ලක්ඛිතා ඵුස්සා, රත්ති, ඵුස්සො, අහො. එවං මාඝො ඉච්චාදි.
නක්ඛත්තෙනාති කිං? ගරුගහෙන ලක්ඛිතා රත්ති.
ඉන්දුයුත්තෙනාති කිං? ඵුස්සෙන ලක්ඛිතො මුහුත්තො.
කාලෙති කිං? ඵුස්සෙන ලක්ඛිතා අත්ථසිද්ධි.
446. සාස්ස දෙවතා පුණ්ණමාසී [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.1.18, 19 …පෙ… 4.2.21-24].
සා අස්ස දෙවතා, සා අස්ස පුණ්ණමාසීති අත්ථෙ පඨමන්තා ණො හොති.
බුද්ධො අස්ස දෙවතාති බුද්ධො, යො බුද්ධං අත්තනො ආරක්ඛදෙවතං විය ගරුං කත්වා විචරති, නිරන්තරං වා ‘‘බුද්ධො බුද්ධො’’ති වාචං නිච්ඡාරෙති, තස්සෙතං නාමං. සුගතො අස්ස දෙවතාති සොගතො, මහින්දදෙවො අස්ස දෙවතාති මාහින්දො. එවං යාමො, සොමො, වාරුණො.
ඵුස්සී අස්ස පුණ්ණමාසීති ඵුස්සො, මාසො. එවං මාඝො, ඵග්ගුනො, චිත්තො, වෙසාඛො, ජෙට්ඨමූලො, ආසළ්හො, සාවණො, පොට්ඨපාදො, අස්සයුජො, කත්තිකො, මාගසිරො.
පුණ්ණමාසීති කිං? ඵුස්සී අස්ස පඤ්චමී තිථී.
447. තමධීතෙ තං ජානාති කණිකා ච [ක. 351; රූ. 374; නී. 764; චං. 3.1.37 …පෙ… 4.2.59].
එතෙසු අත්ථෙසු දුතියන්තා ණො ච කො ච ණිකො චාති එතෙ පච්චයා හොන්ති.
ණම්හි – බ්‍යාකරණං අධීතෙ ජානාති වා වෙය්‍යාකරණො [දී. නි. 1.256]. පක්ඛෙ ‘‘වෙය්‍යාකරණිකො, බ්‍යඤ්ජනං අධීතෙ ජානාති වා වෙය්‍යඤ්ජනිකො’’ති ඉමානි ණිකෙන සිජ්ඣන්ති.
කම්හි-ඡන්දං අධීතෙ ජානාති වා ඡන්දො. එවං පදකො [දී. නි. 1.256], නාමකො.
ණිකම්හි-විනයං අධීතෙ ජානාති වා වෙනයිකො, සුත්තන්තිකො, ආභිධම්මිකො.
එත්ථ ච ‘වෙය්‍යාකරණො’ති පදෙ විය්‍යාකරණං අධීතෙති වාක්‍යං, ‘වෙයඤ්ජනිකො’ති පදෙ වියඤ්ජනං අධීතෙති. උපරි ‘දොවාරිකො, සොවග්ගික’න්ති පදෙසුපි ‘දුවාරෙ නියුත්තො, සුවග්ගාය සංවත්තතී’ති වාක්‍යං, අත්ථං කථෙන්තෙන පන දුවාර, සුවග්ගසද්දානං තද්ධිතභාවෙ එව සිද්ධත්තා ද්වාරෙති ච සග්ගායාති ච කථෙතබ්බො.
448. තස්ස විසයෙ දෙසෙ [ක. 352; රූ. 376; නී. 365; චං. 3.1.61; පා. 4.2.52, 53].
තස්ස දෙසරූපෙ විසයෙ ඡට්ඨුන්තා ණො හොති.
ථූයමිගා වසාතිනො නාම, වසාතීනං විසයො දෙසො වාසාතො. ඉධ අදෙසරූපත්තා ණො න හොති, චක්ඛුස්ස විසයො රූපං.
449. නිවාසෙ තන්නාමෙ [ක. 352; රූ. 376; නී. 365; චං. 3.1.64; පා. 4.2.69].
තන්නාමභූතෙ නිවාසෙ ඡට්ඨ්‍යන්තා ණො හොති.
සිවීනං නිවාසො දෙසො සෙබ්‍යො. වසං අදෙන්ති භක්ඛන්තීති වසාදා, බ්‍යග්ඝා සීහා වා, වසාදානං නිවාසො දෙසො වාසාදො.
450. අනුභවෙ [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.1.65; පා. 4.2.70].
සමීපෙ භවං අනුභවං, ‘‘අදූරභවෙ’’තිපි පාඨො, තන්නාමෙ අනුභවෙ දෙසෙ ඡට්ඨ්‍යන්තා ණො හොති.
විදිසාය අනුභවං වෙදිසං, නගරං, උදුම්බරස්ස අනුභවං ඔදුම්බරං, විමානං.
451. තෙන නිබ්බත්තෙ [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.1.66; පා. 4.2.68].
තන්නාමෙ තෙන නිබ්බත්තෙ දෙසෙ තතියන්තා ණො හොති.
කුසම්බෙන නාම ඉසිනා නිබ්බත්තා කොසම්බී, ඉත්ථියං ඊ, නගරී. එවං කාකන්දී, මාකන්දී, සහස්සෙන ධනෙන නිබ්බත්තා සාහස්සී, පරිඛා, අයඤ්ච තතියා හෙතුම්හි කත්තරි කරණෙ ච යථායොගං යුජ්ජති.
452. තමිධත්ථි [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.1.67; පා. 4.2.67].
තං ඉධ අත්ථීති අත්ථෙ තන්නාමෙ දෙසෙ පඨමන්තා ණො හොති.
උදුම්බරා අස්මිං දෙසෙ සන්තීති ඔදුම්බරො, බදරා අස්මිං දෙසෙ සන්තීති බාදරො. එවං පබ්බජො.
453. තත්‍ර භවෙ [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.2.48; පා. 4.2.133].
තත්‍ර භවත්ථෙ සත්තම්‍යන්තා ණො හොති.
උදකෙ භවො ඔදකො, මච්ඡො, උරසි භවො ඔරසො, පුත්තො, සාගමො. නගරෙ භවො නාගරො. එවං ජානපදො, මාගධො, කපිලවත්ථුම්හි භවො කාපිලවත්ථවො, ‘උවණ්ණස්සාවඞ…’ති උස්ස අවත්තං. කොසම්බියං භවො කොසම්බො, මිත්තෙ භවා මෙත්තා, පුරෙ භවා පොරී [දී. නි. 1.9], වාචා, මනස්මිං භවො මානසො. එත්ථ පන –
454. මනාදීනං සක [ක. 404; රූ. 370; නී. 859].
ණානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ මනාදීනං අන්තෙ සාගමො හොතීති සබ්බත්ථ මනොගණාදීනං අන්තෙ සාගමො.
මානසො, රාගො, මානසා, තණ්හා, මානසං, සුඛං. එවං චෙතසො, චෙතසා, චෙතසං. ක්වචි මනො එව මානසං, චෙතො එව චෙතසොතිපි යුජ්ජති.
455. අජ්ජාදීහි තනො [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.15; පා. 4.2.105].
තත්‍ර භවොති අත්ථෙ අජ්ජාදීහි තනො හොති.
අජ්ජ භවො අජ්ජතනො, අත්ථො, අජ්ජත්තනී, විභත්ති, ද්විත්තං, අජ්ජතනං, හිතං, ස්වෙ භවො ස්වාතනො, මහාවුත්තිනා එස්ස ආත්තං. හිය්‍යො භවො හිය්‍යත්තනො, හිය්‍යත්තනො, හිය්‍යත්තනං, ඔස්ස අත්තං ද්විත්තඤ්ච.
456. පුරාතො ණො ච [ක. 352; රූ. 376; නී. 765].
තත්‍ර භවොති අත්ථෙ පුරාසද්දම්හා ණො ච තනො ච හොන්ති.
පුරෙ භවො පුරාණො, ඉධ ණො අනුබන්ධො න හොති, පොරාණො වා, පුරාතනො.
457. අමාත්වච්චො [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.2.13; පා. 4.2.104].
අමාසද්දම්හා භවත්ථෙ අච්චො හොති. ‘අමා’ති සහත්ථවාචී.
රාජකිච්චෙසු රඤ්ඤා සහ භවතීති අමච්චො [දී. නි. ටී. 1.339].
458. මජ්ඣාදීහිමො [ක. 353; රූ. 378; නී. 767; චං. 3.2.82; පා. 4.3.8, 22; ‘මජ්ඣාදිත්විමො’ (බහූසු)].
මජ්ඣාදීහි භවත්ථෙ ඉමො හොති.
මජ්ඣෙ භවො මජ්ඣිමො. එවං අන්තිමො, හෙට්ඨිමො, උපරිමො, ඔරිමො, පච්ඡිමො, අබ්භන්තරිමො, පච්චන්තිමො, පුරත්ථිමො.
459. කණ ණෙය්‍ය ණෙය්‍යක යියා [ක. 352; රූ. 376; නී. 765; චං. 3.2.4, 5, 6 …පෙ… 4.2.94, 95, 97, 119-130].
භවත්ථෙ සත්තම්‍යන්තා එතෙ පඤ්ච පච්චයා හොන්ති.
කණ-කුසිනාරායං භවො කොසිනාරකො, මගධෙසු භවො මාගධකො, ආරඤ්ඤකො, විහාරො.
ණෙය්‍ය-ගඞ්ගායං භවො ගඞ්ගෙය්‍යො, පබ්බතෙය්‍යො, වනෙ භවො වානෙය්‍යො.
ණෙය්‍යක-කොසලෙය්‍යකො, බාරාණසෙය්‍යකො, චම්පෙය්‍යකො, මිථිලෙය්‍යකො, ඉධ න වුද්ධි.
ය-ගාමෙ භවො ගම්මො, දිවෙ භවො දිබ්බො,
ඉය-ගාමියො, ගාමිකො, යස්ස කත්තං, උදරෙ භවො ඔදරියො, ඔදරිකො, දිවෙ භවො දිවියො, පඤ්චාලියො, බොධිපක්ඛියො, ලොකියො.
460. ණිකො [ක. 351; රූ. 374; නී. 764; චං. 3.2.40, 41, 42; පා. 4.2.126, 127, 128].
භවත්ථෙ සත්තම්‍යන්තා ණිකො හොති.
සාරදිකො, දිවසො, සාරදිකා, රත්ති, සාරදිකං, පුප්ඵං. භවසද්දෙන චෙත්ථ අඤ්ඤෙපි අත්ථෙ උපලක්ඛෙති, පබ්බතතො පක්ඛන්දා නදී පබ්බතෙය්‍යා, කිමීනං කොසෙ ජාතං කොසෙය්‍යං, වත්ථං. එවං සිවෙය්‍යං, බාරාණසෙය්‍යං.
461. තමස්ස සිප්පං සීලං පණ්‍යං පහරණං පයොජනං [ක. 351; රූ. 374; නී. 764; චං. 3.4.49-66 …පෙ… 4.4.47-65].
තමස්ස සිප්පං, තමස්ස සීලං, තමස්ස පණ්‍යං, තමස්ස පහරණං, තමස්ස පයොජනන්ති අත්ථෙසු පඨමන්තා ණිකො හොති.
සිප්පෙ – වීණාවාදනමස්ස සිප්පං වෙණිකො. එත්ථ ච වීණාසද්දෙන වීණාවාදනං වුච්චති. එකත්ථීභාවසාමත්ථියඤ්හෙතං. එවං සබ්බත්ථ. එවං මොදිඞ්ගිකො, පාණවිකො, වංසිකො.
සීලෙ-පංසුකූලධාරණං අස්ස සීලං පංසුකූලිකො, පංසුකූලං ධාරෙතුං සීලමස්සාති වා පංසුකූලිකො. සීලසද්දෙන චෙත්ථ වත, ධම්ම, සාධුකාරාපි ගය්හන්ති, පංසුකූලං ධාරෙති සීලෙනාති පංසුකූලිකොතිපි යුජ්ජති. එවං තෙචීවරිකො, පිණ්ඩං පිණ්ඩං පතතීති පිණ්ඩපාතො, පිණ්ඩාචාරෙන ලද්ධභොජනං, පිණ්ඩපාතයාපනං අස්ස සීලන්ති පිණ්ඩපාතිකො, පිණ්ඩපාතෙන යාපෙතුං සීලඤ්ච වතඤ්ච ධම්මො ච ගරුකාරො ච අස්සාති පිණ්ඩපාතිකො.
‘පණ්‍ය’න්ති වික්කෙය්‍යවත්ථු වුච්චති, ගන්ධො පණ්‍යං අස්සාති ගන්ධිකො. එවං තෙලිකො, ගොළිකො.
පහරන්ති එතෙනාති පහරණං, ආවුධභණ්ඩං, චාපො පහරණමස්සාති චාපිකො. එවං තොමරිකො, මුග්ගරිකො.
පයොජනං වුච්චති ඵලං, උපධි පයොජනමස්සාති ඔපධිකං [අ. නි. 8.59], පුඤ්ඤං, සතං පයොජනමස්සාති සාතිකං. එවං සාහස්සිකං [ජා. 2.21.415].
462. තං හන්තාරහති ගච්ඡතුඤ්ඡති චරති [ක. 351; රූ. 374; නී. 764; චං. 3.4.27-43; පා. 4.4.28-46].
තං හන්ති, තං අරහති, තං ගච්ඡති, තං උඤ්ඡති, තං චරතීති අත්ථෙසු දුතියන්තා ණිකො හොති.
පක්ඛීහි පක්ඛිනො හන්තීති පක්ඛිකො. එවං සාකුණිකො [අ. නි. 2.263 (සාකුනිකොතිපි දිස්සති)], මායූරිකො, මච්ඡෙහි මච්ඡෙ හනතීති මච්ඡිකො. එවං ධෙනුකො, මගෙහි මගෙ හනතීති මාගවිකො, මජ්ඣෙ වාගමො. එවං හාරිණිකො, ‘හරිණො’ති මගො එව. සූකරිකො, ඉධ න වුද්ධි.
සතං අරහතීති සාතිකං. එවං සාහස්සිකං.
පරදාරං ගච්ඡතීති පාරදාරිකො, පරදාරිකො වා. එවං පථිකො, මග්ගිකො.
බදරෙ උඤ්ඡති ගවෙසතීති බාදරිකො. එවං ආමලකිකො.
ධම්මං චරතීති ධම්මිකො. එවං අධම්මිකො.
463. තෙන කතං කීතං බන්ධං අභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං හතං හන්ති ජිතං ජයති දිබ්බති ඛණති තරති චරති වහති ජීවති [ක. 350; රූ. 373; නී. 364; චං. 3.4.1-26; පා. 4.4.1-27].
තෙන කතං, තෙන කීතං…පෙ… තෙන ජීවති ඉච්චත්ථෙසු තතියන්තා ණිකො හොති.
කායෙන කතං කායිකං. එවං වාචසිකං, මානසිකං, වාතෙන කතො වාතිකො, ආබාධො.
සතෙන මූලෙන කීතං භණ්ඩං සාතිකං. එවං සාහස්සිකං.
වරත්තාය යොත්තාය බන්ධිතො වාරත්තිකො, අයසා බන්ධිතො ආයසිකො, සාගමො. එවං පාසිකො.
ඝතෙන අභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං වා ඝාතිකං. එවං ගොළිකං, දාධිකං, මාරිචිකං.
ජාලෙන හතො ජාලිකො, මච්ඡො.
ජාලෙන හන්තීති ජාලිකො, ජාලකෙවට්ටො. එවං බාළිසිකො [සං. නි. 2.158].
අක්ඛෙහි ජිතං ධනං අක්ඛිකං. එවං සාලාකිකං.
අක්ඛෙහි ජයති දිබ්බතීති වා අක්ඛිකො.
ඛණිත්තියා ඛණතීති ඛාණිත්තිකො. එවං කුද්දාලිකො, ඉධ න වුද්ධි.
උළුම්පෙන තරතීති ඔළුම්පිකො, උළුම්පිකො වා. එවං නාවිකො [ජා. 2.20.149], ගොපුච්ඡිකො.
සකටෙන චරතීති සාකටිකො. එවං රථිකො, යානිකො, දණ්ඩිකො,
ඛන්ධෙන වහතීති ඛන්ධිකො. එවං අංසිකො, සීසිකො, ඉධ න වුද්ධි.
වෙතනෙන ජීවතීති වෙතනිකො. එවං භතිකො, කසිකො, කයිකො, වික්කයිකො, භතිකාදීසු න වුද්ධි.
464. තස්ස සංවත්තති [ක. 351; රූ. 374; නී. 765; චං. 3.4.67-69; පා. 4.4.66-68].
තස්ස සංවත්තතීති අත්ථෙ චතුත්ථ්‍යන්තා ණිකො හොති.