4. සමාසකණ්ඩ
අථ යුත්තත්ථානං ස්‍යාද්‍යන්තපදානං එකත්ථීභාවො වුච්චතෙ. එකත්ථීභාවොති ච ඉධ සමාසො වුච්චති. සො ච සමාසො ඡබ්බිධො අබ්‍යයීභාවො, තප්පුරිසො, කම්මධාරයො, දිගු, බහුබ්බීහි, ද්වන්දොති.
අබ්‍යයීභාවසමාස
තත්ථ අබ්‍යයීභාවො පඨමං වුච්චතෙ. බ්‍යයො වුච්චති විකාරො, නත්ථි බ්‍යයො එතස්සාති අබ්‍යයො, අබ්‍යයො හුත්වා භවතීති අබ්‍යයීභාවො, නානාලිඞ්ග, විභත්ති, වචනෙසු රූපවිකාරරහිතො හුත්වා භවතීති අත්ථො, සබ්බලිඞ්ග,-විභත්ති, වචනෙසුපි යෙභුය්‍යෙන එකරූපෙන පවත්තතීති වුත්තං හොති.
අබ්‍යයන්ති වා උපසග්ගනිපාතානං එව නාමං, අයං පන පකති අබ්‍යයං න හොති, අසඞ්ඛ්‍යෙහි සහ එකත්ථතාවසෙන අබ්‍යයං හොති, ඉති අනබ්‍යයම්පි අබ්‍යයං භවතීති අබ්‍යයීභාවො.
331. ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙකත්ථං [ක. 316; රූ. 331; නී. 675; චං. 2.2.1; පා. 2.1.4].
අධිකාරසුත්තමිදං. ස්‍යාදි වුච්චති ස්‍යාද්‍යන්තපදං, ‘ස්‍යාදිනා’ති ස්‍යාද්‍යන්තපදෙන, එකො අත්ථො යස්ස තං එකත්ථං, ස්‍යාදිපදං ස්‍යාදිපදෙන සහ එකත්ථං හොතීති අත්ථො.
එත්ථ ච ‘ස්‍යාදී’ති වචනෙන උපසග්ග, නිපාතෙහි සද්ධිං සබ්බානි නාමිකපදානි නාමපටිරූපකානි ච සඞ්ගණ්හාති, ත්‍යාද්‍යන්තපදානි නිවත්තෙති.
තත්ථ නාමපටිරූපකානි නාම ‘යෙවාවනකධම්මා’ ඉච්චාදීනි. තථා සඤ්ඤාසද්දභාවං පත්තානි ‘‘අත්ථිපච්චයො, නත්ථිපච්චයො, අත්ථිඛීරා බ්‍රාහ්මණී, අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො, මක්ඛලිගොසාලො’’ ඉච්චාදීසු ‘අත්ථි’ ඉච්චාදීනි.
‘එකත්ථ’න්ති එතෙන ද්වන්දසමාසෙපි පදානං එකකත්තු, එකකම්මාදිභාවෙන එකත්ථීභාවො වුත්තො හොතීති.
332. අසඞ්ඛ්‍යං විභත්තිසම්පත්තිසමීපසාකල්‍යාභාවයථාපච්ඡායුගපදත්ථෙ [ක. 319; රූ. 330; නී. 696; චං. 2.2.2; පා. 2.1.6].
‘අසඞ්ඛ්‍ය’න්ති උපසග්ගපදං නිපාතපදඤ්ච වුච්චති. තං ද්වයම්පි හි එකත්ත, බහුත්තසඞ්ඛ්‍යං පටිච්ච රූපවිකාරරහිතත්තා ‘අසඞ්ඛ්‍ය’න්ති වුච්චති. විභත්‍යත්ථෙ, සම්පත්‍යත්ථෙ, සමීපත්ථෙ, සාකල්‍යත්ථෙ, අභාවත්ථෙ, යථාත්ථෙ, පච්ඡාත්ථෙ, යුගපදත්ථෙ පවත්තං අසඞ්ඛ්‍යං නාම ස්‍යාදිපදං අඤ්ඤෙන ස්‍යාදිපදෙන සහ එකත්ථං හොති. අයඤ්ච සමාසො අන්වත්ථවසෙන ‘අසඞ්ඛ්‍යො’ති ච ‘අබ්‍යයීභාවො’ති ච වුච්චති.
විභත්‍යත්ථෙ තාව –
අධිත්ථි. එත්ථ ච අධිතො සි, තස්ස ‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි සබ්බාස’න්ති සුත්තෙන ලොපො, ඉත්ථිතො සු, ‘අධි ඉත්ථීසූ’ති වාක්‍යං, තස්ස ච අත්ථං කථෙන්තෙන නිච්චසමාසත්තා අඤ්ඤපදෙන විග්ගහො කාතබ්බො ‘‘ඉත්ථීසු පවත්තා කථා’’ති වා ‘‘ඉත්ථීසු පවත්තො වචනපථො’’ති වා ‘‘ඉත්ථීසු පවත්තං වචන’’න්ති වා, තතො පුරිමසුත්තෙන එකත්ථසඤ්ඤා, ඉමිනා සුත්තෙන අසඞ්ඛ්‍යෙකත්ථසඤ්ඤා ච කරියතෙ, එකත්ථසඤ්ඤාය පන කතාය වාක්‍යත්ථාය පයුත්තානං විභත්තීනං අත්ථො එකත්ථපදෙන වුත්තො හොති, තදා විභත්තියො වුත්තත්ථා නාම.
ඉදානි වුත්තත්ථානං අප්පයොගාරහත්තා ලොපවිධානමාහ.
333. එකත්ථතායං [ක. 316; රූ. 331; නී. 675; චං. 2.1.39; පා. 2.4.71; 1.2.45, 46].
එකො අත්ථො යෙසං තානි එකත්ථානි, ‘අත්ථො’ති චෙත්ථ පදන්තරෙ කත්තු, කම්මාදිභාවෙන විධෙය්‍යො පධානත්ථො එව වෙදිතබ්බො. තථා හි ‘රාජපුත්තො’ති එත්ථ පුත්තසද්දත්ථො එව තථාවිධෙය්‍යො හොති, න රාජසද්දත්ථො, සබ්බඤ්ච වචනවාක්‍යං නාම විධෙය්‍යත්ථෙහි එව සිජ්ඣති, නො අඤ්ඤථා, යස්මා ච ‘රාජපුත්තො’ති එතං පුත්තසද්දත්ථස්සෙව නාමං හොති, න රාජසද්දත්ථස්ස, තස්මා එකො පධානභූතො පුත්තසද්දත්ථො එව තෙසං ද්වින්නං සද්දානං අත්ථො නාම හොති, න රාජසද්දත්ථොති, එකත්ථානං භාවො එකත්ථතා, එකත්ථීභාවොති වුත්තං හොති. සො තිවිධො සමාසො, තද්ධිතො, ධාතුපච්චයන්තො චාති. තිස්සං තිවිධායං එකත්ථතායං සබ්බාසං වුත්තත්ථානං ස්‍යාදිවිභත්තීනං ලොපො හොතීති ඉමිනා සුස්ස ලොපො. බහුලාධිකාරත්තා පන අලුත්තසමාසොපි දිස්සති.
334. තං නපුංසකං [ක. 320; රූ. 335; නී. 698; චං. 2.2.15; පා. 2.4.18].
තං අසඞ්ඛ්‍යං නාම එකත්ථං නපුංසකං හොතීති ඉමිනා අධිත්ථීසද්දස්ස නපුංසකභාවං කත්වා තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති.
335. ස්‍යාදීසු රස්සො [ක. 342; රූ. 337; නී. 734; චං. 2.2.84; පා. 1.2.47].
නපුංසකස්ස එකත්ථස්ස රස්සො හොති ස්‍යාදීසු විභත්තීසූති ඉමිනා ඊකාරස්ස රස්සො.
336. පුබ්බස්මාමාදිතො [ක. 343; රූ. 338; නී. 375; චං. 2.1.40; පා. 1.1.41].
පුබ්බඅමාදි නාම පුබ්බපදත්ථපධානභූතො අසඞ්ඛ්‍යසමාසො වුච්චති, තතො පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො හොති, ආදිසද්දෙන චෙත්ථ පඨමාවිභත්තිපි ගය්හති. අථ වා අමාදි වුච්චති තප්පුරිසො, තතො පුබ්බං නාම අසඞ්ඛ්‍යසමාසො, ඉති අමාදිතො පුබ්බභූතා අසඞ්ඛ්‍යෙකත්ථා පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො හොතීති ඉමිනා අධිත්ථිසද්දතො සබ්බවිභත්තීනං ලොපො.
අධිත්ථි තිට්ඨති, ඉත්ථීසු පවත්තා කථා තිට්ඨතීති අත්ථො. අධිත්ථි තිට්ඨන්ති, ඉත්ථීසු පවත්තා කථායො තිට්ඨන්තීති අත්ථො. එස නයො සෙසවිභත්තීසු සෙසවචනෙසු සෙසලිඞ්ගෙසු ච. එවං සබ්බලිඞ්ගෙසු සබ්බවිභත්තීසු සබ්බවචනෙසු ච එකෙනෙව රූපෙන තිට්ඨති, තස්මා අයං සමාසො රූපවිකාරරහිතත්තා ‘අබ්‍යයීභාවො’ති වුච්චති.
එත්ථ ච විභත්‍යත්ථො නාම ‘‘අධිත්ථි, බහිගාමං, උපරිගඞ්ග’’ මිච්චාදීසු සම්පත්‍යාදීහි විසෙසත්ථෙහි රහිතො කෙවලො විභත්තීනං අත්ථො වුච්චති. විග්ගහෙ පන ‘‘කථා, පවත්තා’’ ඉච්චාදීනි සමාසසාමත්ථියෙන විදිතානි අත්ථපදානි නාම, අධිසද්දස්ස අත්ථපදානීතිපි වදන්ති. එවං අධිකුමාරි, අධිවධු, අධිජම්බුඉච්චාදි.
අත්තනි පවත්තො ධම්මො, පවත්තා වාධම්මාති අත්ථෙ විභත්තීනං ලොපෙ කතෙ අධිඅත්තසද්දස්ස නපුංසකභාවං කත්වා තතො ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති, ‘පුබ්බස්මාමාදිතො’ති ස්‍යාදීනං ලොපෙ සම්පත්තෙ –
337. නාතොමපඤ්චමියා [ක. 341; රූ. 336; නී. 733; චං. 2.1.41; පා. 2.4.83; මු. 4.3.374].
අකාරන්තම්හා අසඞ්ඛ්‍යෙකත්ථා පරං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො න හොති, පඤ්චමීවජ්ජිතානං විභත්තීනං අං හොති.
අජ්ඣත්තං ධම්මො ජායති, අජ්ඣත්තං ධම්මා ජායන්ති, අජ්ඣත්තං ධම්මං පස්සති, අජ්ඣත්තං ධම්මෙ පස්සන්ති.
අපඤ්චමියාති කිං? අජ්ඣත්තා අපෙති, අජ්ඣත්තෙහි අපෙති.
338. වා තතියාසත්තමීනං [ක. 341; රූ. 336; නී. 733; චං. 2.1.42; පා. 2.4.84; මු. 4.3.375].
අකාරන්තම්හා අසඞ්ඛ්‍යෙකත්ථා පරං තතියා, සත්තමීනං විකප්පෙන අං හොති.
අජ්ඣත්තං ධම්මෙන වත්තති අජ්ඣත්තෙන වා, අජ්ඣත්තං ධම්මෙහි වත්තති අජ්ඣත්තෙහි වා, අජ්ඣත්තං ධම්මස්ස දෙති, අජ්ඣත්තං ධම්මානං දෙති, අජ්ඣත්තා ධම්මා අපෙති, අජ්ඣත්තෙහි ධම්මෙහි අපෙති, අජ්ඣත්තං ධම්මස්ස සන්තකං, අජ්ඣත්තං ධම්මානං සන්තකං, අජ්ඣත්තං ධම්මෙ තිට්ඨති අජ්ඣත්තෙ වා, අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු තිට්ඨති අජ්ඣත්තෙසු වා. එත්ථ ච ‘අජ්ඣත්තං ධම්මො’ති අජ්ඣත්තභූතො ධම්මො, ‘අජ්ඣත්තං ධම්මා’ති අජ්ඣත්තභූතා ධම්මා ඉච්චාදිනා අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තො පවත්තාති වා වුත්තෙපි අත්තස්ස ආධාරභාවො සිජ්ඣතියෙව. එවං අධිචිත්තං, අත්තනි විසුං විසුං පවත්තං පවත්තානි වා පච්චත්තං. එත්ථ ච ‘‘අජ්ඣත්තං අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තං වුට්ඨාති, බහිද්ධා අභිනිවිසිත්වා අජ්ඣත්තං වුට්ඨාතී’’ති [ධ. ස. අට්ඨ. 350; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.32] පාඨො අත්ථි, තස්මා පඤ්චමියා අංභාවවජ්ජනං අප්පකත්තාති දට්ඨබ්බං. ‘‘අජ්ඣත්තා ධම්මා, බහිද්ධා ධම්මා’’ති [ධ. ස. තිකමාතිකා 20] පාඨො අත්ථි, තස්මා පඨමාදීනම්පි විකප්පො ලබ්භතීති.
සම්පත්තිඅත්ථෙ –
සම්පන්නං බ්‍රහ්මං සබ්‍රහ්මං, ‘බ්‍රහ්ම’න්ති වෙදො වුච්චති. එත්ථ ච ‘අකාලෙ සකත්ථස්සා’ති සුත්තෙන සහසද්දස්ස සාදෙසො, භික්ඛානං සමිද්ධි සුභික්ඛං, ‘ස්‍යාදීසු රස්සො’ති සුත්තෙන කතනපුංසකස්ස රස්සත්තං.
සමීපෙ –
නගරස්ස සමීපං උපනගරං, කුම්භස්ස සමීපං උපකුම්භං, මණිකාය සමීපං උපමණිකං, වධුයා සමීපං උපවධු, ගුන්නං සමීපං උපගු, ‘ගොස්සූ’ති සුත්තෙන ඔස්ස උත්තං.
සාකල්‍යෙ –
තිණෙන සහ සකලං සතිණං, තිණෙන සද්ධිං සකලං වත්ථුං අජ්ඣොහරතීති අත්ථො. සහසද්දස්ස සාදෙසො.
අභාවෙ –
මක්ඛිකානං අභාවො නිම්මක්ඛිකං, දරථානං අභාවො නිද්දරථං, භික්ඛානං අභාවො දුබ්භික්ඛං, අභාවත්ථොපි දුසද්දො අත්ථි. යථා? දුස්සීලො දුප්පඤ්ඤොති. එත්ථ ච ‘සම්පන්නං බ්‍රහ්ම’න්තිආදිනා සද්දබ්‍යාකරණෙසු අත්ථවචනං සද්දත්ථවිභාවනමත්තං. සුත්තන්තෙසු පන ඉමෙසං පදානං යුත්තං අභිධෙය්‍යත්ථං ඤත්වා තදනුරූපං අත්ථවචනම්පි වෙදිතබ්බං.
යථාසද්දත්ථෙ –
රූපස්ස සභාවස්ස යොග්‍යං අනුරූපං, අත්තානං අත්තානං පටිච්ච පවත්තං පච්චත්තං, අඩ්ඪමාසං අඩ්ඪමාසං අනුගතං අන්වඩ්ඪමාසං, ඝරං ඝරං අනුගතං අනුඝරං, වස්සං වස්සං අනුගතං අනුවස්සං, ජෙට්ඨානං අනුපුබ්බං අනුජෙට්ඨං, සත්තියා අනුරූපං යථාසත්ති, බලස්ස අනුරූපං යථාබලං, කමස්ස අනුරූපං යථාක්කමං. එවං යථාසඞ්ඛ්‍යං, යථාලාභං. සොතස්ස පටිලොමං පටිසොතං, පටිවාතං, පටිසද්දං.
පච්ඡාපදත්ථෙ –
රථස්ස පච්ඡා අනුරථං.
යුගභූතො පදත්ථො යුගපදත්ථො, සහභාවීඅත්ථද්වයස්සෙතං නාමං. තත්ථ අසනිඵලෙන සහ පවත්තං චක්කං සචක්කං, ගදාවුධෙන යුගළපවත්තං වාසුදෙවස්ස චක්කාවුධන්තිපි වදන්ති [යුගපදත්ථෙ සචක්කං නිධෙහි, (මොග්ගල්ලානවුත්තියං). චක්කෙන යුගපත ධෙහි සචක්කං, (මුග්ධබොධවුත්තියං). හෙ බිසණු! චක්කෙන සහ යුගපදෙකකාලෙ ගදං ධාරය. (මුග්ධබොධටීකායං 226 පිට්ඨෙ)], සහස්ස සත්තං.
339. යථා නතුල්‍යෙ [ක. 319; රූ. 330; නී. 696; චං. 2.2.3; පා. 2.1.7].
තුල්‍යතො අඤ්ඤස්මිං අත්ථෙ පවත්තො යථාසද්දො ස්‍යාදිනා සහ එකත්ථො හොති [මොග්ගල්ලානෙ අඤ්ඤථාවුත්ති දස්සිතා].
යථාසත්ති, යථාබලං, යථාක්කමං, යෙ යෙ වුඩ්ඪා යථාවුඩ්ඪං, වුඩ්ඪානං පටිපාටි වා යථාවුඩ්ඪං.
නතුල්‍යෙති කිං? යථා දෙවදත්තො, තථා යඤ්ඤදත්තො.
340. යාවාවධාරණෙ [ක. 319; රූ. 330; නී. 696; චං. 2.2.4; පා. 2.1.8].
අවධාරණං වුච්චති පරිච්ඡින්දනං, අවධාරණෙ පවත්තො යාවසද්දො ස්‍යාදිනා සහ එකත්ථො භවති.
යත්තකං අත්ථො වත්තතීති යාවදත්ථං, දාගමො. යත්තකං ජීවො වත්තතීති යාවජීවං, යත්තකං ආයු වත්තතීති යාවතායුකං, තකාර, කකාරා ආගමා.
341. පරාපාබහිතිරොපුරෙපච්ඡා වා පඤ්චම්‍යා [ක. 319; රූ. 330; නී. 696; චං. 2.2.7; පා. 2.1.12, 13; ‘පය්‍යපා…’ (බහූසු)].
පරි, අප, ආඉච්චාදයො සද්දා පඤ්චම්‍යන්තෙන ස්‍යාදිනා සහ එකත්ථා භවන්ති වා.
පබ්බතතො පරි සමන්තා වස්සීති දෙවො පරිපබ්බතං පරිපබ්බතා වා, පබ්බතං වජ්ජෙත්වා වස්සීති අත්ථො. පබ්බතතො බහිද්ධා අපපබ්බතං අපපබ්බතා වා, පාටලිපුත්තතො බහිද්ධා වස්සීති දෙවො ආපාටලිපුත්තං ආපාටලිපුත්තා වා, ආකුමාරෙහි කච්චායනස්ස යසො වත්තතීති ආකුමාරං ආකුමාරා වා, ආභවග්ගා භගවතො යසො වත්තතීති ආභවග්ගං ආභවග්ගා වා, ආපාණකොටියා සරණගමනං වත්තතීති ආපාණකොටිකං, කාගමො. ගාමතො බහි බහිගාමං බහිගාමා වා, එවං බහිනගරං, බහිලෙණං, පබ්බතතො තිරො තිරොපබ්බතං තිරොපබ්බතා වා, එවං තිරොපාකාරං, තිරොකුට්ටං. එත්ථ ච ‘තිරො’ති පරභාගො වුච්චති. භත්තම්හා පුරෙ පුරෙභත්තං පුරෙභත්තා වා, අරුණම්හා පුරෙ පුරාරුණං පුරාරුණා වා, භත්තස්ස පච්ඡා පච්ඡාභත්තං පච්ඡාභත්තා වා.
342. සමීපායාමෙස්වනු [ක. 319; රූ. 330; නී. 696; චං. 2.2.9; පා. 2.1.15, 16].
සමීපෙ ආයාමෙ ච පවත්තො අනුසද්දො ස්‍යාදිනා සහ එකත්ථො භවති වා.
වනස්ස සමීපං අනුවනං, අසනි අනුවනං ගතා, ගඞ්ගං අනුයාතා අනුගඞ්ගං, බාරාණසී.
343. ඔරො පරි පටි පාරෙ මජ්ඣෙ හෙට්ඨුද්ධාධොන්තො වා ඡට්ඨියා [ක. 319; රූ. 330; නී. 696; චං. 2.2.11; පා. 2.1.18; ‘ඔරෙපරි…’ (බහූසු)].
ඔරාදයො සද්දා ඡට්ඨීයන්තෙන ස්‍යාදිනා සහ එකත්ථා භවන්ති වා.
එත්ථ ච ඔරෙ, පාරෙ, මජ්ඣෙසද්දෙසු ‘තදමිනාදීනී’ති සුත්තෙන එකාරො, ගඞ්ගාය ඔරං ඔරෙගඞ්ගං, සිඛරස්ස උපරි උපරිසිඛරං. එවං උපරිපාසාදං, උපරිමඤ්චං, උපරිපබ්බතං, සොතස්ස පටිලොමං පටිසොතං. එවං පටිවාතං, යමුනාය පාරං පාරෙයමුනං, ගඞ්ගාය මජ්ඣං මජ්ඣෙගඞ්ගං, පාසාදස්ස හෙට්ඨා හෙට්ඨාපාසාදං, හෙට්ඨාමඤ්චං, ගඞ්ගාය උද්ධං උද්ධංගඞ්ගං, ගඞ්ගාය අධො අධොගඞ්ගං, පාසාදස්ස අන්තො අන්තොපාසාදං. එවං අන්තොගාමං, අන්තොනගරං, අන්තොවස්සං.
වාති කිං? ගඞ්ගාඔරං, මජ්ඣෙසමුද්දස්මිං ඉච්චාදි.
344. තිට්ඨග්වාදීනි [ක. 319; රූ. 330; නී. 697; චං. 2.2.10; පා. 2.1.17].
තිට්ඨගුඉච්චාදීනි අසඞ්ඛ්‍යෙකත්ථෙ සිජ්ඣන්ති.
තිට්ඨන්ති ගාවො යස්මිං කාලෙ තිට්ඨගු, වහන්ති ගාවොයස්මිං කාලෙ වහගු, ‘ගොස්සූ’ති සුත්තෙන ඔස්ස උත්තං. ආයතිං යවො යස්මිං කාලෙති ආයතියවො, ඛලෙ යවො යස්මිං කාලෙති ඛලෙයවං. පුබ්බපදෙ විභත්තිඅලොපො. ලුනා යවා යස්මිං කාලෙති ලුනයවං, එත්ථ ‘ලුනා’ති ලාවිතා, ලුයමානා යවා යස්මින්ති ලුයමානයවං ඉච්චාදි.
තථා පාතො නහානං යස්මිං කාලෙති පාතනහානං. එවං සායනහානං, පාතො කම්මකරණකාලො යස්මින්ති පාතකාලං. එවං සායකාලං, පාතො වස්සති මෙඝො යස්මින්ති පාතමෙඝං. එවං සායමෙඝං, පාතො ගන්තබ්බො මග්ගො යස්මින්ති පාතමග්ගං. එවං සායමග්ගං ඉච්චාදි. මහාවුත්තිනා පාතොසද්දස්ස පාතත්තං. එත්ථ ච ‘තිට්ඨගු’ ඉච්චාදීනි විග්ගහත්ථවසෙන අඤ්ඤපදත්ථෙ සිද්ධානි විය දිස්සන්ති, අඤ්ඤපදස්ස පන ලිඞ්ගාදීනං වසෙන තෙසං රූපවිකාරො නාම නත්ථි, තස්මා අබ්‍යයරූපත්තා ඉධ ගහිතානි, සබ්බඤ්චෙතං අසඞ්ඛ්‍යසමාසපදං නාම නපුංසකං එව හොති, රස්සන්තමෙව හොති. සබ්බවිභත්තීනඤ්ච අකාරන්තම්හා බහුලං අං හොති, ඉකාරුකාරන්තෙහි ලොපො හොති.
අබ්‍යයීභාවසමාසො නිට්ඨිතො.
තප්පුරිසසමාස
දුතියාතප්පුරිස
අථ අමාදිසමාසො වුච්චතෙ, සො තප්පුරිසොති ච වුච්චති. තස්ස පුරිසො තප්පුරිසො, තප්පුරිසසද්දෙන සදිසත්තා අයං සමාසො තප්පුරිසොති වුච්චති. යථා හි තප්පුරිසසද්දො විසෙසනපදත්ථං ජහිත්වා විසෙස්‍යපදත්ථෙ තිට්ඨති, එවං අයං සමාසොපීති.
345. අමාදි [ක. 327; රූ. 351; නී. 704; චං. 2.2.16].
අමාදිවිභත්තියුත්තං ස්‍යාද්‍යන්තපදං පඨමන්තෙන ස්‍යාද්‍යන්තපදෙන සහ එකත්ථං භවති, අයඤ්ච සමාසො අන්වත්ථවසෙන ‘‘අමාදිසමාසො’’ති ච ‘‘තප්පුරිසසමාසො’’ති ච වුච්චති. ඉමිනා අමාදිසහිතස්ස වාක්‍යස්ස අමාදෙකත්ථසඤ්ඤං කත්වා වුත්තත්ථානං විභත්තීනං ලොපො, තතො එකත්ථපදන්තෙ ස්‍යාද්‍යුප්පත්ති හොති.
සො පන සමාසො දුතියාතප්පුරිසො, තතියාතප්පුරිසො, චතුත්ථීතප්පුරිසො, පඤ්චමීතප්පුරිසො, ඡට්ඨීතප්පුරිසො, සත්තමීතප්පුරිසොති ඡබ්බිධො. එකමෙකස්මිඤ්චෙත්ථ ‘‘නිච්චසමාසො, අනිච්චසමාසො’’ති ච ‘‘ලුත්තසමාසො, අලුත්තසමාසො’’ති ච දුවිධො.
තත්ථ දුතියාතප්පුරිසො කත්තුවාචකෙසු ගත, නිස්සිත,-අතීත, අතික්කන්ත, පත්ත, ආපන්නඉච්චාදීසු පරෙසු හොති.
ගාමං ගතොති ගාමගතො ගාමං ගතො වා. එවං අරඤ්ඤගතො, භූමිගතො, රාජානං නිස්සිතොති රාජනිස්සිතො. එවං අත්ථනිස්සිතො, ධම්මනිස්සිතො. භවං අතීතො භවාතීතො. එවං භයාතීතො, කාලාතීතො, ඛණාතීතො, පමාණං අතික්කන්තොති පමාණාතික්කන්තො, සුඛං පත්තොති සුඛප්පත්තො. එවං දුක්ඛප්පත්තො, සොතං ආපන්නොති සොතාපන්නො. එවං නිරොධසමාපන්නො, අද්ධානමග්ගං පටිපන්නොති අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො, රුක්ඛං ආරූළ්හොති රුක්ඛාරූළ්හො, රථාරූළ්හො, ඔඝං තිණ්ණොති ඔඝතිණ්ණො ඔඝං තිණ්ණො වා ඉච්චාදි.
කම්මුපපදවිහිතෙහි කිතන්තපදෙහි පන නිච්චසමාසොයෙව, කුම්භං කරොතීති කුම්භකාරො, රථකාරො, පත්තං ගණ්හාතීති පත්තග්ගාහො, අත්ථං කාමෙතීති අත්ථකාමො, ධම්මකාමො, විනයං ධාරෙතීති විනයධරො, ධම්මධරො, බ්‍රහ්මං චරති සීලෙනාති බ්‍රහ්මචාරී, භවපාරං ගච්ඡති සීලෙනාති භවපාරගූ, සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ, අත්ථඤ්ඤූ, ධම්මඤ්ඤූඉච්චාදි.
බහුලාධිකාරත්තා ත, තවන්තු, තාවී, අන්ත, මාන, තුන, ත්වාන, ත්වා, තුං, තවෙපච්චයන්තෙසු පරෙසු සමාසො න හොති, වස්සං වුත්ථො, ඔදනං භුත්තො, ඔදනං භුත්තවා, ඔදනං භුත්තාවී, ධම්මං සුණන්තො, ධම්මං සුණමානො ධම්මං සොතුන, ධම්මං සුත්වාන, ධම්මං සුත්වා, ධම්මං සොතුං, ධම්මං සොතවෙ.
ඉති දුතියාතප්පුරිසො.
තතියාතප්පුරිස
තතියාතප්පුරිසො කම්මවාචකෙසු කිතන්තෙසු ච සම්පන්න, සහගතාදීසු ච පුබ්බ, සදිස, සම, ඌනත්ථ, කලහ, නිපුණ,-මිස්සක, සඛිලාදීසු ච පරෙසු හොති.
බුද්ධෙන භාසිතො බුද්ධභාසිතො. එවං බුද්ධදෙසිතො, බුද්ධපඤ්ඤත්තො, බුද්ධරක්ඛිතො, සත්ථාරා වණ්ණිතො සත්ථුවණ්ණිතො, විඤ්ඤූහි ගරහිතො විඤ්ඤුගරහිතො, විඤ්ඤුපසත්ථො, ඉස්සරෙන කතං ඉස්සරකතං, අත්තනා කතං සයංකතං, පරෙහි කතං පරංකතං, බින්දාගමො. සුකෙහි ආහටං සුකාහටං, රඤ්ඤා හතො රාජහතො, රොගෙන පීළිතො රොගපීළිතො, අග්ගිනා දඩ්ඪො අග්ගිදඩ්ඪො, සප්පෙන දට්ඨො සප්පදට්ඨො, සල්ලෙන විද්ධො සල්ලවිද්ධො, ඉච්ඡාය අපකතො අභිභූතො ඉච්ඡාපකතො.
සීලෙන සම්පන්නො සීලසම්පන්නො. එවං සුඛසහගතං, ඤාණසම්පයුත්තං, මිත්තසංසග්ගො, පියසම්පයොගො, පියවිප්පයොගො, ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො, ගුණහීනො, ගුණවුඩ්ඪො, චතුවග්ගෙන සඞ්ඝෙන කරණීයං කම්මං චතුවග්ගකරණීයං. එවං පඤ්චවග්ගකරණීයං, කාකෙහි පෙය්‍යා කාකපෙය්‍යා, නදී.
එකක්ඛරෙසු පරපදෙසු නිච්චසමාසො, උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, පාදෙන පිවතීති පාදපො ඉච්චාදි.
ක්වචි මජ්ඣෙපදලොපො, ගුළෙන සංසට්ඨො ඔදනො ගුළොදනො. එවං ඛීරොදනො, අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො. එවං ආජඤ්ඤරථො, මග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං මග්ගචිත්තං, ජම්බුයා පඤ්ඤාතො දීපො ජම්බුදීපො, එකෙන අධිකා දස එකාදස ඉච්චාදි.
පුබ්බාදීසු – මාසෙන පුබ්බො මාසපුබ්බො, මාතරා සදිසො මාතුසදිසො. එවං මාතුසමො, පිතුසමො, එකෙන ඌනා වීසති එකූනවීසති, සීලෙන විකලො සීලවිකලො, අසිනා කලහො අසිකලහො, වාචාය නිපුණො වාචානිපුණො. එවං යාවකාලිකසම්මිස්සං, වාචාසඛිලො, සත්ථාරා සදිසො සත්ථුකප්පො, පුඤ්ඤෙන අත්ථො පුඤ්ඤත්ථො, පුඤ්ඤෙන අත්ථිකො පුඤ්ඤත්ථිකො. එවං සෙය්‍යත්ථිකො, මහග්ඝත්ථිකො, ගුණෙන අධිකො ගුණාධිකො ඉච්චාදි.
බහුලාධිකාරා ක්වචි සමාසො න හොති, ඵරසුනා ඡින්නං, කාකෙහි පාතබ්බා, දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා, භාවනාය පහාතබ්බා ධම්මා ඉච්චාදි.
ඉති තතියාතප්පුරිසො.
චතුත්ථීතප්පුරිස
චතුත්ථීතප්පුරිසො තදත්ථෙ වා අත්ථ, හිත, දෙය්‍යාදීසු වා පරෙසු හොති.
කථිනස්ස දුස්සං කථිනදුස්සං, කථිනත්ථාය ආභටං දුස්සන්ති අත්ථො. එවං කථිනචීවරං, කථිනාය දුස්සං, කථිනාය චීවරන්තිපි යුජ්ජති, කථිනත්ථාරායාති අත්ථො. චීවරාය දුස්සං චීවරදුස්සං. එවං චීවරමූලං [චීවරමූල්‍යං (රූ. නී.)], සඞ්ඝස්ස ආභටං භත්තං සඞ්ඝභත්තං, සඞ්ඝත්ථාය වා පටියත්තං භත්තං සඞ්ඝභත්තං. එවං ආගන්තුකභත්තං, ගමිකභත්තං, ගිලානභත්තං.
සඞ්ඝස්ස අත්ථො සඞ්ඝත්ථො, ලොකස්ස හිතො ලොකහිතො, බුද්ධස්ස දෙය්‍යං බුද්ධදෙය්‍යං, බුද්ධස්ස පණාමො බුද්ධප්පණාමො. එවං බුද්ධථොමනා, බුද්ධුපට්ඨානං, සුත්තස්ස අනුලොමං සුත්තානුලොමං. එවං සුත්තානුරූපං, සුත්තානුකූලං, සුත්තානුගුණං, ඨානස්ස අරහං ඨානාරහං, රඤ්ඤො අරහං රාජාරහං. එවං රාජග්ඝං, රාජදෙය්‍යං, කත්තුං කාමෙතීති කත්තුකාමො. එවං ගන්තුකාමො, කථෙතුකාමො, දට්ඨුකාමො, සොතුකාමො. එත්ථ ච තුමන්තස්ස අසඞ්ඛ්‍යත්තා ‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි සබ්බාස’න්ති තතො නිච්චං චතුත්ථීලොපො හොති, සමාසෙ කතෙ නිච්චං නිග්ගහීතලොපො ච. ‘‘සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං, සඞ්ඝස්ස දාතුං’’ ඉච්චාදීසු සමාසො න හොති.
ඉති චතුත්ථීතප්පුරිසො.
පඤ්චමීතප්පුරිස
පඤ්චමීතප්පුරිසො අපගමන, භය, විරති, මොචනාදිඅත්ථෙසු පරෙසු හොති.
මෙථුනා අපෙතොති මෙථුනාපෙතො, පලාසතො අපගතොති පලාසාපගතො, නගරම්හා නිග්ගතොති නගරනිග්ගතො, පිණ්ඩපාතතො පටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො. එවං ගාමනික්ඛන්තො, රුක්ඛපතිතො, සාසනම්හා චුතොති සාසනචුතො, ආපත්තියා වුට්ඨානං ආපත්තිවුට්ඨානං, උදකතො උග්ගතො උදකුග්ගතො, භවතො නිස්සටො භවනිස්සටො, ඛන්ධසඞ්ගහතො නිස්සටන්ති ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටං, චොරම්හා භීතොති චොරභීතො, පාපතො භායති සීලෙනාති පාපභීරුකො, පාපතො ජිගුච්ඡති සීලෙනාති පාපජිගුච්ඡී, වට්ටතො නිබ්බින්දතීති වට්ටනිබ්බින්නො, කායදුච්චරිතතො විරති කායදුච්චරිතවිරති. එවං වචීදුච්චරිතවිරති, බන්ධනා මුත්තො බන්ධනමුත්තො. එවං බන්ධනමොක්ඛො, කම්මතො සමුට්ඨිතං කම්මසමුට්ඨිතං. එවං කම්මජාතං, කම්මසම්භූතං, කම්මනිබ්බත්තං, ලොකතො අග්ගො ලොකග්ගො. එවං ලොකජෙට්ඨො, ලොකුත්තමො, සබ්බෙහි ජෙට්ඨො සබ්බජෙට්ඨො, සබ්බෙහි කනිට්ඨො සබ්බකනිට්ඨො. එවං සබ්බහීනො, සබ්බපච්ඡිමො, උක්කට්ඨතො උක්කට්ඨොති උක්කට්ඨුක්කට්ඨො, ඔමකතො ඔමකොති ඔමකොමකො.
ක්වචි නිච්චසමාසො හොති, මාතිතො ජාතො මාතුජො. එවං පිතුජො, කම්මජං, චිත්තජං, උතුජං ඉච්චාදි.
ඉති පඤ්චමීතප්පුරිසො.
ඡට්ඨීතප්පුරිස
රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තො. එවං රාජපුරිසො, බුද්ධසාවකො, සමුද්දඝොසො, ධඤ්ඤානං රාසි ධඤ්ඤරාසි, මත්තිකාය පත්තොති මත්තිකාපත්තො, විකාරසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, මත්තිකාමයපත්තොති අත්ථො. එවං සුවණ්ණකටාහං, සුවණ්ණභාජනං, පානීයස්ස ථාලකං පානීයථාලකං.
සමාසමජ්ඣෙ ඊ, ඌනං බහුලං රස්සත්තං, දණ්ඩිනො කුලං දණ්ඩිකුලං, හත්ථිපදං, ඉත්ථිරූපං, නදිකූලං, නදිතීරං, භික්ඛුනීනං සඞ්ඝො භික්ඛුනිසඞ්ඝො, ජම්බුයා සාඛා ජම්බුසාඛා ඉච්චාදි.
අන්ත, මාන, නිද්ධාරණිය, පූරණ, භාව, සුහිතත්ථෙහි සමාසො න හොති, මමං අනුකුබ්බන්තො, මමං අනුකුරුමානො, ගුන්නං කණ්හා සම්පන්නඛීරතමා. විභත්තාවධිඡට්ඨියා පන හොතියෙව, නරානං උත්තමො නරුත්තමො, නරසෙට්ඨො, නරවරො, ගණානං උත්තමො ගණුත්තමො, ද්විපදානං උත්තමො ද්විපදුත්තමො ඉච්චාදි. සිස්සානං පඤ්චමො සිස්සො, කප්පස්ස තතියො භාගො, පක්ඛස්ස අට්ඨමී, පටස්ස සුක්කතා, රූපස්ස ලහුතා, රූපස්ස මුදුතා, රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා. ක්වචි හොති, කායලහුතා, චිත්තලහුතා, බුද්ධසුබුද්ධතා. ධම්මසුධම්මතා, ඵලානං සුහිතො, ඵලානං තිත්තො, ඵලානං අසිතො, කරණත්ථෙ ඡට්ඨී.
‘‘භටො රඤ්ඤො පුත්තො දෙවදත්තස්සා’’ති එත්ථ ‘රාජපුත්තො’ති න හොති අඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛත්තා. ‘‘දෙවදත්තස්ස කණ්හා දන්තා’’ති එත්ථ ‘දෙවදත්තකණ්හදන්තා’ති න හොති අඤ්ඤසාපෙක්ඛත්තා [නී. 690]. අඤ්ඤසාපෙක්ඛත්තෙපි නිච්චං සම්බන්ධීපෙක්ඛසද්දානං සමාසො හොති වාක්‍යෙ විය සමාසෙපි සම්බන්ධස්ස විදිතත්තා. වුත්තඤ්ච ‘‘සතිපි සාපෙක්ඛත්තෙ ගමකත්තා සමාසො හොතී’’ති [ක. 328; රූ. 352; නී. 691], දෙවදත්තගුරුකුලං, රාජදාසීපුත්තො, දෙවදාසීපුත්තො ඉච්චාදි. තත්ථ දෙවදත්තස්ස ගුරු දෙවදත්තගුරු, තස්ස කුලං දෙවදත්තගුරුකුලන්ති විග්ගහො. ගුරුනො කුලං ගුරුකුලං, දෙවදත්තස්ස ගුරුකුලං දෙවදත්තගුරුකුලන්තිපි වදන්ති. ‘‘රඤ්ඤො මාගධස්ස බිම්බිසාරස්ස පුත්තො’’ති එත්ථපි අඤ්ඤසාපෙක්ඛත්තා ‘බිම්බිසාරපුත්තො’ති න හොති, රඤ්ඤො ගො ච අස්සො ච පුරිසො චාති අත්ථෙ ‘රාජගවස්සපුරිසා’ති හොති ද්වන්දතො පුබ්බපදස්ස ද්වන්දපදෙහිපි පච්චෙකං සම්බන්ධස්ස විදිතත්තා. තථා ද්වන්දතො පරපදස්සපි, නරානඤ්ච දෙවානඤ්ච සාරථි නරදෙවසාරථි.
ඉති ඡට්ඨීතප්පුරිසො.
සත්තමීතප්පුරිස
සත්තමීතප්පුරිසෙ රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා. එත්ථ ච කාරකානං ක්‍රියාසාධනලක්ඛණත්තා ක්‍රියාපදෙහෙව සම්බන්ධො හොති, තස්මා අක්‍රියවාචකෙන පරපදෙන සද්ධිං සමාසෙ ජාතෙ මජ්ඣෙ අනුරූපං ක්‍රියාපදං විඤ්ඤායති, යථා ‘අස්සෙන යුත්තො රථො අස්සරථො’ ඉති ‘රූපෙ සඤ්ඤා’ති රූපෙ උප්පන්නා සඤ්ඤාති අත්ථො. චක්ඛුස්මිං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, ධම්මෙ රතො ධම්මරතො. එවං ධම්මරුචි, ධම්මගාරවො, දානෙ අජ්ඣාසයො දානජ්ඣාසයො. එවං දානාධිමුත්ති, වට්ටෙ භයං වට්ටභයං, වට්ටදුක්ඛං, ගාමෙ සූකරො ගාමසූකරො, වනමහිංසො, සමුද්දමච්ඡො, ඉත්ථීසු ධුත්තො ඉත්ථිධුත්තො, ඉත්ථිසොණ්ඩො.
උපපදකිතන්තෙසු නිච්චසමාසො [නී. 682], වනෙ චරතීති වනචරො, කාමාවචරො, කුච්ඡිම්හි සයතීති කුච්ඡිස්සයො, ගබ්භෙ සෙතීති ගබ්භසෙය්‍යො, ථලෙ තිට්ඨතීති ථලට්ඨො, ජලට්ඨො, පබ්බතට්ඨො, පඞ්කෙ ජාතං පඞ්කජං. එවං අත්‍රජො, ඛෙත්‍රජො ඉච්චාදි. ඉධ න හොති [නී. 681], භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො, ආසනෙ නිසින්නො, ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.
ඉති සත්තමීතප්පුරිසො.
ලුත්තතප්පුරිස
තප්පුරිසපදානං මහාවුත්තිසුත්තෙන ක්වචි විපල්ලාසො.
උපරිගඞ්ගා, හෙට්ඨානදී, අන්තොවිහාරො, අන්තොසමාපත්ති, හංසානං රාජා රාජහංසො හංසරාජා වා, මාසස්ස අඩ්ඪං අඩ්ඪමාසං, කහාපණස්ස අඩ්ඪං අඩ්ඪකහාපණං, අඩ්ඪමාසං, රත්තියා අඩ්ඪං අඩ්ඪරත්තං. එවං පුබ්බරත්තං, පරරත්තං, ඉස්ස අත්තං. කායස්ස පුබ්බභාගො පුබ්බකායො, පරකායො, අහස්ස පුබ්බො පුබ්බණ්හො, මජ්ඣණ්හො, සායන්හො, පුබ්බෙදිට්ඨො දිට්ඨපුබ්බො, තථාගතං දිට්ඨපුබ්බො ථෙරො, තථාගතො දිට්ඨපුබ්බො ථෙරෙන ඉච්චාදි.
ඉති ලුත්තතප්පුරිසො.
අලුත්තතප්පුරිස
ඉදානි අලුත්තතප්පුරිසා වුච්චන්තෙ.
දීපඞ්කරො, පභඞ්කරො, අමතන්දදො, පුරින්දදො, වෙස්සන්තරො, අත්තන්තපො, පරන්තපො, රණඤ්ජහො, ජුතින්ධරො, විජ්ජන්ධරො, දස්සනෙනපහාතබ්බධම්මො, කුතොජො, තතොජො, ඉතොජො, භයතො උපට්ඨානං භයතුපට්ඨානං, කටත්තාකම්මං, කටත්තාරූපං, පරස්සපදං, අත්තනොපදං, දෙවානමින්දො, දෙවානංපියතිස්සො, ගවම්පතිත්ථෙරො, පුබ්බෙනිවාසො, මජ්ඣෙකල්‍යාණං, දූරෙරූපං, සන්තිකෙරූපං, දූරෙනිදානං, සන්තිකෙනිදානං, අන්තෙවාසිකො, ජනෙසුතො, කාමෙසුමිච්ඡාචාරො ඉච්චාදි [ක. 327; රූ. 351; නී. 686].
ඉති අලුත්තතප්පුරිසො.
සබ්බො චායං අමාදිතප්පුරිසො අභිධෙය්‍යවචනො පරපදලිඞ්ගො ච.
අමාදිතප්පුරිසො නිට්ඨිතො.
කම්මධාරයසමාස
අථ කම්මධාරයසඤ්ඤිතො පඨමාතප්පුරිසො වුච්චතෙ.
කම්මමිව ද්වයං ධාරෙතීති කම්මධාරයො. යථා කම්මං ක්‍රියඤ්ච පයොජනඤ්ච ද්වයං ධාරෙති කම්මෙ සති තස්ස ද්වයස්ස සම්භවතො, තථා අයං සමාසො එකස්ස අත්ථස්ස ද්වෙ නාමානි ධාරෙති ඉමස්මිං සමාසෙ සති එකත්ථජොතකස්ස නාමද්වයස්ස සම්භවතොති [ක. 324; රූ. 339; නී. 702].
අපි ච කත්තබ්බන්ති කම්මං, ධාරෙතබ්බන්ති ධාරියං, කම්මඤ්ච තං ධාරියඤ්චාති කම්මධාරියං, යංකිඤ්චි හිතකම්මං, කම්මධාරියසද්දසදිසත්තා සබ්බො චායං සමාසො කම්මධාරයොති වුච්චති ඉස්ස අත්තං කත්වා. යථා හි කම්මධාරියසද්දො එකස්ස අත්ථස්ස ද්වෙ නාමානි ධාරෙති, තථා අයං සමාසොපීති. සො එව උත්තරපදත්ථපධානතාසඞ්ඛාතෙන තප්පුරිසලක්ඛණෙන යුත්තත්තා ‘තප්පුරිසො’ති ච වුච්චති. භින්නපවත්තිනිමිත්තානං ද්වින්නං පදානං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන එකස්මිං අත්ථෙ පවත්ති තුල්‍යාධිකරණතා නාම, තෙන තුල්‍යාධිකරණලක්ඛණෙන යුත්තත්තා ‘තුල්‍යාධිකරණසමාසො’ති ච වුච්චති. සො එව ච විසෙසනපදවසෙන ගුණවිසෙසදීපනත්තා ‘විසෙසනසමාසො’ති ච වුච්චති. තස්මිං විසෙසනසමාසෙ –
346. විසෙසනමෙකත්ථෙන [ක. 324; රූ. 339; නී. 702; චං. 2.2.18; පා. 2.1.57].
විසෙසනභූතං ස්‍යාද්‍යන්තපදං එකත්ථෙන විසෙස්‍යභූතෙන ස්‍යාද්‍යන්තපදෙන සද්ධිං එකත්ථං හොති.
එත්ථ ච විසෙසීයති දබ්බං විසිට්ඨං කරීයති එතෙනාති විසෙසනං. එකො අත්ථො යස්සාති එකත්ථං, ‘එකො’ති සමානො, ‘අත්ථො’ති අභිධෙය්‍යත්ථො, නෙමිත්තකත්ථො, සොයෙව ද්වින්නං පවත්තිනිමිත්තානං අධිට්ඨානට්ඨෙන ‘අධිකරණ’න්ති ච වුච්චති. පවත්තිනිමිත්තානඤ්ච අධිට්ඨානත්තෙ සති පදානම්පි අධිට්ඨානතා සිද්ධා හොති. ඉති එකත්ථන්ති තුල්‍යාධිකරණං, සමානාධිකරණන්ති වුත්තං හොති, තෙන එකත්ථෙන. ‘එකත්ථං හොතී’ති එකත්ථීභූතං හොතීති අත්ථො.
සො ච සමාසො නවවිධො විසෙසනපුබ්බපදො, විසෙසනුත්තරපදො, විසෙසනොභයපදො, උපමානුත්තරපදො, සම්භාවනාපුබ්බපදො, අවධාරණපුබ්බපදො, නනිපාතපුබ්බපදො, කුනිපාතපුබ්බපදො, පාදිපුබ්බපදො චාති.
තත්ථ විසෙසනපුබ්බපදො යථා? මහාපුරිසො, මහානදී, මහබ්භයං. එත්ථ ච ‘‘සා සෙනා දිස්සතෙ මහා [ජා. 2.22.771], බාරාණසිරජ්ජං නාම මහා’’ති [ජා. අට්ඨ. 1.1.මහාසීලවජාතකවණ්ණනා] පාළි දිස්සති. තස්මා සමාසෙපි තිලිඞ්ගෙ නිපාතරූපො මහාසද්දො යුජ්ජති. මහා ච සො පුරිසො චාති මහාපුරිසො, මහා ච සා නදී චාති මහානදී, මහා ච තං භයඤ්චාති මහබ්භයං, ද්විත්තං සංයොගෙ ච රස්සත්තං. මහාසද්දවෙවචනෙන මහන්තසද්දෙනපි වාක්‍යං දස්සෙතුං යුජ්ජති, මහන්තො පුරිසො මහාපුරිසො, මහන්තී නදී මහානදී, මහන්තං භයං මහබ්භයන්ති. ච, තසද්දෙහි ච සද්ධිං පරිපුණ්ණං කත්වා දස්සෙතුං යුජ්ජති, මහන්තො ච සො පුරිසො චාති මහාපුරිසො, මහන්තී ච සා නදී චාති මහානදී, මහන්තඤ්ච තං භයඤ්චාති මහබ්භයන්ති. මහන්තසද්දො වා මහා හොති, ‘ට න්තන්තූන’න්ති සුත්තෙන උත්තරපදෙ පරෙ න්තස්ස සබ්බස්ස අත්තං, මහාවුත්තිනා දීඝො ච.
එත්ථ ච ද්වීහි චසද්දෙහි ද්වින්නං පදානං සකත්ථනානාත්තං දීපෙති. තංසද්දෙන සකත්ථනානාත්තෙපි සකත්ථානං අධිකරණභූතස්ස දබ්බත්ථස්ස එකත්තං දීපෙති. ඉමස්මිං බ්‍යාකරණෙ විසුං රූපවිධානකිච්චං නාම නත්ථි, තංතංසුත්තවිධානඤ්ච තදනුරූපං දස්සිතවිග්ගහවාක්‍යඤ්ච දිස්වා තස්ස තස්ස සිද්ධපදස්ස අත්ථබ්‍යඤ්ජනවිනිච්ඡයෙ ඤාතෙ රූපවිධානකිච්චං සිද්ධං හොති, සන්තො ච සො පුරිසො චාති සප්පුරිසො, සෙතහත්ථී, නීලුප්පලං, ලොහිතචන්දනං.
විසදිසලිඞ්ග, වචනාපි සද්දා එකත්ථා හොන්ති, විනයො ච සො පරියත්ති චාති විනයපරියත්ති, විනයො ච සො පිටකඤ්චාති විනයපිටකං, අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො, අවිජ්ජා ච සා නීවරණඤ්චාති අවිජ්ජානීවරණං. එවං ඉත්ථිරතනං, සීලඤ්ච තං ගුණො චාති සීලගුණො, සීලඤ්ච තං පතිට්ඨා චාති සීලපතිට්ඨා ඉච්චාදි.
තථා වීසති ච සා පුරිසා චාති වීසතිපුරිසා, සතඤ්ච තං පුරිසා චාති සතපුරිසා, සඞ්ඛාරා ච තෙ පච්චයො චාති සඞ්ඛාරපච්චයො, අඞ්ගා ච තෙ ජනපදඤ්චාති අඞ්ගජනපදං, මගධා ච තෙ රට්ඨඤ්චාති මගධරට්ඨං. එවං කාසිරට්ඨං ඉච්චාදි.
ඉධ න හොති [රූ. 341; නී. 681], පුණ්ණො මන්තානීපුත්තො, චිත්තො ගහපති, සක්කො දෙවරාජා, බ්‍රහ්මා සහම්පති ඉච්චාදි.
ක්වචි නිච්චසමාසො, කණ්හසප්පො, ලොහිතමාලං ඉච්චාදි.
විසෙසනුත්තරපදො යථා? සාරිපුත්තත්ථෙරො, බුද්ධඝොසාචරියො, ආචරියගුත්තිලො වා, මහොසධපණ්ඩිතො, පුරිසුත්තමො, පුරිසවරො, පුරිසවිසෙසො ඉච්චාදි.
විසෙසනොභයපදො යථා? ඡින්නඤ්ච තං පරූළ්හඤ්චාති ඡින්නපරූළ්හං, සීතඤ්ච තං උණ්හඤ්චාති සීතුණ්හං, ඛඤ්ජො ච සො ඛුජ්ජො චාති ඛඤ්ජඛුජ්ජො. එවං අන්ධබධිරො, කතඤ්ච තං අකතඤ්චාති කතාකතං, ඡිද්දාවඡිද්දං, ඡින්නභින්නං, සිත්තඤ්ච තං සම්මට්ඨඤ්චාති සිත්තසම්මට්ඨං, සන්තස්ස භාවො සච්චං, අඛෙමට්ඨෙන දුක්ඛඤ්ච තං අවිපරීතට්ඨෙන සච්චඤ්චාති දුක්ඛසච්චං ඉච්චාදි.
උපමානුත්තරපදො යථා? සීහො වියාති සීහො, මුනි ච සො සීහො චාති මුනිසීහො. එවං මුනිපුඞ්ගවො, බුද්ධනාගො, බුද්ධාදිච්චො, රංසි වියාති රංසි, සද්ධම්මො ච සො රංසි චාති සද්ධම්මරංසි. එවං විනයසාගරො, සමණපදුමො, සමණපුණ්ඩරීකො ඉච්චාදි.
සම්භාවනාපුබ්බපදො යථා? හෙතු හුත්වා පච්චයො හෙතුපච්චයො. එවං ආරම්මණපච්චයො, මනුස්සභූතො, දෙවභූතො, ධම්මො ඉති සඞ්ඛාතො ධම්මසඞ්ඛාතො, ධම්මසම්මතො, ධම්මසඤ්ඤිතො, ධම්මලක්ඛිතො, එව ඉති සඞ්ඛාතො සද්දො එවසද්දො. එවං චසද්දො, වාසද්දො, අරියභූතො සඞ්ඝො අරියසඞ්ඝො. එවං බුද්ධමුනි, පච්චෙකමුනි ඉච්චාදි. එත්ථ ච සම්භාවනා නාම සාමඤ්ඤභූතස්ස උත්තරපදත්ථස්ස දළ්හං කත්වා ථොමනා සරූපවිසෙසදීපනා, න ගුණමත්තදීපනාති අධිප්පායො. ගරූ පන ‘‘ධම්මො ඉති බුද්ධි ධම්මබුද්ධි. එවං ධම්මසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, ධාතුසඤ්ඤා, මාතුසඤ්ඤා, පාණසඤ්ඤිතා, අත්තදිට්ඨි’’ ඉච්චාදීනිපි එත්ථ ආහරන්ති, ඉමානි පන ‘‘සරණං ඉති ගතො උපගතො සරණඞ්ගතො’’ති පදං විය ඉතිලුත්තානි පඨමාතප්පුරිසපදානි නාම යුජ්ජන්තීති [රූ. 343; නී. 702].
අවධාරණපුබ්බපදො යථා? ගුණො එව ධනං න මණිසුවණ්ණාදීති ගුණධනං. එවං සද්ධාධනං, සීලධනං, චක්ඛු එව ද්වාරං න ගාමද්වාරාදීති චක්ඛුද්වාරං. එවං චක්ඛුවත්ථු, චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛායතනං, චක්ඛුධාතු, ඛන්ධා එව භාරා ඛන්ධභාරා. එත්ථ ච යදි භරිතබ්බට්ඨෙන භාරා නාම සියුං, පඤ්චක්ඛන්ධා එව භාරා නාම සියුං, න සීසභාර, අංසභාරාදයො. ඛන්ධා හි නිච්චභාරා හොන්ති, ඉතරෙ තාවකාලිකා, ඛන්ධමූලිකා චාති. එවං අතිසයත්ථසම්භාවනත්ථං ඛන්ධා එව භාරාති අවධාරණවාක්‍යං පයුජ්ජති, න සීසභාරාදීනං සබ්බසො භාරභාවපටික්ඛිපනත්ථන්ති. එවං සබ්බත්ථ, අවිජ්ජා එව මලං න කංසමලාදිකන්ති අවිජ්ජාමලං, අවිජ්ජා එව ආසවො න මධ්වාසවාදිකොති අවිජ්ජාසවො. එවං තණ්හාසල්ලං, පඤ්ඤාසත්ථං, පඤ්ඤාලොකො, පඤ්ඤාපජ්ජොතො, රාගග්ගි, දොසග්ගි, මොහග්ගි ඉච්චාදි. ගරූ පන ‘‘ධනං වියාති ධනං, සද්ධා එව අරියානං ධනං සද්ධාධනං, සත්ථං වියාති සත්ථං, පඤ්ඤා එව සත්ථං පඤ්ඤාසත්ථ’’න්ති යොජෙන්ති, එවං සති අතිසයසම්භාවනත්ථො න සිජ්ඣති [රූ. 343; නී. 702].
347. නනිපාතපුබ්බපදෙ නඋ [ක. 326; රූ. 341; නී. 707].
ඤානුබන්ධො පටිසෙධම්හා අඤ්ඤනකාර නිවත්තනත්ථො, නඋඉච්චෙතං ස්‍යාද්‍යන්තං අඤ්ඤෙන ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහ එකත්ථං හොති. ඉමිනා නඤෙ කත්ථසඤ්ඤං කත්වා –
348. ට නඋස්ස [ක. 333; රූ. 344; නී. 717; චං. 2.2.20; පා. 2.2.6; ‘‘නඋ’’ (බහූසු)].
උත්තරපදෙ පරෙ නඋඉච්චෙතස්ස ටානුබන්ධො අ හොතීති නස්ස අත්තං.
න බ්‍රාහ්මණො අබ්‍රාහ්මණො. එත්ථ සියා – කිං විජ්ජමානස්ස වායං නිසෙධො, උදාහු අවිජ්ජමානස්ස වාති, කිඤ්චෙත්ථ – යදි විජ්ජමානස්ස නිසෙධො, එවං සති ලොකෙ විජ්ජමානා සබ්බෙ බ්‍රාහ්මණා අබ්‍රාහ්මණා නාම භවෙය්‍යුං. තස්මා ‘‘ඉධ ජනො න බ්‍රාහ්මණො, තත්ථ ජනො න බ්‍රාහ්මණො’’තිආදිනා දෙසාදිනියමං විනා ලොකෙ විජ්ජමානස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නිසෙධො න යුජ්ජති, අථ ලොකෙ අවිජ්ජමානස්ස නිසෙධො, එවඤ්ච සති කිං අවිජ්ජමානස්ස නිසෙධෙන නිසෙධනීයස්සෙව අවිජ්ජමානත්තාති? වුච්චතෙ – තංසදිසාදිඅත්ථෙසු තබ්බොහාරස්සෙවායං නිසෙධො. තථා හි බ්‍රාහ්මණසදිසෙ අබ්‍රාහ්මණෙ කෙසඤ්චි බ්‍රාහ්මණසඤ්ඤා සණ්ඨාති, සඤ්ඤානුරූපඤ්ච බ්‍රාහ්මණවොහාරො තස්මිං පවත්තති, එවං පවත්තස්ස අබ්‍රාහ්මණෙ බ්‍රාහ්මණවොහාරස්ස අයං පටිසෙධො හොති. යථා තං? ලොකස්මිං බාලජනානං මිච්ඡාසඤ්ඤාවසෙන මිච්ඡාවොහාරො පවත්තතියෙව ‘‘රූපං අත්තා, වෙදනා අත්තා’’ ඉච්චාදි, තෙසං තස්ස මිච්ඡාභාවඛ්‍යාපනත්ථං පටිසෙධො යොජියති ‘‘රූපං අනත්තා, වෙදනා අනත්තා’’ [මහාව. 20] ඉච්චාදි. එත්තාවතා සුද්ධබ්‍රාහ්මණසද්දස්සපි මිච්ඡාවසෙන තංසදිසෙ අත්ථෙ පවත්තිසම්භවො සිද්ධො හොති, නකාරස්ස ච තදත්ථජොතකමත්තතා සිද්ධා හොති, එවඤ්ච සති උත්තරපදත්ථපධානතාසඞ්ඛාතං තප්පුරිසලක්ඛණම්පි ඉධ න විරුජ්ඣති, තස්මා අබ්‍රාහ්මණොති බ්‍රාහ්මණසදිසොති වුත්තං හොති. එස නයො තදඤ්ඤ, තබ්බිරුද්ධ, තදභාවත්ථාදීසු.
තත්ථ තදඤ්ඤත්ථෙ –
සඞ්ඛතා ධම්මා අසඞ්ඛතා ධම්මා [ධ. ස. දුකමාතිකා 8]. එත්ථ ච න සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා, සඞ්ඛතධම්මෙහි අඤ්ඤෙ ධම්මාති අත්ථො.
තබ්බිරුද්ධෙ –
අකුසලො, කුසලපටිපක්ඛො ධම්මොති අත්ථො.
තදභාවෙ –
න කත්වා අකත්වා, කරණෙන සබ්බසො විනාති අත්ථො.
දුවිධො පටිසෙධො පසජ්ජපටිසෙධො, පයිරුදාසපටිසෙධො චාති.
තත්ථ අත්තනා යුත්තපදත්ථං පසජ්ජ ලග්ගෙත්වා පටිසෙධෙතීති පසජ්ජපටිසෙධො, තදභාවමත්තජොතකො නකාරො, ක්‍රියාමත්තනිසෙධොති වුත්තං හොති. අකත්වා, අකාතුං, අකරොන්තො, න කරොති, න කාතබ්බං ඉච්චාදි.