3. කාරකකණ්ඩ

පඨමාවිභත්තිරාසි

අථ නාමවිභත්තීනං අත්ථභෙදා වුච්චන්තෙ.

කස්මිං අත්ථෙ පඨමා?

289. පඨමත්ථමත්තෙ [චං. 2.1.93; පා. 2.3.46].

නාමස්ස අභිධෙය්‍යමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති.

රුක්ඛො, මාලා, ධනං.

එත්ථ ච මත්තසද්දෙන කත්තු, කම්මාදිකෙ විභත්‍යත්ථෙ නිවත්තෙති. තස්මා අත්ථමත්තන්ති ලිඞ්ගත්ථොයෙව වුච්චති.

තත්ථ අනුච්චාරිතෙ සති සුණන්තස්ස අවිදිතො අත්ථො ලීනත්ථො නාම. තං ලීනමත්ථං ගමෙති බොධෙතීති ලිඞ්ගං, උච්චාරිතපදං.

තං පන පකතිලිඞ්ගං, නිප්ඵන්නලිඞ්ගන්ති දුවිධං. තත්ථ විභත්තිරහිතං පකතිලිඞ්ගං ඉධාධිප්පෙතං ලිඞ්ග, විභත්තීනං විසුං විසුං විභාගට්ඨානත්තා.

ලීනං අඞ්ගන්ති ලිඞ්ගං. තත්ථ ‘ලීන’න්ති අපාකටං. ‘අඞ්ග’න්ති අවයවො. ලිඞ්ගං, නාමං, පාටිපදිකන්ති අත්ථතො එකං.

ලිඞ්ගස්ස අත්ථො පරමත්ථො, පඤ්ඤත්තිඅත්ථොති දුවිධො. තථා විසෙසනත්ථො, විසෙස්‍යත්ථොති.

තත්ථ විසෙසනත්ථො නාම සකත්ථො, තස්ස තස්ස සද්දස්ස පටිනියතො පාටිපුග්ගලිකත්ථොති වුත්තං හොති. සොයෙව තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ ආදිම්හි සද්දුප්පත්තියා චිරකාලඤ්ච සද්දපවත්තියා නිබද්ධකාරණත්තා නිමිත්තත්ථොති ච වුච්චති. සො සුති, ජාති, ගුණ, දබ්බ, ක්‍රියා, නාම, සම්බන්ධවසෙන සත්තවිධො හොති.

විසෙස්‍යත්ථො නාම සාමඤ්ඤත්ථො, බහුනිමිත්තානං සාධාරණත්ථොති වුත්තං හොති, සොයෙව තංතංනිමිත්තයොගා නෙමිත්තකත්ථොති ච වුච්චති, සො ජාති, ගුණ, දබ්බ, ක්‍රියා, නාමවසෙන පඤ්චවිධො. ගො, සුක්කො, දණ්ඩී, පාචකො, තිස්සොති.

තත්ථ ගොසද්දො යදා ජාතිමත්තං වදති ගො ජාතීති, තදා සුති විසෙසනං. යදා දබ්බං වදති ගො ගච්ඡතීති, තදා සුති ච ජාති ච විසෙසනං.

සුක්කසද්දො යදා ගුණමත්තං වදති සුක්කො ගුණොති, තදා සුති විසෙසනං. යදා ගුණවිසෙසං වදති ගොස්ස සුක්කොති, තදා සුති ච ගුණජාති ච විසෙසනං. යදා ගුණවන්තං දබ්බං වදති සුක්කො ගොති, තදා සුති ච ගුණජාති ච ගුණවිසෙසො ච සම්බන්ධො ච විසෙසනං.

දණ්ඩීසද්දො යදා ජාතිමත්තං වදති දණ්ඩී ජාතීති, තදා සුති ච දබ්බඤ්ච විසෙසනං. යදා දබ්බවන්තං දබ්බං වදති දණ්ඩී පුරිසොති, තදා සුති ච දබ්බඤ්ච ජාති ච සම්බන්ධො ච විසෙසනං.

පාචකසද්දො යදා ජාතිමත්තං වදති පාචකො ජාතීති, තදා සුති ච ක්‍රියා ච විසෙසනං. යදා ක්‍රියානිප්ඵාදකං දබ්බං වදති පාචකො පුරිසොති, තදා සුති ච ක්‍රියා ච ජාති ච ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධො ච විසෙසනං.

තිස්සසද්දො යදා නාමමත්තං වදති තිස්සො නාමන්ති, තදා සුති විසෙසනං. යදා නාමවන්තං දබ්බං වදති, තිස්සො භික්ඛූති, තදා සුති ච නාමජාති ච සම්බන්ධො ච විසෙසනං.

සබ්බත්ථ යං යං වදතීති වුත්තං, තං තං විසෙස්‍යන්ති ච දබ්බන්ති ච වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච සුති නාම සද්දසභාවා එව හොති, සද්දපක්ඛිකා එව. සබ්බො සද්දො පඨමං සත්තාභිධායකොති ච ඤාසෙ වුත්තං. තස්මා සබ්බත්ථ සුතිට්ඨානෙ සත්තා එව යුත්තා වත්තුන්ති. සත්තාති ච තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වොහාරමත්තෙනපි ලොකෙ විජ්ජමානතා වුච්චති, තං තං සද්දං සුණන්තස්ස ච ඤාණං තංතදත්ථස්ස අත්ථිතාමත්තං සබ්බපඨමං ජානාති, තතො පරං ජාතිසද්දෙ ජාතිං ජානාති. ගුණසද්දෙ ගුණන්ති එවමාදි සබ්බං වත්තබ්බං. ලිඞ්ග, සඞ්ඛ්‍යා, පරිමාණානිපි විසෙසනත්ථෙ සඞ්ගය්හන්ති.

තත්ථ ලිඞ්ගං නාම යෙ ඉත්ථි, පුරිසානං ලිඞ්ග, නිමිත්ත, කුත්තා’කප්පා නාම අභිධම්මෙ වුත්තා, යෙ ච නපුංසකානං ලිඞ්ග, නිමිත්ත, කුත්තා’කප්පා නාම අවුත්තසිද්ධා, යෙ ච සද්දෙසු චෙව අත්ථෙසු ච විසදා’විසදාකාර, මජ්ඣිමාකාරා සන්දිස්සන්ති, සබ්බමෙතං ලිඞ්ගං නාම.

එවං විසෙසන, විසෙස්‍යවසෙන දුවිධො අත්ථො පුබ්බෙ වුත්තස්ස සද්දලිඞ්ගස්ස අත්ථො නාම, සො සලිඞ්ගො, සසඞ්ඛ්‍යො, සපරිමාණො චාති තිවිධො හොති.

තත්ථ සලිඞ්ගො යථා? සඤ්ඤා, ඵස්සො, චිත්තං. කඤ්ඤා, පුරිසො, කුලං. මාලා, රුක්ඛො, ධනන්ති.

සසඞ්ඛ්‍යො යථා? එකො, ද්වෙ, තයො, බහූ ඉච්චාදි.

සපරිමාණො යථා? විදත්ථි, හත්ථො, දොණො, ආළ්හකං ඉච්චාදි.

අපි ච සුද්ධො, සංසට්ඨොති දුවිධො ලිඞ්ගත්ථො. තත්ථ කම්මාදිසංසග්ගරහිතො සුද්ධො නාම. සො සලිඞ්ගො, සසඞ්ඛ්‍යො, සපරිමාණො, උපසග්ගත්ථො, නිපාතත්ථො, පාටි-පදිකත්ථොති ඡබ්බිධො. අත්ථි, සක්කා, ලබ්භාඉච්චාදි ඉධ පාටිපදිකං නාම. තුන, ත්වාන, ත්වා, තවෙ, තුං, ඛත්තුංපච්චයන්තාපි නිපාතෙසු ගය්හන්ති.

සංසට්ඨො වුත්තසංසට්ඨො, අවුත්තසංසට්ඨොති දුවිධො. තත්ථ වුත්තසංසට්ඨො චතුබ්බිධො සමාසෙන වුත්තසංසට්ඨො, තද්ධිතෙන, ආඛ්‍යාතෙන, කිතෙනාති. තත්ථ සමාසෙන වුත්තො ඡකාරකසම්බන්ධවසෙන සත්තවිධො, භාවෙන සද්ධිං අට්ඨවිධො වා, තථා තද්ධිතෙන වුත්තො. ආඛ්‍යාතෙන වුත්තො කත්තු, කම්ම, භාවවසෙන තිවිධො. කිතෙන වුත්තො ඡකාරක, භාවවසෙන සත්තවිධො. සබ්බො සුද්ධො චෙව වුත්තසංසට්ඨො ච පඨමාය විසයො.

අවුත්තසංසට්ඨොපි කත්තුසංසට්ඨො, කම්මසංසට්ඨොතිආදිනා අනෙකවිධො. සො දුතියාදීනං එව විසයොති. එත්ථ ච විභත්තියා විනා කෙවලො සද්දො පයොගං නාරහතීති කත්වා පයොගාරහත්ථමෙව ඡබ්බිධෙ සුද්ධෙ චතුබ්බිධෙ ච වුත්තසංසට්ඨෙ පඨමා පයුජ්ජති, න අත්ථජොතනත්ථං.

කෙනචි වාචකෙන අවුත්තානි පන කම්මාදීනි විභත්තීහි විනා විදිතානි න හොන්තීතිකත්වා අත්ථජොතනත්ථම්පි කම්මාදීසු දුතියාදයො පයුජ්ජන්ති. තස්මා අත්ථමත්තෙති ඉධ දෙසන්තරාවච්ඡෙදකෙ විසයමත්තෙ භුම්මං. කම්මෙ දුතියාඉච්චාදීසු පන නිප්ඵාදෙතබ්බෙ පයොජනෙ භුම්මන්ති එවං ද්වින්නං භුම්මානං නානත්තං වෙදිතබ්බන්ති.

290. ආමන්තනෙ [ක. 285; රූ. 70; නී. 578; චං. 2.1.94; පා. 2.3.47; ආමන්තණෙ (බහූසු)].

පගෙව සිද්ධස්ස වත්ථුනො නාමෙන වා නිපාතෙන වා අත්තනො අභිමුඛීකරණං ආමන්තනං නාම. අධිකාමන්තනෙ අත්ථමත්තෙ පඨමා හොති. එත්ථ ච ආමන්තනපදං නාම ක්‍රියාපෙක්ඛං න හොති, තස්මා කාරකසඤ්ඤං න ලභති.

තං පන දුවිධං සාදරා’නාදරවසෙන. එහි සම්ම, එහි ජෙති.

තථා සජීව, නිජ්ජීවවසෙන, භො පුරිස, වදෙහි භො සඞ්ඛ, වදෙහි භො සඞ්ඛ [දී. නි. 2.426]. උම්මුජ්ජ භො පුථුසිලෙ, උම්මුජ්ජ භො පුථුසිලෙති [සං. නි. 4.358].

තථා පච්චක්ඛා’පච්චක්ඛවසෙන, භො පුරිස, කහං එකපුත්තක, කහං එකපුත්තකාති [සං. නි. 2.63; ධ. ප. අට්ඨ. 1.2].

තථා නියමා’නියමවසෙන, භො පුරිස, අච්ඡරියං වත භො අබ්භුතං වත භො [දී. නි. 2.192]. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානොතිආදි [දී. නි. 2.192]. ඉදං ආමන්තනං නාම පගෙව සිද්ධෙ එව හොති, න විධාතබ්බෙ, න හි පගෙව රාජභාවං වා භික්ඛුභාවං වා අප්පත්තං ජනං ‘‘භො රාජා’’ති වා ‘‘භො භික්ඛූ’’ති වා ආමන්තෙන්තීති.

පඨමාවිභත්තිරාසි නිට්ඨිතො.

දුතියාවිභත්තිරාසි

කස්මිං අත්ථෙ දුතියා?

291. කම්මෙ දුතියා [ක. 297; රූ. 284; නී. 580; චං. 2.1.43; පා. 1.4.49-51].

කම්මත්ථෙ දුතියා හොති. කරියතෙති කම්මං, තං නිබ්බත්තිකම්මං, විකතිකම්මං, පත්තිකම්මන්ති තිවිධං හොති.

තත්ථ නිබ්බත්තිකම්මං යථා? ඉද්ධිමා හත්ථිවණ්ණං මාපෙති, රාජා නගරං මාපෙති, මාතා පුත්තං විජායති, බීජං රුක්ඛං ජනෙති, කම්මං විපාකං ජනෙති, ආහාරො බලං ජනෙති, ජනො පුඤ්ඤං කරොති, පාපං කරොති, බුද්ධො ධම්මං දෙසෙසි, විනයං පඤ්ඤපෙසි, භික්ඛු ඣානං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති ඉච්චාදි.

විකතිකම්මං යථා? ගෙහං කරොති, රථං කරොති, ඝටං කරොති, පටං වායති, ඔදනං පචති, භත්තං පචති, කට්ඨං අඞ්ගාරං කරොති, සුවණ්ණං කටකං කරොති, ගෙහං ඣාපෙති, රුක්ඛං ඡින්දති, පාකාරං භින්දති, විහයො ලුනාති, පාණං හනති, භත්තං භුඤ්ජති ඉච්චාදි.

පත්තිකම්මං යථා? ගාමං ගච්ඡති, ගෙහං පවිසති, රුක්ඛං ආරොහති, නදිං තරති, ආදිච්චං පස්සති, ධම්මං සුණාති, බුද්ධං වන්දති පයිරුපාසති ඉච්චාදි.

පකතිකම්මං, විකතිකම්මන්ති දුවිධං. සුවණ්ණං කටකං කරොති, කට්ඨං අඞ්ගාරං කරොති, පුරිසං ඨිතං පස්සති, පුරිසං ගච්ඡන්තං පස්සති, භික්ඛුං පස්සති සතං, සම්පජානං, අභික්කමන්තං, පටික්කමන්තං, ආලොකෙන්තං, විලොකෙන්තං, සමිඤ්ජෙන්තං, පසාරෙන්තං.

එත්ථ ‘පුරිසං, භික්ඛු’න්ති පකතිකම්මං, ‘ඨිතං, සතං’ඉච්චාදීනි විකතිකම්මානි.

ධාතුකම්මං, කාරිතකම්මන්ති දුවිධං. ගාමං ගච්ඡති, පුරිසං ගාමං ගමෙති.

ධාතුකම්මඤ්ච ද්විකම්මිකධාතූනං දුවිධං පධානකම්මං, අප්පධානකම්මන්ති. අජපාලො අජං ගාමං නෙති, පුරිසො භාරං ගාමං වහති, හරති, ගාමං සාඛං කඩ්ඪති, ගාවිං ඛීරං දොහති, බ්‍රාහ්මණං කම්බලං යාචති, බ්‍රාහ්මණං භත්තං භික්ඛති, ගාවියො වජං අවරුන්ධති, භගවන්තං පඤ්හං පුච්ඡති, රුක්ඛං ඵලානි ඔචිනාති, සිස්සං ධම්මං බ්‍රවීති, භගවා භික්ඛූ එතදවොච [උදා. 23 (ථොකං විසදිසං)], සිස්සං ධම්මං අනුසාසති ඉච්චාදි.

එත්ථ ච ‘අජං, ඛීරං’ ඉච්චාදි පධානකම්මං නාම කත්තාරා පරිග්ගහෙතුං ඉට්ඨතරත්තා. ‘ගාමං, ගාවිං’ඉච්චාදි අප්පධානකම්මං නාම තථා අනිට්ඨතරත්තා.

තත්ථ පධානකම්මං කථිනකම්මං නාම, කම්මභාවෙ ථිරකම්මන්ති වුත්තං හොති. අප්පධානකම්මං අකථිනකම්මං නාම, අථිරකම්මන්ති වුත්තං හොති. තඤ්හි කදාචි සම්පදානං හොති, කදාචි අපාදානං, කදාචි සාමි, කදාචි ඔකාසො. යථා – සො මං දකාය නෙති, ගාවිතො ඛීරං දොහති, ගාවියා ඛීරං දොහහි, ගාවියං ඛීරං දොහති ඉච්චාදි.

කම්මෙ දුතියාති වත්තතෙ.

292. ගතිබොධාහාරසද්දත්ථා කම්මක භජ්ජාදීනං පයොජ්ජෙ [ක. 300; රූ. 286; නී. 587; චං. 2.1.44; පා. 1.4.52].

නිච්චවිධිසුත්තමිදං. ගමනත්ථානං බොධනත්ථානං ආහාරත්ථානං සද්දත්ථානං අකම්මකානං භජ්ජාදීනඤ්ච ධාතූනං පයොජ්ජෙ කම්මනි දුතියා හොති. එත්ථ ච පයොජ්ජකම්මං නාම කාරිතකම්මං වුච්චති.

පුරිසො පුරිසං ගාමං ගමයති, සාමිකො අජපාලං අජං ගාමං නයාපෙති, ආචරියො සිස්සං ධම්මං බොධෙති, පුරිසො පුරිසං භත්තං භොජෙති, ආචරියො සිස්සං ධම්මං පාඨෙති, පුරිසො පුරිසං සයාපෙති, අච්ඡාපෙති, උට්ඨාපෙති, පුරිසො පුරිසං ධඤ්ඤං භජ්ජාපෙති, කොට්ටාපෙති, උද්ධරාපෙති.

එතෙසමීති කිං? පුරිසො පුරිසෙන ඔදනං පාචෙති.

එත්ථ ච ගමනත්ථාදීනං පයොජ්ජෙ තතියාපි රූපසිද්ධියං [141 පිට්ඨෙ] සද්දනීතියඤ්ච [සුත්ත-148 පිට්ඨෙ] වුත්තා. සද්දනීතියං තතියාපයොගෙපි කම්මත්ථමෙව ඉච්ඡති. ඤාසාදීසු කත්වත්ථං ඉච්ඡන්ති.

යදා පන පඨමං පයොජකං අඤ්ඤො දුතියො පයොජෙති, තදා පඨමො පයොජ්ජො නාම. තස්මිං තතියාඑවාති වුත්තියං වුත්තං. අත්තනා විප්පකතං කුටිං පරෙහි පරියොසාපෙති [පාරා. 363].

293. හරාදීනං වා [ක. 300; රූ. 286; නී. 587; චං. 2.1.45; පා. 1.4.53].

හරාදීනං පයොජ්ජෙ කම්මනි විකප්පෙන දුතියා හොති.

සාමිකො පුරිසං භාරං හාරෙති පුරිසෙන වා, පුරිසං ආහාරං අජ්ඣොහාරෙති පුරිසෙන වා, පුරිසං කම්මං කාරෙති පුරිසෙන වා, රාජා පුරිසං අත්තානං දස්සෙති පුරිසෙන වා, පුරිසං බුද්ධං වන්දාපෙති පුරිසෙන වා.

194. න ඛාදාදීනං [ක. 300; රූ. 286; නී. 587; චං. 2.1.47; පා. 1.4.57].

ඛාදාදීනං පයොජ්ජෙ කම්මනි න දුතියා හොති.

සාමිකො පුරිසෙන ඛජ්ජං ඛාදාපෙති, අද-භක්ඛනෙ, භත්තං ආදෙති, සාමිකො දාසෙන පුරිසං අව්හාපෙති, සද්දායාපෙති, කන්දයති, නාදයති. එත්ථ ච ‘සද්දායාපෙතී’ති සද්දං කාරාපෙති, නාමධාතු චෙසා. කන්ද, නදාපි සද්දත්ථායෙව.

295. වහිස්සානියන්තුකෙ [ක. 300; රූ. 286; නී. 587; චං. 2.1.48; පා. 1.4.52].

වහිස්සාති ධාතුනිද්දෙසො ඉ-කාරො, නියාමෙති පයොජෙතීති නියන්තා, නත්ථි නියන්තා එතස්සාති අනියන්තුකො. යස්ස අඤ්ඤෙන පයොජකෙන කිච්චං නත්ථි, සයමෙව ඤත්වා වහති, සො අනියන්තුකො නාම, වහධාතුස්ස තාදිසෙ අනියන්තුකෙ පයොජ්ජෙ කම්මනි දුතියා න හොති.

සාමිකො දාසෙන භාරං වාහෙති.

අනියන්තුකෙති කිං? බලීබද්දෙ භාරං වාහෙති.

296. භක්ඛිස්සාහිංසායං [ක. 300; රූ. 286; නී. 587; චං. 2.1.49; පා. 1.4.5].

භක්ඛිතුං ඉච්ඡන්තස්ස භක්ඛාපනං හිංසා නාම න හොති, අනිච්ඡන්තස්ස භක්ඛාපනං හිංසා නාම, භක්ඛධාතුස්ස පයොජ්ජෙ කම්මනි අහිංසාවිසයෙ දුතියා න හොති.

සාමිකො පුරිසෙන මොදකෙ භක්ඛාපෙති.

අහිංසායන්ති කිං? බලීබද්දෙ සස්සං භක්ඛාපෙති. එත්ථ ‘සස්ස’න්ති ථූලතරං සස්සන්ති වදන්ති.

පාළියං ‘‘සබ්බෙසං විඤ්ඤාපෙත්වාන [අප. ථෙර 1.1.438], තොසෙන්ති සබ්බපාණිනං [අප. ථෙර 1.1.300]. ථෙරස්ස පත්තො දුතියස්ස ගාහෙතබ්බො’’ ඉච්චාදිනා [පාරා. 615] පයොජ්ජෙ ඡට්ඨීපි දිස්සති.

297. ඣාදීහි යුත්තා [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.50; පා. 2.3.2].

ධීඉච්චාදීහි නිපාතොපසග්ගෙහි යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

ධී බ්‍රාහ්මණස්ස හන්තාරං [ධ. ප. 389], ධීරත්ථු’මං පූතිකායං [ජා. 1.3.129], ධීරත්ථු තං ධනලාභං [ජා. 1.4.36], ධීරත්ථු බහුකෙ කාමෙ. තතියාපි දිස්සති, ධීරත්ථු ජීවිතෙන මෙ [ජා. 2.17.135]. අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං [දී. නි. 1.1], අභිතො ගාමං වසති, පරිතොගාමං වසති, නදිං නෙරඤ්ජරං පති [සු. නි. 427], එතෙසු ඡට්ඨ්‍යත්ථෙ දුතියා.

තථා පටිභාති මං භගවා [උදා. 45; සං. නි. 1.217], අපිස්සු මං තිස්සො උපමායො පටිභංසු [ම. නි. 1.374], පටිභාතු තං භික්ඛු ධම්මො භාසිතුං [මහාව. 258]. පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගා [සං. නි. 3.79] – ‘ම’න්ති මම, ‘ත’න්ති තව, සම්පදානත්ථෙ දුතියා. ‘ම’න්ති මමඤාණෙ, ‘ත’න්ති තවඤාණෙතිපි වණ්ණෙසුං. න උපායමන්තරෙන අත්ථස්ස සිද්ධි, නත්ථි සමාදානමන්තරෙන සික්ඛාපටිලාභො, නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන, එසෙවන්තො දුක්ඛස්ස [ම. නි. 3.393; උදා. 74]. තත්ථ ‘අන්තරෙනා’ති නිපාතපදමෙතං, වජ්ජෙත්වාත්‍යත්ථො. පුබ්බෙන ගාමං, දක්ඛිණෙන ගාමං, උත්තරෙන ගාමං, ගාමස්ස පුබ්බෙති අත්ථො.

උපසග්ගපුබ්බානං අකම්මකධාතූනං පයොගෙ ආධාරෙ දුතියා, පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමං අධිතිට්ඨති, රුක්ඛං අජ්ඣාවසති, මඤ්චං වා පීඨං වා අභිනිසීදෙය්‍ය වා අභිනිපජ්ජෙය්‍ය වා [පාචි. 130], ගාමං උපවසති, ගාමං අනුවසති, පබ්බතං අධිවසති, ඝරං ආවසති, අගාරං අජ්ඣාවසති [දී. නි. 1.258; පාරා. 519], උපොසථං උපවසති, කාමාවචරං උපපජ්ජති, රූපාවචරං උපපජ්ජති, අරූපාවචරං උපපජ්ජති, සක්කස්ස සහබ්‍යතං උපපජ්ජති, නිපන්නං වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය [දී. නි. 3.282], නිසින්නං වා උපනිසීදෙය්‍ය [දී. නි. 3.282], ඨිතං වා උපතිට්ඨෙය්‍ය [දී. නි. 3.282] ඉච්චාදි.

තප්පාන, චාරෙපි දුතියා, නදිං පිවති, සමුද්දං පිවති, ගාමං චරති, අරඤ්ඤං චරති, නදියං, ගාමෙති අත්ථො.

කාල, දිසාසුපි ආධාරෙ එව දුතියා, තං ඛණං, තං මුහුත්තං, තං කාලං, එකමන්තං [ඛු. පා. 5.1], එකං සමයං [ඛු. පා. 5.1; දී. නි. 1.1], පුබ්බණ්හසමයං [පාරා. 16], සායන්හසමයං, තං දිවසං, ඉමං රත්තිං [දී. නි. 3.285], දුතියම්පි, තතියම්පි, චතුත්ථං වා පඤ්චමං වා අප්පෙති, තතො පුබ්බං, තතො පරං, පුරිමං දිසං [දී. නි. 2.336], දක්ඛිණං දිසං [දී. නි. 2.336], පච්ඡිමං දිසං [දී. නි. 2.336], උත්තරං දිසං [දී. නි. 2.336], ඉමා දස දිසායො, කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා [ජා. 1.16.104], ඉමාසු දිසාසු කතමාය දිසාය තිට්ඨති ඡද්දන්තනාගරාජාති අත්ථොඉච්චාදි.

298. ලක්ඛණිත්ථම්භූතවිච්ඡාස්වභිනා [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.54; පා. 1.4.90, 91; 2.3.8].

ලක්ඛණාදීසු අත්ථෙසු පවත්තෙන අභිනා යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

ලක්ඛීයති ලක්ඛිතබ්බං අනෙනාති ලක්ඛණං. අයං පකාරො ඉත්ථං, ඊදිසො විසෙසොති අත්ථො. ඉත්ථං භූතො පත්තොති ඉත්ථම්භූතො. භින්නෙ අත්ථෙ බ්‍යාපිතුං ඉච්ඡා විච්ඡා.

තත්ථ ලක්ඛණෙ –

රුක්ඛමභි විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, රුක්ඛං අභි බ්‍යාපෙත්වා විජ්ජොතතෙති අත්ථො, විජ්ජොභාසෙන බ්‍යාපිතො රුක්ඛො විජ්ජුප්පාදස්ස ලක්ඛණං සඤ්ඤාණං හොති.

ඉත්ථම්භූතෙ –

සාධු දෙවදත්තො මාතරමභි, මාතරං අභි විසිට්ඨං කත්වා සාධූති අත්ථො, දෙවදත්තො සක්කච්චං මාතුපට්ඨානෙ අග්ගපුරිසොති වුත්තං හොති. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො [පාරා. 1]. එත්ථ ච ‘අබ්භුග්ගතො’ති අභි විසිට්ඨං කත්වා උග්ගතොති අත්ථො, අයං කිත්තිසද්දො භොතො ගොතමස්ස සකලලොකග්ගභාවං පකාසෙත්වා උග්ගතොති වුත්තං හොති, කිත්තිසද්දසම්බන්ධෙ පන තස්ස ඛො පන භොතො ගොතමස්සාති අත්ථො.

විච්ඡායං –

රුක්ඛං රුක්ඛං අභි විජ්ජොතතෙ චන්දො, බ්‍යාපෙත්වා විජ්ජොතතෙත්‍යත්ථො.

එත්ථ ච ලක්ඛණාදිඅත්ථා අභිසද්දෙන ජොතනීයා පිණ්ඩත්ථා එව, න වචනීයත්ථා, බ්‍යාපනාදිඅත්ථා එව වචනීයත්ථාති.

299. පතිපරීහි භාගෙ ච [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.55; පා. 1.4.90].

ලක්ඛණි’ත්ථම්භූත, විච්ඡාසු ච භාගෙ ච පවත්තෙහි පති, පරීහි යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

ලක්ඛණෙ –

රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ විජ්ජු. තත්ථ ‘පතී’ති පටිච්ච, ‘පරී’ති ඵරිත්වා.

ඉත්ථම්භූතෙ –

සාධු දෙවදත්තො මාතරං පති, සාධු දෙවදත්තො මාතරං පරි.

විච්ඡායං –

රුක්ඛං රුක්ඛං පති විජ්ජොතතෙ චන්දො, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි විජ්ජොතතෙ චන්දො.

භාගෙ –

තං දීයතු, යදෙත්ථ මං පති සියා, තං දීයතු, යදෙත්ථ මං පරි සියා. තත්ථ ‘පතී’ති පටිච්ච, ‘පරී’ති පරිච්ච, උද්දිස්සාති අත්ථො, ‘ඨපිත’න්ති පාඨසෙසො. එත්ථ මං උද්දිස්ස යං වත්ථු ඨපිතං සියා, තං මෙ දීයතූත්‍යත්ථො, එතෙසු බහූසු භාගෙසු යො මම භාගො, සො මය්හං දීයතූති වුත්තං හොතීති.

300. අනුනා [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.56; පා. 1.4.84, 90].

ලක්ඛණි’ත්ථම්භූත, විච්ඡාසු ච භාගෙ ච පවත්තෙන අනුනා යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

ලක්ඛණෙ –

රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, රුක්ඛං අනු ඵරිත්වාති අත්ථො. චතුරාසීතිසහස්සානි, සම්බුද්ධමනුපබ්බජුං [බු. වං. 21.5], ‘සම්බුද්ධ’න්ති බොධිසත්තං, අනු ගන්ත්වා පබ්බජිංසූති අත්ථො, විපස්සිබොධිසත්තෙ පබ්බජිතෙ සති තානිපි චතුරාසීතිකුලපුත්තසහස්සානි පබ්බජිංසූති වුත්තං හොති. සච්චක්‍රියමනු වුට්ඨි පාවස්සි, ‘අනූ’ති අන්වාය, පටිච්චාති අත්ථො, සච්චක්‍රියාය සති සච්චක්‍රියහෙතු දෙවො පාවස්සීති වුත්තං හොති. ‘‘හෙතු ච ලක්ඛණං භවතී’’ති වුත්තියං වුත්තං. සච්චක්‍රියාය සහෙවාතිපි යුජ්ජති. ‘‘සහ සච්චෙ කතෙ මය්හ’’න්ති [චරියා. 3.82] හි වුත්තං.

ඉත්ථම්භූතෙ –

සාධු දෙවදත්තො මාතරමනු. තත්ථ ‘අනූ’ති අන්වාය පටිච්ච.

විච්ඡායං –

රුක්ඛං රුක්ඛං අනු විජ්ජොතතෙ චන්දො. තත්ථ ‘අනූ’ති අනු ඵරිත්වා.

භාගෙ –

යදෙත්ථ මං අනු සියා, තං දීයතු. තත්ථ ‘අනූ’ති අන්වාය. සෙසං වුත්තනයමෙව.

301. සහත්ථෙ [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.57; පා. 1.4.85].

සහත්ථෙ අනුනා යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

පබ්බතං අනු තිට්ඨති [පබ්බතමනුසෙනා තිට්ඨති (මොග්ගල්ලානවුත්තියං)]. නදිං අන්වාවසිතා බාරාණසී. ‘අනූ’ති අනුගන්ත්වා, නදියා සහ ආබද්ධා තිට්ඨතීති වුත්තං හොති.

302. හීනෙ [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.58; පා. 1.4.86].

හීනෙ පවත්තෙන අනුනා යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

අනු සාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, අනුගතා පච්ඡතො ගතාති අත්ථො, සබ්බෙ පඤ්ඤවන්තො සාරිපුත්තතො හීනාති වුත්තං හොති.

303. උපෙන [ක. 299; රූ. 288; නී. 582, 586; චං. 2.1.59; පා. 1.4.87].

හීනෙ උපෙන යුත්තා ලිඞ්ගම්හා දුතියා හොති.

උප සාරිපුත්තං පඤ්ඤවන්තො, උපෙච්ච ගතා සමීපෙ ගතාති අත්ථො, හීනාත්වෙව වුත්තං හොති.

එත්ථ ච අභිඉච්චාදයො කම්මප්පවචනීයාති සද්දසත්ථෙසු වුත්තා. තත්ථ පකාරෙන වුච්චතීති පවචනීයං, පකාරො ච ලක්ඛණි’ත්ථම්භූත, විච්ඡාදිකො පිණ්ඩත්ථො වුච්චති, කම්මන්ති බ්‍යාපනාදික්‍රියා, කම්මං පවචනීයං යෙහි තෙ කම්මප්පවචනීයා.

තත්ථ බ්‍යාපනාදික්‍රියාවිසෙසවාචීහි උපසග්ගෙහි සම්බන්ධෙසති කම්මත්ථෙ දුතියා හොති, අසම්බන්ධෙ පන ආධාර, සාම්‍යාදිඅත්ථෙසු හොති, ලක්ඛණාදයො පන සාමත්ථියසිද්ධා පිණ්ඩත්ථා එවාති.

304. කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ [ක. 298; රූ. 287; නී. 581; පා. 2.3.5]

කාලස්ස වා අද්ධුනො වා දබ්බ, ගුණ, ක්‍රියාහි අච්චන්තං නිරන්තරං සංයොගෙ කාල’ද්ධානවාචීහි ලිඞ්ගෙහි පරං දුතියා හොති.

කාලෙ –

සත්තාහං ගවපානං, මාසං මංසොදනං, සරදං රමණීයා නදී, සබ්බකාලං රමණීයං නන්දනං, මාසං සජ්ඣායති, වස්සසතං ජීවති, තයො මාසෙ අභිධම්මං දෙසෙති.

අද්ධානෙ –

යොජනං වනරාජි, යොජනං දීඝො පබ්බතො, කොසං සජ්ඣායති.

අච්චන්තසංයොගෙති කිං? මාසෙ මාසෙ භුඤ්ජති, යොජනෙ යොජනෙ විහාරො.

එත්ථ ච ක්‍රියාවිසෙසනම්පි කත්තාරා සාධෙතබ්බත්තා කම්මගතිකං හොති, තස්මා තම්පි ‘කම්මෙ දුතියා’ති එත්ථ කම්මසද්දෙන ගය්හති.

සුඛං සෙති, දුක්ඛං සෙති, සීඝං ගච්ඡති, ඛිප්පං ගච්ඡති, දන්ධං ගච්ඡති, මුදුං පචති, ගරුං එස්සති, ලහුං එස්සති, සන්නිධිකාරකං භුඤ්ජති, සම්පරිවත්තකං ඔතාපෙති, කායප්පචාලකං ගච්ඡති [පාචි. 590], හත්ථප්පචාලකං ගච්ඡති, සීසප්පචාලකං ගච්ඡති [පාචි. 594-595], සුරුසුරුකාරකං භුඤ්ජති [පාචි. 627], අවගණ්ඩකාරකං භුඤ්ජති [පාචි. 622], පිණ්ඩුක්ඛෙපකං භුඤ්ජති [පාචි. 620], හත්ථනිද්ධුනකං භුඤ්ජති [පාචි. 623], හත්ථනිල්ලෙහකං භුඤ්ජති [පාචි. 628], චන්දිමසූරියා සමං පරියායන්ති, විසමං පරියායන්ති ඉච්චාදි.

දුතියාවිභත්තිරාසි නිට්ඨිතො.

තතියාවිභත්තිරාසි

කස්මිං අත්ථෙ තතියා?

305. කත්තුකරණෙසු තතියා [ක. 286, 288; රූ. 291, 293; නී. 591, 594; චං. 2.1.62-3; පා. 2.3.18].

කත්තරි කරණෙ ච තතියා හොති. කත්තාති ච කාරකොති ච අත්ථතො එකං ‘‘කරොතීති කත්තා, කරොතීති කාරකො’’ති, තස්මා ‘‘කත්තුකාරකො’’ති වුත්තෙ ද්වින්නං පරියායසද්දානං වසෙන අයමෙව ක්‍රියං එකන්තං කරොති, සාමී හුත්වා කරොති, අත්තප්පධානො හුත්වා කරොතීති විඤ්ඤායති, තතො ක්‍රියා නාම කත්තුනො එව බ්‍යාපාරො, න අඤ්ඤෙසන්ති ච, අඤ්ඤෙ පන ක්‍රියාසාධනෙ කත්තුනො උපකාරකත්තා කාරකා නාමාති ච, තථා අනුපකාරකත්තා අකාරකා නාමාති ච විඤ්ඤායන්තීති.

තත්ථ කත්තා තිවිධො සයංකත්තා, පයොජකකත්තා, කම්මකත්තාති.

තත්ථ ධාත්වත්ථං සයං කරොන්තො සයංකත්තා නාම, පුරිසො කම්මං කරොති.

පරං නියොජෙන්තො පයොජකකත්තා නාම, පුරිසො දාසං කම්මං කාරෙති.

කම්මකත්තා නාම පයොජ්ජකකත්තාපි වුච්චති, පුරිසො දාසෙන කම්මං කාරෙති දාසස්ස වා, යො ච අඤ්ඤෙන කතං පයොගං පටිච්ච කම්මභූතොපි සුකරත්තා වා කම්මභාවෙන අවත්තුකාමතාය වා අජානනතාය වා වඤ්චෙතුකාමතාය වා කත්තුභාවෙන වොහරීයති, සො කම්මකත්තා නාම, කුසූලො සයමෙව භිජ්ජති, ඝටො සයමෙව භිජ්ජති. අපිච සුකරො වා හොතු දුක්කරො වා, යො කම්මරූපක්‍රියාපදෙ පඨමන්තො කත්තා, සො කම්මකත්තාති වුච්චති. සද්දරූපෙන කම්මඤ්ච තං අත්ථරූපෙන කත්තා චාති කම්මකත්තා, කුසූලො භිජ්ජති, ඝටො භිජ්ජති, පච්චති මුනිනො භත්තං, ථොකං ථොකං ඝරෙ ඝරෙ ඉච්චාදි.

එත්ථ ච සද්දත්ථො දුවිධො පරමත්ථො, පඤ්ඤත්තත්ථොති. තත්ථ පරමත්ථො එකන්තෙන විජ්ජමානොයෙව. පඤ්ඤත්තත්ථො පන කොචි විජ්ජමානොති සම්මතො. යථා? රාජපුත්තො, ගොවිසාණං, චම්පකපුප්ඵන්ති. කොචි අවිජ්ජමානොති සම්මතො. යථා? වඤ්ඣාපුත්තො, සසවිසාණං, උදුම්බරපුප්ඵන්ති. සද්දො ච නාම වත්තිච්ඡාපටිබද්ධවුත්තී හොති, වත්තමානො ච සද්දො අත්ථං න දීපෙතීති නත්ථි, සඞ්කෙතෙ සති සුණන්තස්ස අත්ථවිසයං බුද්ධිං න ජනෙතීති නත්ථීති අධිප්පායො. ඉති අවිජ්ජමානසම්මතොපි අත්ථො සද්දබුද්ධීනං විසයභාවෙන විජ්ජමානො එව හොති. ඉතරථා ‘වඤ්ඣාපුත්තො’ති පදං සුණන්තස්ස තදත්ථවිසයං චිත්තං නාම න පවත්තෙය්‍යාති, සද්දබුද්ධීනඤ්ච විසයභාවෙන විජ්ජමානො නාම අත්ථො සද්දනානාත්තෙ බුද්ධිනානාත්තෙ ච සති නානා හොති, විසුං විසුං විජ්ජමානො නාම හොතීති අධිප්පායො. එවං සද්දබුද්ධිවිසයභාවෙන විජ්ජමානඤ්ච නානාභූතඤ්ච අත්ථං පටිච්ච කාරකනානාත්තං ක්‍රියාකාරකනානාත්තඤ්ච හොති, න පන සභාවතො විජ්ජමානමෙව නානාභූතමෙව ච අත්ථන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. තස්මා ‘‘සංයොගො ජායතෙ’’ ඉච්චාදීසු සද්දබුද්ධීනං නානාත්තසිද්ධෙන අත්ථනානාත්තෙන ද්වින්නං සද්දානං ද්වින්නං අත්ථානඤ්ච ක්‍රියාකාරකතාසිද්ධි වෙදිතබ්බාති.

කයිරතෙ අනෙනාති කරණං, ක්‍රියාසාධනෙ කත්තුනො සහකාරීකාරණන්ති වුත්තං හොති. තං දුවිධං අජ්ඣත්තිකකරණං, බාහිරකරණන්ති.

තත්ථ කත්තුනො අඞ්ගභූතං කරණං අජ්ඣත්තිකං නාම, පුරිසො චක්ඛුනා රූපං පස්සති, මනසා ධම්මං විජානාති, හත්ථෙන කම්මං කරොති, පාදෙන මග්ගං ගච්ඡති, රුක්ඛො ඵලභාරෙන ඔණමති.

කත්තුනො බහිභූතං බාහිරං නාම, පුරිසො යානෙන ගච්ඡති, ඵරසුනා [පරසුනා (සක්කතගන්ථෙසු)] ඡින්දති, රුක්ඛො වාතෙන ඔණමති.

306. සහත්ථෙන [ක. 287; රූ. 296; නී. 592; චං. 2.1.65; පා. 2.3.19].

සහසද්දස්ස අත්ථො යස්ස සොති සහත්ථො, සහත්ථෙන සද්දෙන යුත්තා ලිඞ්ගම්හා තතියා හොති. සහසද්දස්ස අත්ථො නාම සමවායත්ථො.

සො තිවිධො දබ්බසමවායො, ගුණසමවායො, ක්‍රියාසමවායොති. පුත්තෙන සහ ධනවා පිතා, පුත්තෙන සහ ථූලො පිතා, පුත්තෙන සහ ආගතො පිතා. සහ, සද්ධිං, සමං, නානා, විනාඉච්චාදිකො සහත්ථසද්දො නාම.

නිසීදි භගවා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන [මහාව. 59], සහස්සෙන සමං මිතා [සං. නි. 1.32], පියෙහි නානාභාවො විනාභාවො [දී. නි. 2.183, 207], සඞ්ඝො සහ වා ගග්ගෙන විනා වා ගග්ගෙන උපොසථං කරෙය්‍ය [මහාව. 167].

307. ලක්ඛණෙ [රූ. 147 පිට්ඨෙ; නී. 598; චං. 2.1.66; පා. 2.3.21].

ලක්ඛණං වුච්චති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණං, තස්මිං තතියා හොති.

අස්සුපුණ්ණෙහි නෙත්තෙහි, පිතරං සො උදික්ඛති [ජා. 2.22.2123]. බ්‍රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරති [අ. නි. 3.67], අසම්භින්නෙන විලෙපනෙන රාජානමදක්ඛි, තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමදක්ඛි, ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං පත්තං චෙතාපෙති [පාරා. 612 (ථොකං විසදිසං)], භික්ඛු පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ගාමං පිණ්ඩාය පාවිසි, සා කාළී දාසී භින්නෙන සීසෙන ලොහිතෙන ගලන්තෙන පතිවිස්සකානං උජ්ඣාපෙසි [ම. නි. 1.226], උක්ඛිත්තකාය අන්තරඝරෙ ගච්ඡන්ති [පාචි. 584], පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරෙ නිසීදන්ති [පාචි. 599].

අඞ්ගවිකාරොපි ඉධ සඞ්ගය්හති [ක. 291; රූ. 299; නී. 603], අක්ඛිනා කාණං පස්සති, ‘අක්ඛී’ති ඉදං ‘කාණ’න්ති පදෙ විසෙසනං, විකලෙන චක්ඛුඅඞ්ගෙන සො කාණො නාම හොති. හත්ථෙන කුණිං පස්සති, පාදෙන ඛඤ්ජං පස්සති.

308. හෙතුම්හි [ක. 289; රූ. 297; නී. 601].