1. සන්ධිකණ්ඩ

සඤ්ඤාරාසි

ගරුසඤ්ඤාරාසි

වණ්ණො, සරො, සවණ්ණො, දීඝො, රස්සො, බ්‍යඤ්ජනො, වග්ගො, නිග්ගහීතං.

1. අආදයො තිතාලීසං [තිතාලීස (බහූසු)] වණ්ණා [ක. 2; රූ. 2; නී. 1, 2].

අආදයො බින්දන්තා තෙචත්තාලීසක්ඛරා වණ්ණා නාම හොන්ති.

අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එත, එ, ඔත, ඔ. ක, ඛ, ග, ඝ, ඞ, ච, ඡ, ජ, ඣ, ඤ, ට, ඨ, ඩ, ඪ, ණ, ත, ථ, ද, ධ, න, ප, ඵ, බ, භ, ම, ය, ර, ල,ව ස, හ, ළ, අං. අත්ථං වණ්ණෙන්ති පකාසෙන්තීති වණ්ණා, අක්ඛරාති ච වුච්චන්ති, නාමපඤ්ඤත්තිරූපත්තා නක්ඛරන්ති ඛයවයං න ගච්ඡන්තීති අක්ඛරා. ‘‘නාමගොත්තං න ජීරතී’’ති [සං. නි. 1.76] හි වුත්තං.

2. දසාදො සරා [ක. 3; රූ. 3; නී. 3].

තෙසු වණ්ණෙසු ආදිම්හි දස වණ්ණා සරා නාම හොන්ති. සයමෙව ලද්ධසරූපා හුත්වා රාජන්ති විරොචන්තීති සරා.

3. ද්වෙ ද්වෙ සවණ්ණා.

තෙසු සරෙසු ද්වෙ ද්වෙසරා සවණ්ණා නාම හොන්ති.

අ, ආ අවණ්ණො, ඉ, ඊ ඉවණ්ණො, උ, ඌ උවණ්ණො, එත, එ එතවණ්ණො, ඔත, ඔ ඔතවණ්ණො. සමානො වණ්ණො සුති එතෙසන්ති සවණ්ණා, සරූපාති ච වුච්චන්ති, සමානං රූපං සුති එතෙසන්ති සරූපා.

4. පුබ්බො රස්සො [ක. 4; රූ. 4; නී. 4.22].

ද්වීසු ද්වීසු සවණ්ණෙසු යො යො පුබ්බො හොති, සො සො රස්සො නාම හොති. රස්සෙන කාලෙන වත්තබ්බාති රස්සා, රස්සකාලො නාම අක්ඛිදලානං උම්මිසනනිම්මිසනසමකාලො.

තත්ථ එත, ඔත ඉති ද්වෙ එකපදසංයොගෙ පරෙ ක්වචි ලබ්භන්ති. එට්ඨි, සෙට්ඨො, ඔට්ඨො, සොත්ථි.

එකපදසංයොගෙති කිං? පදන්තරසංයොගෙ පරෙ රස්සා මා හොන්තූති. මං චෙ ත්වං නිඛණං වනෙ, [ජා. 2.22.5] පුත්තො ත්‍යාහං මහාරාජ [ජා. 1.1.7].

ක්වචීති කිං? එකපදසංයොගෙපි වග්ගන්තෙසු වා ය, ර, ල, වෙසු වා පරෙසු රස්සා මා හොන්තූති. එන්ති, සෙන්ති, එය්‍ය, භාසෙය්‍ය, මෙණ්ඩො, සොණ්ඩො.

5. පරො දීඝො [ක. 5; රූ. 5; නී. 5].

ද්වීසු ද්වීසු සවණ්ණෙසු යො යො පරො හොති, සො සො දීඝො නාම හොති. දීඝෙන කාලෙන වත්තබ්බාති දීඝා, දීඝකාලො නාම රස්සෙහි දිගුණකාලො.

6. කාදයො බ්‍යඤ්ජනා [ක. 6; රූ. 8; නී. 6].

තෙසු වණ්ණෙසු කාදයො බින්දන්තා වණ්ණා බ්‍යඤ්ජනා නාම හොන්ති. අත්ථං බ්‍යඤ්ජයන්තීති බ්‍යඤ්ජනා. තෙ පන සුද්ධා අද්ධමත්තිකා, රස්සයුත්තා දියද්ධමත්තිකා, දීඝයුත්තා තියද්ධමත්තිකා.

7. පඤ්චපඤ්චකා වග්ගා [ක. 7; රූ 9; නී. 7].

තෙසු බ්‍යඤ්ජනෙසු කාදි-මන්තා පඤ්චබ්‍යඤ්ජනපඤ්චකා වග්ගා නාම හොන්ති.

කාදි පඤ්චකො කවග්ගො, චාදි ච වග්ගො, ටාදි ටවග්ගො, තාදි තවග්ගො, පාදි පවග්ගො. සෙසා අවග්ගාති සිද්ධං. වණ්ණුද්දෙසෙ එකට්ඨානිකානං බ්‍යඤ්ජනානං වග්ගෙ සමූහෙ නියුත්තාති වග්ගා.

8. බින්දු නිග්ගහීතං [ක. 8; රූ. 10; නී. 8].

අන්තෙ බින්දුමත්තො වණ්ණො නිග්ගහීතං නාම. නිග්ගය්හ ගය්හති උච්චාරියතීති නිග්ගහීතං.

ගරුසඤ්ඤාරාසි නිට්ඨිතො.

බ්‍යඤ්ජනවුත්තිරාසි

ඨානං, කරණං, පයතනං [රූ. 2 (පිට්ඨෙ); නී 6 (පිට්ඨෙ); 23 (සුත්තඞ්කෙ)].

ඡ ඨානානි – කණ්ඨට්ඨානං, තාලුට්ඨානං, මුද්ධට්ඨානං, දන්තට්ඨානං, ඔට්ඨට්ඨානං, නාසිකට්ඨානං. තෙසු බ්‍යත්තං වදන්තෙන යත්ථ ‘‘අක්ඛ’’න්ති වුච්චති, තං කණ්ඨට්ඨානං. යත්ථ ‘‘ඉච්ඡ’’න්ති, තං තාලුට්ඨානං. යත්ථ ‘‘රට්ඨ’’න්ති, තං මුද්ධට්ඨානං. යත්ථ ‘‘සත්ථ’’න්ති, තං දන්තට්ඨානං. යත්ථ ‘‘පුප්ඵ’’න්ති වුච්චති, තං ඔට්ඨට්ඨානං. නාසපදෙසො නාසිකට්ඨානං.

කත්ථචි පන උරට්ඨානං, සිරට්ඨානං, ජිව්හාමූලට්ඨානන්තිපි ආගතං. තත්ථ සිරට්ඨානං නාම මුද්ධට්ඨානමෙව. ජිව්හාමූලට්ඨානං පන සබ්බවණ්ණානං සාධාරණන්ති වදන්ති.

කරණං චතුබ්බිධං – ජිව්හාමූලං, ජිව්හොපග්ගං, ජිව්හග්ගං, සකට්ඨානන්ති.

පයතනං චතුබ්බිධං – සංවුටං, විවටං, ඵුට්ඨං, ඊසංඵුට්ඨන්ති. තත්ථ කරණානං සකසකට්ඨානෙහි සද්ධිං සංවරණාදිකො විසෙසාකාරො සංවුටාදි නාම.

තත්ථ කණ්ඨපදෙසානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටනෙන උප්පන්නා අවණ්ණ, කවග්ග, හකාරා කණ්ඨජා නාම. තාලුම්හි ජිව්හාමජ්ඣසඞ්ඝට්ටනෙන උප්පන්නා ඉවණ්ණ, චවග්ග, යකාරා තාලුජා නාම. මුඛබ්භන්තරමුද්ධම්හි ජිව්හොපග්ගසඞ්ඝට්ටනෙන උප්පන්නා ටවග්ග, ර, ළකාරා මුද්ධජා නාම. උපරි දන්තපන්තියං ජිව්හග්ගසඞ්ඝට්ටනෙන උප්පන්නා තවග්ග, ල, සකාරා දන්තජා නාම. ඔට්ඨද්වයසඞ්ඝට්ටනෙන උප්පන්නා උවණ්ණ, පවග්ගා ඔට්ඨජා නාම. නිග්ගහීතං නාසිකජං නාම. පඤ්චවග්ගන්තා පන නාසිකට්ඨානෙපි සකට්ඨානෙපි ජායන්ති. එකාරො කණ්ඨතාලුජො. ඔකාරො කණ්ඨොට්ඨජො. වකාරො දන්තොට්ඨජො. අපිච ඉවණ්ණුවණ්ණා කණ්ඨෙපි ජායන්තියෙව. යදා හකාරො වග්ගන්තෙහි වා ය, ර, ල, වෙහි වා යුත්තො හොති, තදා උරජොති වදන්ති. පඤ්හො, තුණ්හි, න්හාතො, විම්හිතො, ගය්හතෙ, වුල්හතෙ, අව්හානං.

කණ්ඨං සංවරිත්වා උච්චාරිතො අකාරො සංවුටො නාම. සකසකට්ඨාන, කරණානි විවරිත්වා උච්චාරිතා සෙසසරා ච ස, හකාරා ච විවටා නාම. තානියෙව ගාළ්හං ඵුසාපෙත්වා උච්චාරිතා පඤ්චවග්ගා ඵුට්ඨා නාම. ථොකං ඵුසාපෙත්වා උච්චාරිතා ය, ර, ල, වා ඊසංඵුට්ඨා නාම. තත්ථ ඔට්ඨජෙසු තාව පවග්ගං වදන්තානං ඔට්ඨද්වයස්ස ගාළ්හං ඵුසනං ඉච්ඡිතබ්බං. කස්මා? ඵුට්ඨපයතනිකත්තා පවග්ගස්ස. උවණ්ණං වදන්තානං පන ඔට්ඨද්වයස්ස විවරණං ඉච්ඡිතබ්බං. කස්මා? විවටපයතනිකත්තා උවණ්ණස්ස. එස නයො සෙසෙසු සබ්බෙසූති.

චූළනිරුත්තියං පන සබ්බෙ රස්සසරා සංවුටා නාම, සබ්බෙදීඝසරා විවටා නාමාති වුත්තං. තථා සද්දසාරත්ථජාලිනියං, කත්ථචි සක්කටගන්ථෙ ච. ඉදං යුත්තතරං. අඤ්ඤට්ඨානිකබ්‍යඤ්ජනෙහි යුත්තා සරා අත්තනො ඨාන, කරණානි ජහන්තාපි පයතනං න ජහන්ති. තස්මා නානාවණ්ණානං සංසග්ගෙ පයතනානං සංසග්ගභෙදොපි වෙදිතබ්බොති. තත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ’’ති වදන්තො යදි ණා-කාරං ජිව්හග්ගෙන දන්තට්ඨානෙ කත්වා වදෙය්‍ය, දන්තජො නා-කාරො එව භවෙය්‍ය. තු-කාරඤ්ච ජිව්හොපග්ගෙන මුද්ධට්ඨානෙ කත්වා වදෙය්‍ය, මුද්ධජො ටු-කාරො එව භවෙය්‍ය. එවඤ්ච සති අක්ඛරවිපත්ති නාම සියා. එස නයො සෙසෙසු මුද්ධජදන්තජෙසු. තස්මා කම්මවාචං සාවෙන්තෙහි නාම ඨාන, කරණ, පයතනෙසු සුට්ඨු කුසලෙහි භවිතබ්බන්ති.

සිථිලඤ්ච, ධනිතඤ්ච, දීඝං, රස්සං, ගරුං, ලහුං;

නිග්ගහීතං, විමුත්තඤ්ච, සම්බන්ධඤ්ච, වවත්ථිතං [නී. 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16-19, 20, 21 සුත්තෙසු පස්සිතබ්බං].

මුදුනා වචීපයොගෙන වත්තබ්බා වග්ගපඨම, තතිය, පඤ්චමා සිථිලා නාම. ථද්ධෙන වචීපයොගෙන වත්තබ්බා වග්ගදුතිය, චතුත්ථා ධනිතා නාම. දීඝ, රස්සා පුබ්බෙ වුත්තා. දීඝා චෙව සංයොගපුබ්බා ච නිග්ගහීතන්තා ච ගරුකා නාම. සෙසා ලහුකා නාම. යථා සද්දසහිතො වාතො මුඛඡිද්දෙන බහි අනික්ඛම්ම නාසසොතාභිමුඛො හොති, තථා මුඛං අවිවටං කත්වා වත්තබ්බං බ්‍යඤ්ජනං නිග්ගහීතං නාම. තෙන යුත්තානි සබ්බබ්‍යඤ්ජනානි නිග්ගහීතන්තානි නාම. සෙසා විමුත්තා නාම. පදසන්ධිවසෙන වත්තබ්බං සම්බන්ධං නාම. පදච්ඡෙදං කත්වා වත්තබ්බං වවත්ථිතං නාම.

බ්‍යඤ්ජනවුත්තිරාසි නිට්ඨිතො.

ලහුසඤ්ඤාරාසි

ඣො, ලො, පො, ඝො, ගො.

9. යුවණ්ණා [ඉයුවණ්ණා (බහූසු)] ඣලා නාමස්සන්තෙ [ක. 58; රූ. 29; නී. 205].

අනිත්ථිලිඞ්ගස්ස නාමස්ස අන්තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණා කමෙන ඣලසඤ්ඤා හොන්ති.

10. පිත්ථියං [ක. 59; රූ. 182; නී. 206].

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ නාමස්සන්තෙ ඉවණ්ණුවණ්ණා පසඤ්ඤා හොන්ති.

11. ඝා [ක. 60; රූ. 177; නී. 207].

ඝො

, ආ ඉති ද්විපදං. ඉත්ථිලිඞ්ගෙ ආකාරො ඝසඤ්ඤො හොති.

12. ගො ස්‍යාලපනෙ [ක. 57; රූ. 71; නී. 214].

ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො හොති.

ලහුසඤ්ඤාරාසි නිට්ඨිතො.

සඞ්කෙතරාසි

13. විධි විසෙසනං යං තස්ස [චං. 1.1.6; පා. 1.1.72; විධිබ්බිසෙසනන්තස්ස (බහූසු)].

සුත්තෙ යං විසෙසනං දිස්සති, තස්ස විධි ඤාතබ්බො.

‘අතො යොනං ටාටෙ’. නරා, නරෙ. යොනන්ති විසෙසනං. ටාටෙති විධි.

14. සත්තමියං පුබ්බස්ස [රූ. 8 (පිට්ඨෙ); චං. 1.1.7; පා. 1.1.66].

සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බවණ්ණස්සෙව විධි ඤාතබ්බො.

‘සරො ලොපො සරෙ’. ලොකග්ගො [අප. ථෙර 1.12.57].

15. පඤ්චමියං පරස්ස [චං. 1.1.8; පා. 1.1.67].

පඤ්චමීනිද්දෙසෙ පරස්සෙව විධි ඤාතබ්බො.

‘අතො යොනං ටාටෙ’. නරා, නරෙ.

16. ආදිස්ස [චං. 1.1.9; පා. 1.1.54].

පරස්ස සිස්සමානො [දිස්සමානො (මූ)] විධි ආදිවණ්ණස්ස ඤාතබ්බො.

‘ර සඞ්ඛ්‍යාතො වා’. තෙරස.

17. ඡට්ඨියන්තස්ස [චං. 1.1.10; පා. 1.1.52].

ඡට්ඨීනිද්දෙසෙ තදන්තස්ස විධි ඤාතබ්බො.

‘රාජස්සි නාම්හි’. රාජිනා.

18. ඞානුබන්ධො [චං. 1.1.11; පා. 1.1.53].

ඞානුබන්ධො ආදෙසො ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස අන්තස්ස ඤාතබ්බො.

‘ගොස්සාවඞ’. ගවස්සං.

19. ටානුබන්ධොනෙකවණ්ණො සබ්බස්ස [චං. 1.1.12; පා. 1.1.55; ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්ස (බහූසු)].

යො ච ටානුබන්ධො ආදෙසො, යො ච අනෙකවණ්ණො ආදෙසො, තදුභයං ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස සබ්බස්සෙව වණ්ණසමුදායස්ස ඤාතබ්බං.

ටානුබන්ධෙ තාව –

‘ඉමස්සානිත්ථියං ටෙ’. එසු.

අනෙකවණ්ණෙ –

‘අනිමි නාම්හි’. අනෙන, ඉමිනා.

20. ඤකානුබන්ධා ආද්‍යන්තා [චං. 1.1.13; පා. 1.1.46].

ඤානුබන්ධො ආගමො ච කානුබන්ධො ආගමො ච කමෙන ඡට්ඨීනිද්දිට්ඨස්ස ආදිම්හි ච අන්තෙ ච ඤාතබ්බො.

ඤානුබන්ධෙ –

‘බ්‍රූතො තිස්සිඤ’. බ්‍රවිති.

කානුබන්ධෙ –

‘භූස්ස වුක’. බභුව.

21. මානුබන්ධො සරානමන්තා පරො [චං. 1.1.14; පා. 1.1.47].

මානුබන්ධො ආගමො සරානං අන්තසරම්හා පරො හොති.

‘නජ්ජායො ස්වාම’. නජ්ජායො සන්දන්ති. ‘මං වා රුධාදීනං’. රුන්ධති. ‘ජර සදානමීම වා’. ජීරති, සීදති.

ඉමස්මිං බ්‍යාකරණෙ අනෙකසරතා නාම නදී, පුරිස ඉච්චාදීසු ලිඞ්ගපදෙසු එව අත්ථි, ගමු, පචඉච්චාදීසු ධාතුපදෙසු නත්ථි. සබ්බධාතුයො බ්‍යඤ්ජනන්තා එව හොන්ති, ධාත්වන්තලොපකිච්චං නත්ථි. තස්මා නජ්ජායොති එත්ථ ඊ-කාරො අන්තසරො නාම. තතො ‘නජ්ජායො ස්වාම’ ඉති සුත්තෙන ආ-කාරාගමො. රුන්ධතීති එත්ථ පන උ-කාරො අන්තසරො නාම, තතො ‘‘මං වා රුධාදීන’’න්ති සුත්තෙන බින්දාගමො. එවං ජීරති, සීදති ඉච්චාදීසු. ම්‍රම්මපොත්ථකෙසු පන ‘‘මානුබන්ධො පදානමන්තා පරො’’ති පාඨො, සො සීහළපොත්ථකෙහි න සමෙති.

22. විප්පටිසෙධෙ [චං. 1.1.16; පා. 1.4.2].

සමානවිසයානං ද්වින්නං විධීනං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධරහිතෙ ඨානෙ යෙභුය්‍යෙන පරො විධි ඔකාසං ලභති.

චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ ධම්මා [අඞ්ගුත්තරනිකායෙ] -එත්ථ චත්තාරිමෙති පුබ්බලොපෙ සම්පත්තෙ පරලොපො ඔකාසං ලභති.

23. සඞ්කෙතො නාවයවොනුබන්ධො [චං. 1.1.5].

යො වණ්ණො පයොගස්ස අවයවො න හොති, සුත්තෙසු සඞ්කෙතමත්තො හොති, සො අනුබන්ධො නාම.

‘ගොස්සාව’. ගවස්සං-එතෙන පදරූපවිධානෙ අනුබන්ධො උපයොගං න ගච්ඡතීති ඤාපෙති.

24. වණ්ණපරෙන සවණ්ණොපි.

වණ්ණසද්දො පරො එතස්මාති වණ්ණපරො, වණ්ණපරෙන රස්සසරෙන සවණ්ණොපි ගය්හති සයඤ්ච, අවණ්ණොති වුත්තෙ ආ-කාරොපි ගය්හති අ-කාරො චාති වුත්තං හොති. එවං ඉවණ්ණුවණ්ණෙසු.

25. න්තුවන්තුමන්තාවන්තුතවන්තුසම්බන්ධී [න්තු වන්තුමන්ත්වාවන්තුතවන්තු සම්බන්ධී (බහූසු)].

න්තුඉති වුත්තෙ වන්තු, මන්තු, ආවන්තු, තවන්තූනං සම්බන්ධීභූතො න්තුකාරො ගය්හති.

‘න්තන්තූනං න්තො යොම්හි පඨමෙ’. ගුණවන්තො, සතිමන්තො, යාවන්තො, භුත්තවන්තො.

සඞ්කෙතරාසි නිට්ඨිතො.

සන්ධිවිධාන

අථ සන්ධිවිධානං දීපියතෙ.

ලොපො, දීඝො, රස්සො, වුද්ධි, ආදෙසො, ආගමො, ද්විභාවො, විපල්ලාසො.

ලොපරාසි

26. සරො ලොපො සරෙ [ක. 12; රූ. 13; නී. 30].

ලුප්පතීති ලොපො. සරෙ පරෙ සරූපො වා අසරූපො වා පුබ්බො සරො ලොපො හොති.

සරූපෙ තාව –

අවණ්ණෙ-ලොකග්ගො [අප. ථෙර 1.12.57], භවාසවො, [ධ. ස. 1102] අවිජ්ජාසවො [ධ. ස. 1102], අවිජ්ජානුසයො [විභ. 949].

ඉවණ්ණෙ-මුනින්දො, මුනීරිතො, වරවාදීරිතො, ඉත්ථින්ද්‍රියං [විභ. 219].

උවණ්ණෙ-බහූපකාරො [ජා. 1.22.588], බහුකා ඌමි බහූමි, සරභුයා ඌමි සරභූමි, සරභුයා උදකං සරභූදකං.

අසරූපෙ –

සොතින්ද්‍රියං [විභ. 219], කාමුපාදානං, භවෙසනා [දී. නි. 3.305], භවොඝො [ධ. ස. 1156], සො තුණ්හස්ස [පාරා. 381], දිට්ඨානුසයො [විභ. 949], දිට්ඨුපාදානං, දිට්ඨෙකට්ඨං, දිට්ඨොඝො [ධ. ස. 1156], මුදින්ද්‍රියං [මහාව. 9], පුත්තා මත්ථි [ධ. ප. 62], උරස්ස දුක්ඛො [පාචි. 402], අසන්තෙත්ථ න දිස්සන්ති [ධ. ප. 304] ඉච්චාදි.

ඉති පුබ්බලොපරාසි.

27. පරො ක්වචි [ක. 13; රූ. 15; නී. 31].

පුබ්බසරම්හා සරූපො වා අසරූපො වා පරො සරො ක්වචි ලොපො හොති.

සරූපෙ තාව –

තං කදාස්සු භවිස්සති [ජා. 2.22.144 ආදයො; තං කුදස්සු], කුදාස්සු නාම දුම්මෙධො, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සති [ධ. ප. 376], යදාස්ස සීලං පඤ්ඤඤ්ච [ජා. 2.22.1474], තදාස්සු කණ්හං යුඤ්ජන්ති [ජා. 1.1.29] -කණ්හන්ති මහාකණ්හගොණං, තණ්හාස්ස විප්පහීනා, මාස්සු කුජ්ඣ රථෙසභ, සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍ය [පාරා. 167, 171], ආගතාත්ථ තුම්හෙ, සොතුකාමාත්ථ තුම්හෙ, මාය්‍යො එවරූපමකාසි, පපං අවින්දුං [ජා. 1.1.2] -පවඩ්ඪං ආපං ලභිංසූත්‍යත්ථො, නාලං කබළං පදාතවෙ [ජා. 1.1.27] -ප+ආදාතවෙති ඡෙදො, ගණ්හිතුන්තත්ථො, රුප්පතීති රූපං, බුජ්ඣතීති බුද්ධො-දීඝො, අග්ගීව තප්පති, ඉත්ථීව ගච්ඡති, නදීව සන්දති, මාතුපට්ඨානං, පිතුපට්ඨානං, යෙතෙ ධම්මා ආදිකල්‍යාණා [චූළව. 399] ඉච්චාදි.

අසරූපෙ –

ඉතිස්ස [පාචි. 465], ඉතිපි [පාරා. 1], අස්සමණීසි [පාරා. 135], අකතඤ්ඤූසි [ධ. ප. 383], වන්දෙහං, සොහං, යස්සදානි [මහාව. 242], ඡායාව අනපායිනී [ධ. ප. 2], මාදිසෙසු කථාව කා, කින්නුමාව සමණියො මධුවා මඤ්ඤති බාලො [ධ. ප. 69], චක්ඛුන්ද්‍රියං [විභ. 219], ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ ධම්මා [අ. නි. 2.3], තයොමෙ භික්ඛවෙ ධම්මා [අ. නි. 3.17] ඉච්චාදි.

ක්වචීති කිං? කතමා චානන්ද අනිච්චසඤ්ඤා [අ. නි. 10.60].

ඉති පරලොපරාසි.

28. න ද්වෙ වා.

ද්වෙ පුබ්බපරසරා ක්වචි ලොපා න හොන්ති වා.

අප්පමාදො අමතං පදං [ධ. ප. 21], කො ඉමං පථවිංවිචෙස්සති [ධ. ප. 44].

ක්වචිත්වෙව? සොතින්ද්‍රියං [විභ. 219], චක්ඛුන්ද්‍රියං [විභ. 219],

වාති කිං? කොමං වසලිං පරාමසිස්සති.

ඉතො පට්ඨාය යාවසන්ධිකණ්ඩාවසානා යුත්තට්ඨානෙසු සබ්බත්ථ ක්වචිසද්දො, වාසද්දො ච වත්තන්තෙ. තත්ථ ක්වචිසද්දො නානාපයොගං දස්සෙති. වාසද්දො එකපයොගස්ස නානාරූපං දස්සෙති. ලොපනිසෙධො.

29. පරසරස්ස.

නිග්ගහීතම්හා පරසරස්ස ක්වචි ලොපො හොති වා.

ත්වංසි [පෙ. ව. 47; ජා. 2.22.764], චන්දංව විමලං සුද්ධං [ධ. ප. 413; සු. නි. 642], චක්කංව වහතො පදං [ධ. ප. 1], හලංදානි පකාසිතුං [මහාව. 8], කින්ති වදෙය්‍යං, චීවරන්ති, පත්තන්ති, භික්ඛුන්ති.

ඉති සරලොපරාසි.

30. සංයොගාදි ලොපො.

සංයොගස්ස ආදිභූතො බ්‍යඤ්ජනො ක්වචි ලොපො හොති වා.

පුප්ඵංසා උප්පජ්ජති [පාරා. 36] – ඉධ පුබ්බසුත්තෙන සරලොපො, එවංස තෙ ආසවා පහීනා හොන්ති [ම. නි. 1.24], සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං, සාජීවො ගරහිතො මම [මි. ප. 6.1.5] - අස්ස+ආජීවොති ඡෙදො, භවෙය්‍යාති අත්ථො.

තීසු බ්‍යඤ්ජනෙසු සරූපානං ද්වින්නං ආදිබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො – අග්‍යාගාරං [පාචි. 326], අග්‍යාහිතො, වුත්‍යස්ස, විත්‍යානුභූයතෙ, එකසතං ඛත්‍යා [ජා. 2.22.594], රත්‍යො, රත්‍යා, රත්‍යං, සක්වාහං මාරිස දෙවානමින්දො [සං. නි. 1.268], ඉච්චාදි.

සරූපානන්ති කිං? තිත්ථ්‍යා පුථුසො වදන්ති [සු. නි. 897], චතුත්ථ්‍යන්තං, ඡට්ඨුන්තං, චක්ඛ්වාබාධං, වත්ථ්වෙත්ථ.

ඉති බ්‍යඤ්ජනලොපරාසි.

31. ලොපො.

නිග්ගහීතස්ස ක්වචි ලොපො හොති වා.

සරෙ පරෙ තාව –

එවාහං චින්තයිත්වාන [බු. වං. 2.27], පුප්ඵදානං අදාසහං-අදාසිං+අහන්ති ඡෙදො, බින්දුලොපො, පුන පුබ්බසරලොපො, තුය්හත්ථාය මහාමුනි, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං [දී. නි. 2.178], තාසාහං සන්තිකෙ [පාචි. 709], තෙසාහං එවං වදාමි, පඤ්චන්නෙතං ධම්මානං අධිවචනං, ඡන්නෙතං ධම්මානං අධිවචනං, සමණ ත්වෙව පුච්ඡාමි [ජා. 2.22.253 සමණ තෙව], බ්‍රාහ්මණ ත්වෙව පුච්ඡාමි [ජා. 2.22.258 බ්‍රාහ්මණ තෙව] -ත්වං+එවාති ඡෙදො, විදූනග්ගමිති.

බ්‍යඤ්ජනෙ පරෙ –

තං තුය්හමූලෙ පටිදෙසෙමි.

ගාථායං –

අරියසච්චානදස්සනං [ඛු. පා. 5.11], එතං බුද්ධාන සාසනං [ධ. ප. 183], ඛන්ධානඤ්ච පටිපාටි, ධාතුආයතනාන ච [ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා].

මාගමෙ පරෙ –

ගරුළො උරගාමිව [ජා. 1.4.124 සුපණ්ණො], ධම්මො අරහතාමිව [දී. නි. 2.348], ආලොකො පස්සතාමිව [සු. නි. 769], බකො කක්කටකාමිව [ජා. 1.1.38], නභං තාරකිතාමිව [ජා. 2.22.1989 තාරාචිතාමිව], පදුමං හත්ථගතාමිව [ජා. 2.22.2336] -එතෙසු මාගමෙ බින්දුලොපො, බ්‍යඤ්ජනෙ පුබ්බසරදීඝො ච.

තථා සංඋපසග්ගස්ස බින්දුලොපෙ අන්තසරදීඝො –

සාරාගො, සාරත්තො, අවිසාහාරො, සාරම්භො, සාරද්ධො, සාකෙතං නගරං, සාධාරණං, සං අස්ස අත්ථීති සාමී.

සමාසෙ තුමන්තම්හි නිච්චං –

කත්තුකාමො, ගන්තුකාමො ඉච්චාදි.