4. තුංස්මා
තුංස්මාතීහ පච්චයග්ගහණමාචික්ඛති ‘තුංතායෙ’ච්චාදිනා. තතො චෙති යතො තුංස්මාති පච්චයස්සෙව ගහණං යතො ච විසෙසන නිද්දෙසො, තතොති අත්ථො. පච්චයග්ගහණෙ තදාදිග්ගහණං විඤ්ඤායතෙ… ‘‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො තදාදිනො ගහණ’’න්ති ඤායතො. විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතත්තා තදන්තග්ගහණං… ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සා’’ති (1-13) වචනාභි මනසි නිධායාහ- ‘යතො කිරියත්ථා’ඉච්චාදි. සො කිරියත්ථො ආදි යස්ස සමුදායස්ස සො තදාදි සො පච්චයොන්තෙ තස්ස (සො තදන්තො). තදාදිතදන්තසමුදායවිසෙසස්ස ගහණං, (නතු) තදන්තමත්තස්සෙ ත්‍යත්ථො. නනු ච තුංස්මාඉති විසෙසනත්තෙන වත්තුමිච්ඡිතෙ භවතු ‘‘විධිබ්බිසෙසනන්තස්සෙ’’ති තදන්තග්ගහණං පච්චයග්ගහණෙ තු කථං තදාදිනො ගහණං වචනාභාවතොච්චාහ- ‘තදවිනාභාවිත්තා’ති. යතො විහිතො තෙන විනා න භවති සීලෙනෙති තදවිනාභාවී තස්ස භාවො තස්මා. ඉමාය යුත්තියා විඤ්ඤායතෙ-ත්ථො, යමාඛ්‍යායතෙ ‘පච්චයග්ගහණෙ යස්මා සො විහිතො තදාදිනො ගහණ’න්ති. භවත්වෙවං තදාදිනො තදන්තස්ස ච ගහණං, තතො කිප්ඵලංත්‍යාහ- ‘තෙනෙ’ච්චාදි.
සපාදිතොති පාදිසහිතතො. ඛ ඡ සුප්පත්තාභාවාති ඛ ඡ සානං උප්පත්තියා අභාවා. වුත්තප්පකාරස්සෙව තුංප්පච්චයන්තස්ස පකතිභාවෙන ගහණා සපාදිතො ඛ ඡ සානමනුප්පත්තීති අධිප්පායො. විපුබ්බා ‘ජි-ජයෙ’ඉච්චස්මා තුංපච්චයන්තා ‘විජෙතුමිච්ඡතී’ති අත්ථෙ ‘‘තුංස්මා’’ඉච්චාදිනා(සො), තුංස්සච ලොපො, නෙමිත්තිකෙ එකාරෙ නිවත්තෙ ‘ජිස ජිස ඉති ද්විත්තෙ අනාදිබ්‍යඤ්ජනලොපො ‘‘ජිහරානං ගී’’ති (5-102) ගී. ජිගීසප්පකතිතො ‘‘භූතෙ ඊඌං’’ඉච්චාදිනා (6-4) ඊ. තස්මිං අඤ. ‘‘ආ ඊ ඌ ම්හා ස්සා ස්සම්හානං වා’’ති (6-33) ඊස්ස රස්සෙ බ්‍යජිගීසි. යදි තු සපාදිතො සස්ස උප්පත්ති සියා, තදා බ්‍යජිගීසීති එත්ථ ද්විබ්බචනං කරීයමානං සප්පච්චයන්තස්ස පඨමස්සෙකස්සරස්ස ද්විබ්බචනං භවතීති ‘‘ඛ ඡ සාන’’මිච්චාදිනා (5-69) විජිය ඉති සමුදායෙ ආදිභූතස්ස විසද්දස්ස සියා ඊම්හි ච විහිතෙ සපාදිනො පකතිභාවොති විසද්ද පුබ්බෙ අඤාගමො සියා, තතො ච අවිවිජිසීති අනිට්ඨම්පසජ්ජෙය්‍ය.
තුංස්මා ඉච්ඡායන්ති ච පකතිප්පච්චයත්ථානමුපදිට්ඨත්තා තෙන සභාව ලිඞ්ගෙන ඛ ඡ සප්පච්චයා තදන්තො ච අනුමිතො න පන තුං, තුමිහ සුතොති ආහ- ‘න තදන්තො, නාපි ඡ ඡසා’ති. ජිඝච්ඡාඉච්චත්‍ර ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ඝස්ස ‘‘චතුත්ථ දුතියානං තතියපඨමා’’ති (5-78) ගො. තස්ස ‘‘කවග්ගහානං චවග්ගජා’’ති (5-79) ජො. පාණිනිනාපීහ සප්පච්චය විධායකෙ සුත්තෙ වාක්‍යම්පි යථා සියාති වාවචනං කතං, තදයුත්තන්ති නිරාකත්තුමාහ- ‘වාක්‍යම්පි’ච්චාදි. පකත්‍යාදිත්‍යත්‍ර ආදි සද්දෙන අත්ථවිසෙසො ගහෙතබ්බො, පකති විසෙසො තුමන්තො, ඉච්ඡත්ථො-ත්ථවිසෙසො. ඉදං ලක්ඛණන්ති ‘‘තුංස්මා ලොපො චිච්ඡායං තෙ’’ඉති ඉදං ලක්ඛණං. නියොගතොති නියමෙන. ආසඞ්කායමුපසඞ්ඛ්‍යාන’’න්ති (3-1-7) වාක්‍යකාරෙන වුත්තං නිරාකත්තුමාහ- ‘ආසඞ්කාය’මිච්චාදි.
අචෙතනත්තා කූලස්ස ඉච්ඡායාසම්භවොති ‘කූලප්පතිතුමිච්ඡතී’ති වාක්‍යමෙවෙච්ඡාපකාසනමසිද්ධං, තෙනාසිද්ධෙන වාක්‍යෙනාසිද්ධානං ඛ ඡ සානං සාධනං අසිද්ධෙනාසිද්ධසාධනං. ඉච්ඡාවචනිච්ඡාති ඉච්ඡාය වත්තුමිච්ඡා. ඉච්ඡායපවත්තිතො උපලද්ධීති ඉච්ඡාය උපලද්ධි උපාලම්බො පරිජානනං පවත්තිතොති අත්ථො. චෙතනාවතිචාති වුත්තං තස්මා චෙතනාවති පවත්තිතො උපලද්ධිං දස්සෙත්වා තදපදෙසෙ නාචෙතනෙපි දස්සෙතුං ‘යොපෙසා’තිආදිමාහ. දෙවදත්තෙ රජ්ජු ඛීලාදිපාණිනා උය්‍යොගො, කූලෙ මත්තිකාවිකීරණාදි. රජ්ජු ගුණො. ඛීලො [කීල (පඤ්චිකා)] සංක්වාදි.
පුලො තිණාදීනං සඞ්ඝාතො. සා සුනඛො මිමරිසතීති මර=පාණචාගෙ’ඉච්ඡායං තුමන්තා සො. ‘‘ඤි බ්‍යඤ්ජනස්සෙ’’ති (5-170) ඤි. ද්විත්තෙ පුබ්බතො-ඤ්ඤස්ස ලොපො ‘‘ඛ ඡ සෙස්වී’’ති (5-76) ද්විත්තෙ පුබ්බස්සාස්ස ඉමිමරිසති. තථා පිපතිසතීති ‘පතපථ=ගමෙන’ ඉච්චස්ස. සා මිමරිසතීති සතිපි සචෙතනත්තෙ විසත්තජීවිතස්ස සුනඛස්ස මරණිච්ඡා සම්භවතීති පටිපාදිතං. ‘‘ඉච්ඡාසන්තා පටිසෙධො වත්තබ්බො’’ති (3-1-7) පාණිනීයවාත්තිකකාරෙන වුත්තං, තන්නිරාකත්තුමාහ- ‘බුභුක්ඛිතු’මිච්චාදි. ජාතිපදත්ථනිස්සයෙන නිවුත්තිම්පටිපාදයමාහ- ‘ජාතිපදත්ථෙ’ච්චාදි. ඉතරො ඉච්ඡත්ථො.