17. ක්‍යොතා
කත්තරි විහිතෙසුපි මානන්තත්‍යාදීසු පරභූතෙසු ක්‍යො භවතීති විඤ්ඤායෙය්‍යාති ‘භාවකම්මෙසූ’ති න ක්‍යස්ස විසෙසනන්ති ආහ- ‘මානන්තත්‍යාදීන’මිච්චාදි.
යදි හි කත්තරි විහිතෙසු සියා, තථා සති තෙසමුභින්නං පධානත්තෙනාභිධීයමානානමඤ්ඤමඤ්ඤානපෙක්ඛත්තා අසම්බන්ධො සියා, න චෙ වම්භූතානමභිධානමත්ථි, න හි ‘ඨීයතෙ’ච්චස්මා භාවො කත්තා ච පතීයතෙ, නාපි ‘ගම්‍යතෙ’ච්චස්මා කම්මං කත්තාච. අපි තු භාවකම්මානෙව ගම්‍යන්තෙ, තෙනාහ- ‘තස්මා’ඉච්චාදි.
තෙසමෙවාති මානන්තත්‍යාදීනමෙව. පරසමඤ්ඤාභි පරෙසං කච්චායනා නං පරොක්ඛාඉච්චෙව නාමං. තබ්බජ්ජිතෙසූති පරොක්ඛාසඤ්ඤිපච්චයවජ්ජිතෙසු. අපරොක්ඛෙසූති එත්ථ පරසමඤ්ඤාවසෙන පරොක්ඛාඉච්චනෙන සහ සමාසං දස්සෙත්වා ඉදානි අඤ්ඤථාපි පටිපාදෙතුං ‘අථවා’තිආදිමාහ. පරොක්ඛෙති ඉන්ද්‍රියාවිසයෙ කාලෙ. පරොක්ඛෙවිහිතා පච්චයාති ඉමිනා උපචාරෙන තද්ධිතප්පච්චයවසෙන වා පරොක්ඛාති සද්දනිප්ඵත්තිමාහ. තෙ පන‘අ උ’ ඉච්චාදයො. තතොති පරොක්ඛප්පච්චයතො.
නනු පුබ්බපක්ඛෙ ‘අපරොක්ඛෙසූ’ති එත්ථ ‘පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසූ’ති අත්ථ වචනං යුජ්ජති, දුතියපක්ඛෙ පන ‘පරොක්ඛවජ්ජිතෙසූ’ති, තථා සති කථමෙත්ථ ‘පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසූ’ති අත්ථවචනං යුජ්ජතීති ආහ- ‘තෙපනා’තිආදි. ඉධාති අපරොක්ඛෙසූති ඉමස්මිං. නනු ච ‘‘පරොක්ඛෙ අ උ’’ඉච්චාදිසුත්තෙ (6-6) ‘පරොක්ඛෙ’ති පකතිවිසෙසනන්ති පච්චයානං පරොක්ඛෙ විහිතතා කථන්ති මනසි නිධායාහ ‘පරොක්ඛෙ’ඉච්චාදි. භවනං භාවො කිරියාධාත්වත්ථො.
සාධීයමානාවත්ථොති ඉමිනා සිද්ධාවත්ථා නිරස්සතෙ. පුබ්බපරීභූතො පධානකිරියාවයවභූතො කිරියාරූපො අත්ථො ලක්ඛණං සභාවො යස්ස ධාත්වත්ථස්ස සො තථා වුත්තො. සත්වභූතොති එත්ථ පතීයතීති සෙසො. බහුවචනම්පි හොති පාකාපාකෙති අධිප්පායො, කරීයතීති කම්මං, තඤ්ච යදිපි නාමාදිකම්මමත්ථි, තථාපි ක්‍රියත්ථාඉච්චාධිකාරතො මානාදීනමඤ්ඤත්ථාලබ්භනතො ච කිරියා සම්බන්ධොව ගය්හතෙ, සු-සවනෙ සූයමානං.
පාණිනියෙහෙත්ථ ‘‘භින්දති කුසූලං’ත්‍යාදො යා භෙදනාදිකිරියා කම්මනි දිස්සතෙ, සා යදා සුකරත්තමත්තෙන සප්පධානත්තවචනිච්ඡායං කත්තුත්තෙප්‍යුපලබ්භති ‘භිජ්ජතෙ කුසුලො සයමෙවෙ’ච්චාදිනා, තදාස්ස කත්තුනො සුත්තන්තරෙන කම්මසරික්ඛභාවො විධීයතෙ ‘කම්මනිස්සයං කාරියං යථා සියා’ති. තන්නිස්සායාහ- ‘යදා කම්මමෙවෙ’ච්චාදි. යදා කම්මමෙව කත්තුභාවෙන විවච්ඡීයතෙති සම්බන්ධො. කථං කත්වා තථා විවච්ඡීයතෙච්චාහ- ‘අත්තසමවෙතාය’ඉච්චාදි. අත්තසද්දෙන කම්මමත්‍ර විවච්ඡිතං, අත්තනි සමවෙතා එකදෙසීභූතා අත්තසමවෙතා, තස්සා කිරියාය කම්මට්ඨකිරියායාති වුත්තං හොති.
සුභෙදත්තාදිනෙති හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා. අත්ථතොති ‘කම්මෙයෙව ක්‍යො’ති (න සක්ඛි) [තස්මා] වුත්තන්ති අධිප්පායො. තථාහි ‘භිජ්ජතෙති සවනා කම්මතාවගම්‍යතෙ’ති ඉමිනා අත්ථතො කම්මෙයෙවක්‍යොතිපටිපාදිතමෙව. වුත්තමෙව ඵුටීකරමාහ- ‘භිජ්ජතෙ ඉච්චස්මිං පදෙ’ඉච්චාදි. අඤ්ඤථාති යදි කම්මෙයෙව තෙපච්චයො න සියා. අතොති භිජ්ජතෙ ඉච්චස්මා. උපසංහරමාහ- ‘තස්මා’ඉච්චාදි. කිං වචනෙනාති පාණිනීයානමිව කිං සුත්තත්තරෙනාති අත්ථො.
වචනාභාවෙපි කම්මකත්තරි පදසඞ්ඛාරක්කමොපදස්සනමුඛෙන වුත්ති ගන්ථං විවරිතුමාහ- ‘වාක්‍යතො’ඉච්චාදි. වාක්‍යතො උද්ධරිත්වා පදෙසඞ්ඛරියමානෙති ‘භිජ්ජතෙ කුසූලො සයමෙවෙ’ති වාක්‍යතො විසුං කත්වා භිජ්ජතෙ’ති පදෙ සඞ්ඛරියමානෙ නිප්ඵාදීයමානෙති අත්ථො. තදෙවාති පදත්ථසාමඤ්ඤමෙව. තන්නිප්ඵාදනෙති තස්ස සඞ්ඛරිමානස්ස පදස්ස සඞ්ඛරණෙ. සයන්තීමස්සාත්‍ර අත්තනාති අත්ථො. න කෙවල මනෙනෙතදෙව වුත්තං- ‘කම්මෙයෙව පච්චයො’ති, කිඤ්චරහි අඤ්ඤම්පත්ථීති දස්සෙතුමාහ- ‘අනෙන චෙ’ච්චාදි. චො වත්තබ්බන්තරසමුච්චයෙ. අනෙනභිජ්ජතෙති සවනාඉච්චාදිනා ඉදඤ්චාහාති අත්ථො. කින්තදිච්චාහ ‘කම්ම කත්තුනො’ච්චාදි, න පදමුදාහරණන්ති කම්මකත්තුනො වාක්‍යමෙවොදාහරණං… වාක්‍යෙනෙව තස්ස පතීතියා මඤ්ඤතෙ. පදමෙවොදාහරණං කස්මා න සියාති ආහ- ‘පදෙහි’ච්චාදි. දුතියමුදාහරණං දස්සෙතුමාහ- ‘කත්තුනිස්සයො පි’ච්චාදි.
අස්මිං පක්ඛෙති අස්මිං කත්තුත්තෙන විවච්ඡිතෙ පක්ඛෙ. තබ්බිසයත්තන්ති කම්මවාචීසයං සද්දවිසයත්තං. භාවකම්මෙසූතීමස්ස කත්තරිච්චස්ස ච පච්චයවිසෙසනත්ථෙ සති සාමත්ථියලද්ධම්පයොජනං දස්සෙතුමාහ- ‘භාවකම්මෙසූ’තිආදි. ඉමිනා අනෙන ච විසෙසිසත්තාති සම්බන්ධො. කින්තං විසෙසිතන්ති ආහ- ‘මානන්ත ත්‍යාදීසූ’ති. කින්තම්පයොජනන්ති පයොජනං දස්සෙතුමාහ- ‘ත්‍යාදීන’මිච්චාදි. යදි භාවකම්මෙසු කත්තරි ච තෙන තෙන [ධානෙන] සුත්තෙන මානාදයො න සියුං, කථන්තං විසෙසිතෙසු මානාදීසු පරෙසු ක්‍යාදයො සියුන්තීමිනා සාමත්ථියෙන ( ) [(සති)] භාවකම්මෙසු කත්තරි ( ) [(ති)] ච ‘‘වත්තමානෙති අන්ති’’ච්චාදිප්පභුතිකෙහි (6-1) සුත්තෙහි යථාලාභං භාවාදීසු පච්චයා හොන්තීති විඤ්ඤායතීති භාවො.
නතදත්ථං වචනමාරද්ධන්ති භාවකම්මෙසු කත්තරි මානන්තත්‍යාදිවිධානත්ථං පාණිනියෙහි විය සුත්තන්තරං නාරද්ධන්ති අත්ථො. අථ භාවකම්මෙසු කත්තරි ච මානාදිවිධානත්ථං වචනං නාරද්ධං ධාතුනියමනං [ධාතුනියමත්ථං] ත්වස්ස වත්තබ්බන්ති තඤ්ච සාමත්ථියාව (ලබ්භතෙති) දස්සෙතුමාහ- ‘කිරියත්ථනියමොපි’ච්චාදි. අකම්මකා ධාතුතො භාවෙ කත්තරි ච සකම්මකා කම්මෙ කත්තරි චෙති කිරියත්ථනියමො යථාවුත්තෙන සාමත්ථියා ලබ්භතෙති සම්බන්ධො. අකම්මකානං කම්මවිරහා, සකම්මකානඤ්ච සතොපි භාවස්සාප්පධානත්තා අකම්මකා කත්තරි භාවෙ ච භවන්ති න කම්මෙ, සකම්මකා කම්මසබ්භාවා කත්තරි කම්මෙ ච භවන්ති න භාවෙතීදං සාමත්ථියං.
කම්මමපෙක්ඛතෙති පචාදිතො කත්තරි පඨමපුරිසෙකවචනෙ කතෙ පචතිච්චාදීසු පචාදිනො පචනාදිකිරියා ඔදනාදිකං කම්මමපෙක්ඛතෙ. කත්තුත්තමපෙක්ඛතෙති භවතිච්චාදීසු භූආදීනං භවනාදිකිරියා කත්තුමත්තමපෙක්ඛතෙ.