64. තර

යජ්ජපි සීධාතුස්ස කෙවලස්ස සුපනෙ පවත්ති, තථාප්‍යතිපුබ්බස්ස උක්කංසෙ පවත්තීති ආහ- ‘අතිසයො උක්කංසො’ති. සො ච අතිසයො කස්ස සම්භවතිච්චාහ- ‘සො ච කිරියාගුණාන’න්ති. කථං තෙසමතිසයොච්චාහ- ‘ආධාරභූතදබ්බවසා’ති. කුතොච්චාහ- ‘අනපෙක්ඛිතෙ’ච්චාදි. අනපෙක්ඛිතො කිරියාගුණානං නිස්සයො දබ්බසඞ්ඛාතො යෙසන්ති විග්ගහො, දබ්බස්ස නිස්සයභූතස්සා-තිසයත්තං හොන්තම්පි නිස්සිතානං කිරියා ගුණානං වසෙනෙව සියා නාඤ්ඤථාති වත්තුමාහ-‘පච්චධිකරණ’න්තිආදි.

නනු ච යදි කිරියාගුණානමෙවාතිසයො, තදා න සිජ්ඣති ‘ගොතරො’ති නෙස දොසො, නො චෙත්ථ ජාතියාතිසයො, කස්ස චරහි ගුණස්ස ගො අයං යො සකටං වහති, ගොතරො-යං යො සකටං වහති සිරඤ්චාති, ජාතියා හි නිච්චායෙකරූපාය නොක්කංසාපකංසයොගො සම්භවතීති දබ්බස්සාපි නාතිසයසම්භවො. තථාහි තුල්‍යප්පමාණස්ස ගුණකතොව මූලතො උක්කංසො දිස්සති සමානෙපි හි ආයාමෙ විත්ථාරෙ ච පටස්ස කාසිකස්සාඤ්ඤොවාග්ඝො භවති මාථුරස්සාඤ්ඤො වාති. දබ්බස්සාපි සාතිසයෙහි යුත්තතාමත්තෙන සාතිසයත්තස්සුපට්ඨාපිතත්තා වුත්තං- ‘තෙනෙවාහා’තිආදි. යදග්ගෙන කිරියාගුණානං නිස්සිතානමතිසයවසෙන නිස්සයභූතම්පි දබ්බං කථඤ්චිදප්‍යතිසයෙ වත්තති නාම, තදග්ගෙ තබ්බාචිකාපි පකති අත්තනො වචනීයත්ථවසෙන තත්ථ වත්තතියෙව නාමාති ‘අතියයෙ වත්තමානතො’ති පකතිවිසෙසනවසෙන වුත්තං, තෙනෙවාහ- ‘ඉමිනා පකති විසෙසනත්තඤ්චාහා’ති. සකත්ථිකානං පකතිඅත්ථො ජොතනීයො හොතීති සම්බන්ධො.

සකත්ථිකානන්ති කත්තරි ඡට්ඨී සම්බන්ධවචනිච්ඡාය, සකත්ථිකෙහීති අත්ථො. හෙතුමාහ- ‘පකතිවිසෙසනන්තී’ති. ඉතිසද්දො හෙතුම්හි, යස්මා ‘අතිසයෙ වත්තමානතො’ති, පකතිවිසෙසනං, තතො පකත්‍යත්ථභූතෙ-තිසයෙ ජාතත්තා සකත්ථිකෙහි යථාවුත්තනයෙන පකත්‍යත්ථභූතෙතිසයො ජොතනීයො හොතීති අත්ථො. තත්ථ නාභිධෙය්‍යොති බ්‍යතිරෙකමාහ, තථා ච වක්ඛති- ‘අතිසයජොතකාතරාදයො’ති.

අථ පකතිවිසෙසනත්තෙ කස්මා නාභිධෙය්‍යො ජොතනීයොච්චාහ ‘පකතියායෙව’ච්චාදි. උක්කංසො සමානගුණවිසයෙයෙව ලොකෙ දිට්ඨො [පවිට්ඨො (පොත්ථකෙ)] තෙන සාමඤ්ඤවචනෙපි තාදිථවිසයෙයෙව [සොයෙව] කාරණ වසෙන හොතීති දස්සෙතුමාහ- ‘අතිසයෙනෙ’ච්චාදි. ද්වින්නමෙකස්සා-තිසයෙච්චාදිනා ‘ද්විබහූසුක්කංසෙ තරතමා’’ති (චං 4-3-45) සක්කතසුත්තත්ථස්සාධිප්පායං විවරති. තරඉයාති සකවොහාරෙන වුත්තං, තෙසන්තු ඊයප්පච්චයො. එවමිහාවිධානං සුඛසානෙත්තන්ති සම්බන්ධො.

අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘යථාවුත්තසුත්තත්ථවසෙන ද්වින්නමෙකස්ස උක්කංසාභාවා ‘මාථුරා පාටලිපුත්තකෙහි සුකුමාරතරා’ච්චාදො තරප්පච්චයො න හොතීති එකො මාථුරො දුතියො පාටලිපුත්තකො ඉමෙසං සුකුමාරානං ද්වින්නමෙකො මාථුරො-තිසයෙන සුකුමාරො සුකුමාරතරො, එකමඤ්ඤෙසං ද්වින්නමුක්කංසෙතථාඤ්ඤෙසං ද්වින්නමෙකස්සාති එවං ද්වින්නංද්වින්නමෙකෙකස්ස උක්කංසෙ තරප්පච්චයො භවති, උභයත්‍ර ත්වවයවාපෙක්ඛම්බහුවචනං, තථාහි සුකුමාරත්තෙනුක්කංසියමානානං සමුදායානමවයවා මාථුරා බහවො පාටලිපුත්තකාපි නික්කංසියමානා තථෙවාවයවා බහවො හොන්ති, එවං මාථුරා පාටලි පුත්තකෙහි සුකුමාරතරා’ති තරප්පච්චයෙන සිජ්ඣති. ඉමස්මිං ගාමෙ අඩ්ඪතරා වාණිජ්ජාච්චාදොපි කථිතෙන ඤායෙන ද්වින්නංද්වින්නමෙකෙකස්ස උක්කංසෙ තරප්පච්චයො භවති, බහුවචනන්තු කත්ථචි අවයවාපෙක්ඛන්ති සබ්බං සක්කතෙ කිච්ඡෙන සාධෙන්ති. ඉහ තු තථාවිධස්ස සුත්තස්සා විධානා ‘‘තරතමිස්සිකියිට්ඨාතිසයෙ’’ති තරාදීනමතිසයෙ සාමඤ්ඤෙන විධානා සබ්බත්ථ තරප්පච්චයෙන සුඛසාධනං හොතී’’ති.

අවත්ථාභෙදෙනාති පටුතරාවත්ථාවතො පටුඅවත්ථාය භින්නත්තා වුත්තං, තථාහි තමෙවාවත්ථන්තරයුත්තං වත්තාරො භවන්ති අඤ්ඤෙ ‘භවංසූඅවත්ථො’ති. පකාරන්තරෙනපි සාධනෙ හෙතුමාහ- ‘අතිසයමත්තෙ වා විධානතො’ති. අනවට්ඨිතත්තමාහ- (‘අතිසයවාපි’ච්චාදි). පඤ්චස්වෙතෙසූති එතෙසං යථාවුත්තානං තරාදීනං පඤ්චන්නං මජ්ඣෙ, රූපානි ගුණවචනස්ස වුත්තියමුදාහරිතානි. කිරියාවචනස්ස තු ‘අතිසයෙන පාචකතරො පාචකතමො’ති. ඉස්සික ඉයඉට්ඨා සරාදී තතො (අඤ්ඤතො) න හොන්ති බහුලාධිකාරා.