1. ණො වාපච්චෙ
නනු ච ‘ණො වාපච්චෙ’ති වචනතො කථං පකතිවිසයාවගමො සියා. යථාකථඤ්චි පකතිවිසයාවගමෙපි සාමඤ්ඤවචනතො පන ධම්මෙනාපච්චන්ත්‍යාදො යතො කුතොචි ධම්මෙනිච්චාදිතොපි සියා ණා දිපච්චයොත්‍යාසඞ්කියාහ ‘අපච්චවතා’ච්චාදි. අපච්චස්සාති අපච්චත්ථස්ස, අපච්චවතාති ‘‘ණො වාපච්චෙ’’ති වසිට්ඨාද්‍යත්ථස්සෙව පරිග්ගහණාය සාමඤ්ඤවචනතො යො අපච්චවා තතො, අත්ථතො පන අසම්භවා දබ්බාචකසද්දාව සාමත්ථියෙන ඡට්ඨියන්තා සබ්බලිඞ්ගවචනා ජායතෙති විඤ්ඤාතබ්බං. ධම්මස්මාපච්චංත්‍යාදීසු ණාදිප්පච්චයො (න ජායතෙ) ති සම්බන්ධො.
ධම්මෙනාති ධම්මෙන කරණභූතෙන. ධම්මායාති ධම්මත්ථං, ධම්මස්මාති ධම්මහෙතුනා, තතො අසම්භවෙ කාරණමාහ ‘සාපෙක්ඛත්තා’ති. සාපෙක්ඛත්තමෙව සමත්ථෙති ‘අපච්චවාහි’ච්චාදිනා, ධම්මෙනාපච්චං කස්සාති පුච්ඡිත්වා දෙවදත්තස්සාති අපෙක්ඛියමානං වදති. දෙවදත්තස්සාති අපච්චවා දෙවදත්තාදි අපෙක්ඛීයතෙති සම්බන්ධො, හිසද්දො හෙතුම්හි. න හෙත්ථ ණාදිවුත්ති අඤ්ඤත්ථ [නහෙතකාමන්තත්ථ (පොත්ථකෙ)] සාපෙක්ඛත්තා කම්බලො වසිට්ඨස්සාපච්චං දෙවදත්තස්සාති එත්ථ පන වසිට්ඨො-පච්චවාති තතො ඡට්ඨියන්තා හොතිච්චාසඞ්කියාහ- ‘න චෙ’ච්චාදි. න ච හොතීති සම්බන්ධො.
කාරණමාහ- ‘අසම්බන්ධා’ති. න හෙත්ථ සම්බන්ධො වසිට්ඨස්ස කම්බලාපෙක්ඛත්තෙන අපච්චස්ස ච දෙවදත්තාපෙක්ඛත්තෙනාත්ථන්තරාපෙක්ඛාය වසිට්ඨස්සාපච්චෙන සම්බන්ධාභාවායෙව වසිට්ඨස්ස අපච්චං වාසිට්ඨොති ණාදිවුත්තියා භාවෙ සාමත්ථියං නත්ථි, සමත්ථඤ්හි වසිට්ඨං රාජපුරිසාදි සමාසවුත්තියමෙකත්ථත්තමිව වාසිට්ඨාදිණාදිවුත්තියං ණාදිප්පච්චයමුපජනයති, නාසමත්ථං, තතො සබ්බමෙවෙතම්මනසි නිධාය වුත්තං- ‘අසම්බන්ධා’ති.
යදි පනෙත්ථ ණාදිප්පච්චයො සබ්බථා සම්බන්ධමපෙක්ඛතෙ, තදා විසෙසතො යස්සාපච්චෙන සම්බන්ධො තතොව ජනකතො සො සියාති දස්සෙතුමාහ- ‘යජ්ජෙව’මිච්චාදි.
යො ජනකොති යොයො යස්ස යස්ස අපච්චස්ස ජනකො. තතොයෙවාති තස්මාතස්මා ජනකතොයෙව. සියාති තස්මිං තස්මිං අපච්චත්ථෙ ණාදිප්පච්චයො සියා. තත්ථ හෙතුමාහ- ‘තස්සෙවාපච්චෙන යොගා’ති. යොගාති අපච්චසම්බන්ධතො, න මූලප්පකතිතොති පරමප්පකතිතො න හොතීති වුත්තං හොති. හෙතුමාහ- ‘අයොගා,ති, වචනාභාවම්පෙත්ථ දස්සෙතුං චෙ’ත්‍යාදි වුත්තං.
වචනන්ති සුත්තං, සම්බන්ධාභාවා (තාදිසවචනාභාවා) ච මූලප්පකතිතො ණාදිප්පච්චයස්සාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි මූලප්පකතිතොවාස්සාභිමතභාවං දස්සෙතුං ‘මූලප්පකතිතො’ච්චාදි වුත්තං.
කථම්පනිදං විඤ්ඤායතිච්චාදිනා ජනකස්සෙවාබ්‍යාහිතස්සාපච්චෙන මුඛ්‍ය සම්බන්ධමානීය ඉදමයුත්තන්ත්‍යාදිනා බ්‍යවහිතජනිතස්සාප්‍යපච්චයස්ස පරමප්පකතියාභිසම්බන්ධසබ්භාවං වත්වා තං සාධයිතුමාරභතෙ ‘කථ’මිච්චාදි, එවං හිච්චාදි කථංපනිදමිච්චාදිනා යථාවුත්තස්ස සමත්ථ නවාක්‍යං, හියස්මා තං දිස්වා තථා පුච්ඡිතො දෙවදත්තස්සවාතිආදිනා උප්පාදෙතාරමෙව නිද්දිසති, නාත්තානං පිතාමහො, තස්මා උප්පාදෙතායෙවාපච්චෙන සම්බජ්ඣති න පිතාමහොති යොජෙත්වා අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ඉදං යථාවුත්තමුප්පාදෙතුනිද්දිසනං, තෙන අපච්චෙන සද්ධිං උප්පාදෙතුයෙව ජනකස්සෙව යොගො සම්බන්ධො පටිපාදෙතුං න සක්කාති සම්බන්ධො.
තන්තිතං [තත්ථ-ඉති (පඤ්චිකායං)] පුච්ඡානිමිත්තං, තෙනාති අපච්චෙන. අපතනන්ති නරකෙ අපතනං භවති, සොති යොසො යස්සාත්‍යනියමනිද්දිට්ඨො සො ඤාතුං න ඉච්ඡිතොති සම්බන්ධො. ඉමිනා ඉදං දීපෙති- ‘‘නපතත්‍යනෙන නරකෙත්‍යපච්චන්ති වුච්චති අපච්චෙනානෙන යස්සකස්සචි අවිසෙසෙනාපතනම්භවති නරකෙ සොසො තාය පුච්ඡාය ඤාතුං න ඉච්ඡිතො’’ති. සො වාති කස්සායං පුත්තොති පුච්ඡායානුරොධනෙ සො උප්පාදෙතායෙව ඤාතුමිච්ඡිතොති සම්බන්ධො. තුසද්දො චෙත්ථාපච්චෙන නරකාපාතසබ්බ ජනජානනිච්ඡාවිසෙසජොතකො, යදි සියාති සම්බන්ධො, අත්තානම්පි නිද්දිසෙය්‍ය න කෙවලමුප්පාදෙතාරං, අත්ථිච්චාදි පිතාමහස්ස අත්තනොපි නිද්දෙසෙ කාරණවචනං, තං අපච්චං නිමිත්තං කාරණං, යස්ස තං තංනිමිත්තං තස්මා [කත්වා (පොත්ථකෙ)] එවං දිට්ඨිකො හිච්චාදිනා යථාවුත්තං සමත්ථෙති.
බ්‍යවහිතජනිතෙනාපීති බ්‍යවහිතෙන කත්තුනා ජනිතෙනාපි, කරණෙ චායං තතියා, හෙතුම්හි වා. කස්මා එවං දිට්ඨිකොති ආහ ‘යං නිමිත්තං හි’ච්චාදි. හිසද්දො යස්මාදත්ථෙ. යස්සාති පුබ්බජස්ස, තෙන අපච්චෙන අපතනං තදපතනං තතො, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘තෙන බ්‍යවහිතජනිතෙනාපි පුමුනා පුබ්බජොපි නරකං න පතති සො පුබ්බජස්සාප්‍ය පච්චං භවති යථාවුත්තෙන නිබ්බචනෙනා’’ති. තස්මාච්චස්ස පුබ්බෙ වුත්තයස්මාත්‍යනෙනාභිසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උපපත්‍යන්තරමාහ-‘උපචාරතොවෙ’ච්චාදි. පුබ්බ පුබ්බභාවෙ සතීති පුබ්බස්ස පුබ්බස්ස විජ්ජමානත්තෙ සති. බ්‍යවහිතෙන ජනිතෙ අපච්චෙපි නිමිත්තං අපායාපතකාරණභාවො අත්ථියෙ වාති සම්බන්ධො. කෙසන්ති ආහ-‘පුබ්බෙසන්ති පුබ්බජානන්ති අත්ථො, කෙ නාති ආහ- ‘පාරම්පරියෙනා’ති. අභෙදොපචාරෙනාති පුබ්බපුබ්බභාවෙ සතිච්චාදිනා වුත්තනයෙන ජනකස්ස විය පාරම්පරියෙනපුබ්බෙසම්පිනිමිත්තතා වතො ජනකසදිසත්තා ජනකාව නාම තෙ සියුන්ති එවමභෙදෙන උපචරණතො චින්තනතොති අත්ථො. උභයථාති ඤායෙන උපචාරෙනචාති උභයෙන පකාරෙන, එවමුභයථාපි මූලප්පකතියා පච්චෙනාභිසම්බන්ධා කථමනන්තර [මනන්තරාදි (පොත්ථකෙ) (තත්ථ) පොත්ථකෙ] ජනිතෙනාපච්චෙනාදිපුරිසසම්බන්ධොයෙන තතො ණාදිප්පච්චයො සියාති නාසඞ්ක්නීයං.
තතො චාති මූලප්පකතිතො ච, අපච්චසාමඤ්ඤවචනිච්ඡායන්ති ඉත්ථි පුන්නපුංසකත්තවිසෙසොපග්ගාහි අපච්චසාමඤ්ඤස්ස වචනිච්ඡායං.
එවම්මූලකතිතො- පච්චසාමඤ්ඤෙන ණාදිප්පච්චයං වවත්ථපෙත්වා ඉදානි අපච්චාදිතොපි හොතෙව ණාදි සාමඤ්ඤවිධානා. සො ච බහුලාධිකාරතො ගුරුජනායත්තත්තා තන්නියොගාචරණෙන පසත්ථෙ යෙවාපච්චෙ බ්‍යවහිතජනිතෙපි ඉත්ථිවජ්ජිතෙ සියාති දස්සෙතුමාහ ‘නත්තාදීහි’ච්චාදි. සතියෙව ගුරුජනෙ සප්පධානභාවෙන කුච්ඡිතෙ-පච්චෙතු නත්තාදීවුත්තීහි වසිට්ඨාදීහි ණාදිප්පච්චයො හොති වාසිට්ඨොතිආදි, ඉත්ථියඤ්ච න හොති වාසිට්ඨීතිආදි.
අත්ථතොති සාමත්ථියතො. අපච්චෙ විධීයමානො පච්චයො අපච්චවතා ජායමානො තස්සාපච්චන්ති අත්ථෙ ජායති. සොචාය මත්ථවිසෙසො ඡ(ට්ඨියන්ත) තාභාවෙ කථං සියාති ඉදමෙත්ථ සාමත්ථියං. අනන්තරෙ වාපච්චෙ පුත්තෙ-භිධෙය්‍ය නත්තාදො වාපච්චෙ-භිධෙය්‍යාති සසම්බන්ධො. කුතොචි අපච්චවතා නත්තාදො එව. ඉදඤ්ච සබ්බම්බහුලවචනෙව සම්පජ්ජතීති ආහ- ‘බහුලාධිකාරා’ති. අපච්චෙති එකවචනෙන නිද්දෙසෙ පුමුනා නපුංසකෙන කරියති, තෙනෙ කස්මිං යෙවාපච්චෙ සියා, න බහූසු වසිට්ඨස්සාපච්චානි වාසිට්ඨානි, න චිත්ථි වාසිට්ඨානි, න චිත්ථියං වාසිට්ඨීත්‍යාසඞ්කියාහ-‘ඉදඤ්චෙ’ච්චාදි. ඉදඤ්ච අපච්චවචනඤ්ච. ඉමිනා චෙත්ථ තථා නිස්සයකරණං දස්සෙති. තස්ස වචනිච්ඡාභාවතොති තස්ස ලිඞ්ගවචනස්ස සුත්තෙ වත්තුමිච්ඡායාභාවතොති අත්ථො.
කිං පන කාරණං සුත්තෙ ලිඞ්ගවචනාවචනිච්ඡායං තස්සාප්පධානත්තා යෙනකෙනචි ලිඞ්ගාදිනා නිද්දෙසො-වස්සං කත්තබ්බොති නානන්තරියකත්තා තස්සෙහොපාදානං, යථාධඤ්ඤත්ථිනොපලාලාදිනොප්‍යප්පධානස්සොපාදානන්ති. තතොයෙවාහ-‘උපලක්ඛීයස්සෙත්ථ පධානත්තා’ච්චාදි. ඉත්ථිපුමත්තයුත්තජඤ්ඤවිසෙසො උපලක්ඛීයො, අපච්චෙතීදමුපලක්ඛණං, සයන්ති යථාවුත්තමුපලක්ඛණං සයං. කාරියප්පටිපත්තියාති පුමෙ නපුංසකෙපච්චෙ-භිධෙය්‍යෙ විධි හොතිච්චෙවං කාරියප්පටිපත්තියා වත්තුං න ඉට්ඨං.
වචනන්තරෙපි අඤ්ඤස්මිං වචනෙ. ආණීති ණිප්පච්චයසුත්තං වදති. අගොත්තාදිතොති යොගොත්තස්සාදිභූතො න හොති, තතො, තෙනෙව ‘‘ආණී’’ති සුත්තෙ (4-5) වක්ඛති-‘අකාරන්තමත්තතොවායංණින ගොත්තාදිභූතතො’ති. වාක්‍යසමාසාපීති යථාසඞ්ඛ්‍යෙනාහ. තස්මිං අත්ථෙති තස්මිං වාක්‍යොපදස්සිතෙ අත්ථෙ, තන්ති වාක්‍යං. සමාසවුත්තිඤ්ච නිවත්තෙය්‍යුන්ති සම්බන්ධො.
සතිපනාති වාකාරෙ සති තු අනිච්චත්තා ණප්පච්චයස්ස. සොපීති සමාසොපි, සමාසොතිආදිනා පක්ඛන්තරමාහ. තෙන වාක්‍යසිජ්ඣනෙන. පක්ඛෙ වාක්‍යසමාසාපි සියුන්ති පක්ඛෙ සමාසවුත්තියා එව බාධිතත්තා පක්ඛන්තරෙ ණාදිවුත්ති න බාධීයතීති වාක්‍යවුත්තියොපි සියුන්ති අත්ථො.