26. ඉත්ථි
ඉත්ථිවිධීසු ‘‘පුථුස්ස පථවපුථවා’’ති (3-39) සුත්තපරියන්තෙසු. ඉත්ථියන්ති ඉදං නාමවිසෙසනං වා සියා පච්චයත්ථවිසෙසනං වා, තත්ථ නාමවිසෙසනමෙවිදං න පච්චයත්ථවිසෙසනන්ති දස්සෙතුමාහ- ‘නාමෙ’ච්චාදි. අකාරන්තතො නාමස්මාති එකත්තාදිමහන්තත්ථවාචිතො අකාරන්තතො නාමස්මා. ඉත්ථත්තන්ති එත්ථ ඉත්ථීති ඉත්ථිලිඞ්ගං වුච්චති. ඉත්ථියෙව හි එසාති ලිඞ්ගීයති සඞ්කෙතීයතීති ලිඞ්ගං. ඉත්ථියා එසාති පසිද්ධිමතො අත්ථස්ස භාවො සාමඤ්ඤං බාලයුවත්තාදි ලක්ඛණං ඉත්ථත්තං. කිමෙත්ථ ලිඞ්ගං නාම–
එසෙසො එතමිති ච,
පසිද්ධි අත්ථෙසු යෙසු ලොකස්ස;
ථීපුං නපුංසකානීති,
වුච්චන්තෙ තානි නාමානි.
අත්ථෙසු යෙසු එසා එසො එතන්ති පසිද්ධි ලොකස්ස හොති එතානි යථාක්කමං ඉත්ථිපුරිසනපුංසකලිඞ්ගානීති ලොකෙන වුච්චන්තීති අත්ථො. එවඤ්චකත්වා වුච්චතෙ ‘‘ලිඞ්ගං නානුසාසනීයං ලොකනිස්ස යත්තා ලිඞ්ගස්සා’’ති. තත්ථ ගොඉච්චාදීස්වෙසා එසොති පසිද්ධියා ඉත්ථිලිඞ්ගත්තං, අච්චිආදීස්වෙසා එතන්ති පසිද්ධියා ඉත්ථිනපුංසකත්තං, තටොභටී තටමිච්චාදීස්වෙසො එසාඑතන්ති පසිද්ධියා පුමිත්ථිනපුංසකත්තං, මාලාඉච්චාදීස්වෙසාති පසිද්ධියා ඉත්ථත්තං, රුක්ඛොච්චාදීස්වෙසොති පසිද්ධියා පුල්ලිඞ්ගත්තං, කුලමිච්චාදො එතන්ති පසිද්ධියා නපුංසකත්තං. සමාසස්සාප්‍යෙවං දට්ඨබ්බං, ජොතකාති දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ජොතකා ඉත්ථත්තස්සෙති පකරණතො විඤ්ඤායති. තතො වෙච්චාදිනා පච්චයත්ථභාවිනො යෙ දොසා තෙසමෙත්ථනාවකාසොති දස්සෙති. සමානාධිකරණත්තං බහුවචනම්පි හොතීතිසම්බන්ධො. ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘ඉත්ථත්තස්ස පච්චයත්ථත්තෙ සති පධානත්තාස්ස බ්‍යතිරෙකලක්ඛණාය ඡට්ඨියා ‘කුමාරිත්තං (දෙවදත්තායා’තිභවිතබ්බං, තතො ච න සියා කුමාරී) දෙවදත්තා’ති සමානාධිකරණත්තං, තථා කුමාරියොති බහුවචනම්පි ඉත්ථත්තස්සෙකත්තා. පකතියත්ථ විසෙසනපක්ඛෙ තු පකතියා ඉත්ථත්තවිසිට්ඨං දබ්බමෙවොච්චතෙ, ආආදයො තු ජොතකතාති තත්ථ බ්‍යතිරෙකාභාවා ඡට්ඨියා අප්පසඞ්ගො ච බහුවචනම්පි අනෙකත්තාව දබ්බස්ස යුත්තන්ති යථාවුත්තදොසාවසරාභාවා ඉට්ඨත්ථසිද්ධී’’ති. අඤ්ඤෙති ජයාදිච්ච ජිනින්දබුද්ධ්‍යාචරියාදයො දස්සෙති.
ඉත්ථියමභිධෙය්‍යායන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගසඞ්ඛාතෙ ඉත්ථත්තෙ අත්ථභූතෙ, යථෙවහීතිආදිනා උපමාවසෙන යථාවුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති. තත්ථ ඉත්ථත්තමිච්චාදිනා පරොපවණ්ණිතපක්ඛස්සායුත්තත්තන්නිච්ඡින්දෙති, නො පපජ්ජතෙ [නොපපජ්ජෙය්‍ය (පඤ්චිකා)] දෙවදත්තාසද්දවචනීයස්සාපි ඉත්ථත්තතො අබ්‍යතිරිත්තත්තා ‘ඉත්ථත්තං දෙවදත්තායා’ති භින්නාධිකරණතා න යුජ්ජතෙ, අනුපපත්තිමෙව සමත්ථෙති ‘දෙවදත්තායාති’ච්චාදිනා. සමානාධිකරණත්තමෙව සියා ඉත්ථිසද්දවචනීයතො අනඤ්ඤත්තා දෙවදත්තා සද්දවචනීයස්ස ඉත්ථී දෙවදත්තාති.
අතොඑවාති ඉත්ථත්තෙ ආවිධානතොයෙව. තබ්බතොත්ථස්සාති ඉදං ජයාදිච්චාදිමතානුගාමිනා [නුගාමී පන (පොත්ථකෙ)] වුත්තං, තථා හි තෙ එවං ලිඞ්ගලක්ඛණ මාහු (පා, 4-1-3 කාසිකායං) ‘‘සාමඤ්ඤවිසෙසා ඉත්ථත්තාදයො ගොත්තාදයො විය බහුප්පකාරබ්‍යත්තියොති [සාමඤ්ඤානි ච තුල්‍යජාතියපදත්ථසාධාරණත්තා තානි විසෙසා ච අඤ්ඤ මඤ්ඤෙහි විජාතියෙති ච විසිස්සන්තෙ බ්‍යාවත්තන්තෙති සාමඤ්ඤවිසෙසා. බ්‍යඤ්ජීයන්තිආ එතෙහීති බ්‍යත්තියො සාමඤ්ඤවිසෙසානං නිස්සයා, බහුප්පකාරා බ්‍යත්ති යො යෙසං සාමඤ්ඤවිසෙසානං තෙ තථාවුත්තාති– (කාසිකාවිවරණ පඤ්ජිකා.)] තෙ හ්‍යෙවං මඤ්ඤන්තෙ ‘‘යථා ගොත්තාදයො සමානජාතියෙසු සබ්බෙස්වනුවත්තන්තෙ, විජාතියෙහි පන නිවත්තන්තෙ, තථා ඉත්ථත්තාදයොපි. විචිත්තත්තා පන සාමඤ්ඤවිසෙසනිස්සයානං බ්‍යඤ්ජකානං කොචියෙව සාමඤ්ඤවිසෙසො කෙනචිදෙව නිස්සයෙන බ්‍යඤ්ජතෙ, න සබ්බො සබ්බෙන (පති) නියතවිසයත්තා භාවසත්තීනං, තත්ථ යෙනත්ථෙන ඉත්ථත්තමෙව බ්‍යඤ්ජතෙ න පුමත්තං නාපි නපුංසකත්තං, සා ඉත්ථියෙව භවති න පුමා නාපි නපුංසකං. යෙන පුමත්තමෙව බ්‍යඤ්ජතෙ, සො පුමායෙව. යෙන තු නපුංසකත්තං තං නපුංසකමෙව. යො තු ද්වින්නං තිණ්ණං (වා) බ්‍යඤ්ජකො, සො ද්විලිඞ්ගො තිලිඞ්ගො වෙ’’ති (පා, 4-1-3 කාසිකාවිවරණපඤ්ජිකා) තස්මා පබ්බතො යථා වුත්තඉත්ථත්තවතො අත්ථස්ස අභිධෙය්‍යස්සාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.
අථෙච්චාදිනා යථාවුත්තදොසපරිහාරාය ජිනින්දබුද්ධිනා යදුපවණ්ණි තං තං පරිකප්පෙති. සො එව චරහිච්චාදිනා උපහාසපුබ්බකමුත්තර මාචික්ඛතෙ. මසිමක්ඛිතකුක්කුටොවියාති යදා කොචි අඤ්ඤකුක්කුටො අඤ්ඤස්මා භීතො සියා, තදා විජයිනො කුක්කුටස්ස මුඛං මසියා මක්ඛෙත්වා උපනෙන්ති සො පඨමං තතො භීතොපි පුන අඤ්ඤොති මන්ත්වා යුජ්ඣිතුමුස්සහතෙ. යථාත්‍ර සොව කුක්කුටො බ්‍යාජෙ නොපදස්සිතො, තථා ත්‍රාමීත්‍යත්ථො.