17. වානෙ
අනෙකග්ගහණස්ස පයොජනං වත්තුමුපසක්කති ‘ඉධෙ’ච්චාදි, විවච්ඡිතෙකසඞ්ඛ්‍යාසාමඤ්ඤන්ති විවච්ඡිතං එකසඞ්ඛ්‍යාය සාමඤ්ඤං, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘යදි‘ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙ’ති වත්තුමිච්ඡිතෙකසඞ්ඛ්‍යාසාමඤ්ඤස්ස පරිග්ගහො න සියා තදා ඉහානත්ථක (මනෙක)ග්ගහණං සියා තෙනෙහානෙ කග්ගහණසාමත්ථියායෙව ‘ස්‍යාදිස්‍යාදිනෙ’ති වත්තුමිච්ඡිතෙකසඞ්ඛ්‍යා සාමඤ්ඤම්පරිග්ගහිතන්ති විඤ්ඤායතෙ’’ති තෙනෙච්චාදිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘තෙන යථාවුත්තෙන පුබ්බෙ වුත්තො සබ්බොපි සමාසො පුබ්බපරානං ද්වින්නංයෙව ස්‍යාද්‍යන්තානං හොතී’’ති.
යජ්ජෙවං කථං ‘තදහුජාතො’ති බහුලාධිකාරෙන විසෙසන සමාසගබ්භකාරකසමාසෙන වා සිජ්ඣති, අයං අඤ්ඤපදත්ථසමාසො. චත්ථෙ බහුන්නමිට්ඨත්තා තදත්ථඤ්චානෙකග්ගහණං, තෙන ‘හොතු පොතු පිතා පුත්තා’ති හොති උත්තරපදෙ (යොනි) සම්බන්ධෙ පරතො පුබ්බපදස්ස ‘‘පුත්තෙ’’ති (3-65) සුත්තෙනාත්තෙන, අඤ්ඤථා ද්වින්නංද්වින්නං සමාසෙ සබ්බත්ථ උත්තරපදසම්භවෙන ‘‘විජ්ජායොනිසම්බන්ධානමා තත්‍ර චත්ථෙ’’ති (3-64) ‘‘පුත්තෙ’’ති ච සුත්තද්වයෙනාත්තෙන‘හොතා පොතා පිතා පුත්තා’ති ආපජ්ජෙය්‍ය. අනෙකන්ති පඨමන්තත්තා ස්‍යාදීතීදමෙවානුවත්තතෙ, තෙනෙවානෙකං ස්‍යාද්‍යන්තමිච්චෙව වුත්තං. අථාඤ්ඤත්ථෙති වුත්තෙ-ඤ්ඤස්ස වාක්‍යස්සත්ථෙති අවත්වා පදස්සෙච්චෙව කස්මා වුත්තන්ත්‍යාසඞ්කියා හ- ‘ස්‍යාද්‍යන්තස්සෙ’ච්චාදි, තස්සෙවාති සාමත්ථියලද්ධස්ස ස්‍යාද්‍යන්ත පදස්සෙව සමාසො විඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො.
තස්ස ගුණා තග්ගුණා තස්සෙච්චනෙනාඤ්ඤපදත්ථො නිද්දිසීයතෙ, තස්ස අඤ්ඤපදත්ථස්ස යෙ ගුණා යානි විසෙසනානි, තෙසං සංවිඤ්ඤාණං ගහණං තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං, අථවා සො ගුණො යස්ස සො තග්ගුණො, තග්ගුණස්ස තග්ගුණයුත්තස්සාඤ්ඤපදත්ථස්සසංවිඤ්ඤාණං, න ගුණවිරහිතස්සා(ති) තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං, එත්ථ පන ‘අඤ්ඤපදත්ථෙ තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං ප්‍යත්ථී’ති පරිභාසීයති, තත්ථායමත්ථො ‘‘අඤ්ඤපදත්ථෙ සමාසෙ-ඤ්ඤපදත්ථො විසෙසනෙන සහ විඤ්ඤායති නවිසෙසනරහිතො’’ති, ක්වචි අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණස්සාපි දස්සනෙ නාපිසද්දො, යත්‍රාවයවෙන විග්ගහො සමුදායො සමාසත්ථො තත්ථෙව තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං භවති, තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණතො අඤ්ඤං අතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං, තස්මිං, යත්‍රාවයවොයෙව සමාසත්ථො තත්‍රාතග්ගුණසංවිඤ්ඤාණං.
එත්ථ පන බහුධනසද්දො පුරිසස්ස උපලක්ඛණභාවෙන කතත්තා. අභිමතොති පාණිනීයානං අභිමතො දසන්නං සමීපෙ ආසන්නා දසන්නමිච්චාදිවාක්‍යෙ.
පරිමාණමෙවසඞ්ඛ්‍යෙයන්ති පරිමාණලක්ඛණමෙව සඞ්ඛ්‍යෙයං, තඤ්ච පරිමාණලක්ඛණං සඞ්ඛ්‍යෙයඤ්ච.
සඞ්ඛ්‍යානරූපන්ති සඞ්ඛ්‍යානසභාවං.
පරිමාණෙනාති පඤ්චසඞ්ඛ්‍යාය පරිච්ඡිජ්ජමානෙන සඞ්ඛ්‍යෙයසඞ්ඛාතෙන පරිමාණෙන.
සඞ්ඛ්‍යානවුත්තීති තෙන අනතිවත්තියමානතප්පරිච්ඡෙදක සඞ්ඛ්‍යානරූප සඞ්ඛාතෙ සඞ්ඛ්‍යානෙ වුත්ති යස්සා සා සඞ්ඛ්‍යානවුත්ති-පඤ්චසඞ්ඛ්‍යා.
දිට්ඨන්තෙනිමිනා ඉමං දීපෙති ‘‘යථා පඤ්ච පරිමාණමෙසන්ති පඤ්චකාති එත්ථ පරිමාණරූපො-වයවභෙදසමුදායසභාවො පකතියත්ථො සමුදායිනො සකුනා පච්චයත්ථො, තථා තිදසාති එත්ථාපි’’ති, කප්පච්චයො පකතිප්පච්චයත්ථභෙදසම්භවෙන.
කෙචි පනාති ඉමිනා පාණිනීයෙ දස්සෙති.
පකතිප්පච්චයත්ථභෙදසම්භවාති ඉමිනා පරෙසං පකතිප්පච්චයත්ථානං භෙදාභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා සඤ්ඤායං සකත්ථෙ කප්පච්චයස්ස විධානං දස්සෙති.
ස්‍යාද්‍යන්තස්සාති ඉමිනා වාසද්දස්ස පදත්තං දස්සෙති.
තදත්ථෙපීති තස්ස වාඉති අඤ්ඤපදස්ස අත්ථෙපි, තදත්ථො චෙත්ථ විකප්පත්ථො වා සියා තදා පන ද්වින්නං ගහණෙ න තිණ්ණං, තෙසන්තු ගහණෙ න ද්වින්නං, සංසයො වා, තදා තු සංසයස්සොභයා ලම්බනරූපත්තා ද්වෙවාති වුත්තෙ තයො, තයොවාති වුත්තෙ ද්වෙ අපෙක්ඛීයන්තීති බුද්ධිවිසයා පඤ්ච අත්ථා සමාසාභිධෙය්‍යො හොන්ති.
නාමත්තෙනාති රුළ්හිනාමත්තෙන, අභිමතො පාණිනියානං, විකප්පිතං සුත්තන්තරෙන විභාසා සබ්බනාමසඤ්ඤාවිධානෙන.
අවයවධම්මෙනාති අවයවසඞ්ඛාතෙන සභාවෙන.
නනු ච සමානාධිකරණානං බහුබ්බීහි වුත්තො පාණිනියෙහි ‘පඤ්චහි භුත්තමස්සෙති බ්‍යධිකරණානං න සියා’ති, තථා පඨමත්ථං වජ්ජෙත්වා සබ්බවිභත්‍යත්ථෙසු ඉට්ඨො ‘වුට්ඨෙ දෙවෙගතොච්චත්‍ර වුට්ඨදෙවොති න සියා’ති තස්මා කථමත්‍ර බ්‍යධිකරණානං පඨමත්ථෙ සමාසො වණ්ණීයතෙච්චාසඞ්කියාහ-‘බ්‍යධිකරණානම්පි’ච්චාදි, බ්‍යධිකරණානම්පි යථාභිධානංසමාසසබ්භාවතො පඤ්චහි භුත්තමස්සෙත්‍යාදො බහුලාධිකාරා අනභිධානතො වා න භවිස්සති, තතොයෙව ච පඤ්ච භුත්ත වන්තො-ස්සෙති සමානාධිකරණානම්පි ක්වචි න භවිස්සති, තථා පඨමත්ථෙපි ක්වචි න භවිස්සති වුට්ඨෙ දෙවෙ ගතො’ති. තුල්‍යයොගෙ ගම්‍යමානෙති අත්ථො.
අඤ්ඤත්‍රචාති තුල්‍යයොගතො-ඤ්ඤත්‍ර සලොමකොත්‍යාදීසු ච, විජ්ජමානානි ලොමාන්‍යස්ස, විජ්ජමානා පක්ඛා අස්සාති විග්ගහො. උපසඞ්ඛ්‍යාතො ‘‘ස්‍යාද්‍යධිකාරෙ-ත්ථිඛීරාදීනමුපසඞ්ඛ්‍යාන’’න්ති (2-2-24-වා) සභාවතො එව නිවත්තො න සුත්තන්තරතො, ගතත්ථස්සාපි හි පයොගෙ අනවට්ඨානං සියා පිට්ඨපෙසනෙ විය, කථඤ්චරහි බ්‍රාහ්මණෙ බහූ ආනය, අහං පචාමීති නාවස්සමෙවං පයොගො, කත්ථචි පන වචනසිලිට්ඨතාදිප්පයොජනෙ සති හොතෙව.
කණ්ඨෙ සම්භවොති කාළස්ස කණ්ඨෙ සම්භවො. ට්ඨසද්දත්ථොති කණ්ඨට්ඨසද්දෙ ට්ඨසද්දත්ථො. ඔට්ඨසද්දොව මුඛවුත්තීත්‍යනෙන ගම්මමානත්ථත්තා දුතියස්ස මුඛසද්දස්සාප්පයොගමාහ, තස්මා ඔට්ඨොව මුඛමස්සාති විග්ගය්හ ඔට්ඨමුඛොති සමාසො, න ච පාණි පාණ්‍යන්තරස්ස මුඛං, මුඛෙනෙව ච පාණිමුඛස්ස සදිසත්තං පසිද්ධන්ති සාමත්ථියා ඔට්ඨමුඛමිව මුඛමස්සෙත්‍යත්ථෙව තිට්ඨතෙ, උපන්‍යස්‍යන්තෙත්‍යුපන්‍යාසා, විසයදස්සනත්ථාති ඉමිනා’කණ්ඨෙ කාළො යස්සා’ත්‍යාදීකමෙව වාක්‍යන්ති දස්සෙති. සමුදායෙ විකාරෙචාති සමුදායසම්බන්ධෙ විකාරසම්බන්ධෙ ච. තංසමාසස්සාති තස්සා ඡට්ඨියා සමාසස්ස, තදභිධායිනන්ති සඞ්ඝාත විකාරාභිධායීනං, කෙසානං සඞ්ඝාතො ඉච්චාදි පරෙසං වාක්‍යං. ධාතුතො ජාතං ධාතුජං, උත්තරපදං පතිතසද්දාදි, තස්ස පයොගොති පතිතසද්දස්ස පයොගො.
‘‘නඤ්ස්මාත්ථ්‍යත්ථාන’’න්ති (2-2-24) වාත්තිකං, එතනාහ-‘ඤ කාරානු බන්ධා’ඉච්චාදි. පාණිනියා තු අවිජ්ජමානසද්දො නඤ්සමාසො, පදන්තරෙ නාස්ස බහුබ්බීහි වොත්තරපදලොපො, අවිජ්ජමානා පුත්තාස්ස අපුත්තොවිජ්ජමානපුත්තොති සාධෙන්ති, ඉච්ඡතෙ පාණිනීයෙහි… දක්ඛිණපුබ්බා සද්දානං නානත්ථත්තා බ්‍යධිකරණත්තා, වචනෙපීති සුත්තෙ විජ්ජමානෙපි, අය මඤ්ඤපදත්ථසමාසො පරෙහි බහුබ්බීහීති වුච්චති තථාහි බහවො විහයො යස්ස සො බහුබ්බීහි, යථා බහුබ්බීහීති අඤ්ඤපදත්ථප්පධානො තථා අයම්පි.