8. ලක්ඛණි
ලක්ඛණාදීස්වත්ථෙසුති නාමස්සා [කස්සා (පොත්ථකෙ)] යමත්ථනිද්දෙසොති ආහ ‘අභිනායො යුත්තො’ච්චාදි, තෙනාති අභිනා යුත්තස්සාත්ථනිද්දෙස කාරණෙන, ලක්ඛණසද්දෙන හෙතු වත්තුමිච්ඡිතොති ආහ-‘තත්ථෙ’ච්චාදි, දුවිධො හෙතු, වුත්තඤ්හි සුබොධාලඞ්කාරෙ ‘‘ජනකො ඤාපකො චෙති, දුවිධා හෙතවො සියු’’න්ති (252), සමුපලක්ඛයතීති සමුපලක්ඛණං, සඞ්කෙතමත්තං ඤාපකං, න තු ජනකං, සඞ්කෙතොපි ලක්ඛණමුච්චතෙ ලක්ඛීයතෙ කාරියමානෙනාති කත්වා, ජනකස්සාප්‍යත්‍ර ලක්ඛණත්තෙන ගහණෙ පයොජනං ‘‘අනුනා’’ (2-10) ඉච්චත්‍ර දට්ඨබ්බං. කඤ්චිපකාරන්ති ඉමිනා ඉත්ථංසද්දස්ස අත්ථං වදති. පත්තොති ඉමිනා භූතසද්දස්ස, එත්ථ හි භූධාතු පත්තියං වත්තතෙ, රුක්ඛොලක්ඛණන්ති රුක්ඛො ඤාපකහෙතූති අත්ථො… රුක්ඛෙන විජ්ජුයා ඤාපීයමානත්තා, ආචරියජිනින්දබුද්ධි පන අඤ්ඤථා වණ්ණයති, තස්සෙදං මතං-
ක්‍රියාය ජොතකො නායං, සම්බන්ධස්ස න වාචකො;
නාපි ක්‍රියන්තරාපෙක්ඛී, සම්බන්ධස්ස තු භෙදකොති.
අයමෙත්ථ අත්ථො ‘‘අයමභි අභිනන්දතිත්‍යාදීසු විය කිරියාය ජොතකො න හොති, ඡට්ඨී විය සම්බන්ධස්ස වාචකො න හොති, නික්කොසම්බීත්‍යත්‍ර ගමනකිරියාපෙක්ඛී නිසද්දො විය නාපි කිරියන්තරා පෙක්ඛී, කිඤ්චරහි සම්බන්ධස්ස තු භෙදකො විසෙසකො භවතී’’ති තමුපදස්සෙතුමාහ-‘අඤ්ඤෙ ත්වි’ච්චාදි, එත්ථ ඉතිසද්දො නිදස්සනෙ, රුක්ඛම්පත්වා විජ්ජොතතෙ ඉතිඑවං පත්තිකිරියාය පත්වාතිවුත්තරුක්ඛපාපනකිරියාය ජනිතොති අත්ථො, තථාහි රුක්ඛස්ස විජ්ජුයා පාපනාභාවෙ විජ්ජුයා ලක්ඛියාය තල්ලණස්ස ච රුක්ඛස්ස යො ලක්ඛියලක්ඛණභාවො සම්බන්ධො, සො කෙන සම්පාදිතො භවෙය්‍ය, නනු සම්බන්ධෙ අභිනා ජොතීයමානෙ රුක්ඛස්ස ලක්ඛණවුත්තිතා කථං ජොතීයතීති ආහ-‘ලක්ඛණත්ථොච විසයභාවෙනා’ති, තථාචෙත්‍යාදිනා තස්මිං පක්ඛෙ සම්භාවිතං දොසමුබ්භාවයති, තත්‍රාය මිච්චාදිනා යථාවුත්තදොසපරිහාරාය පරෙහෙවාභිධීයමානම්පරිහාරමාහ, පරිහාරොපදස්සනෙනාස්සාපි පක්ඛස්සාදුට්ඨතාඛ්‍යාපනෙනෙසොපි පක්ඛො-බ්භුපගතොත්‍යවසෙයො, අතොයෙවුපරි යථාවුත්ත පක්ඛනිස්සයෙනෙව බ්‍යාඛ්‍යායතෙ, දෙවදත්තස්ස සාධුත්තසඞ්ඛාතඉත්ථම්පකාරප්පත්තියා විසයභාවෙනාවට්ඨිතා මාතා තත්ථ වත්තති නාමාති ආහ-‘මාතුයා’තිආදි, මාතා ච ඉත්ථම්භූතෙ පවත්තා විසය භාවෙන දෙවදත්තො ච තත්ථ විසයීභාවෙන, තෙසඤ්ච විසයවිසයීභාවලක්ඛණො සම්බන්ධො ඉත්ථම්පත්තිලක්ඛණාය කිරියාය ජාතො, සො මාතුසම්බන්ධො හොති කාරණවසෙන, සොචාතිනා ජොතීයතීති මාතු තෙනාභිනා යොගොති ආහ-‘ය්වාය’ච්චාදි, මාතුසම්බන්ධොඉති යොජනා, ඉත්ථම්පත්තියාති ඉත්ථම්පත්තිලක්ඛණාය කිරියාය කරණභූතාය, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘කිඤ්චාපි සො සම්බන්ධො දෙවදත්තෙනාප්‍යවිනාභාවීති තස්ස සොභිනා ජොතීයතෙ, තථාපි මාතුසම්බන්ධොභිනා ජොතීයතීති ‘මාතු තෙන යොගො’ති ච (වුච්චති)… සද්දසත්තියා තග්ගතායෙව දුතියාය උභයගතස්සාපි සම්බන්ධස්ස ජොතනතො’’ති රුක්ඛො රුක්ඛො තිට්ඨතීති සම්බන්ධො, ඨිතිම්පටිච්චාති ඨිතින්නිස්සාය එසං රුක්ඛානං යො ච සම්බන්ධොති යොජනා, රුක්ඛානන්ති ඉමිනා රුක්ඛා කිරියාය පරෙ සම්බන්ධිනොති ඤාපෙති, ඨිතිම්පටිච්චාති ඉමිනා පන තිට්ඨතිසද්දවචනීයා සාධ්‍යරූපා ඨිතිකිරියා රුක්ඛතො පරෙ සම්බන්ධීති, අචෙතනානං රුක්ඛානමපෙක්ඛාවිරහෙපි ලොකම්පතීතිවසෙන ‘පිපතීසා’දීනං විඤ්ඤායමානත්තා විඤ්ඤායමානඨානාපෙක්ඛණකිරියායසාධ්‍යසාධනලක්ඛණො සම්බන්ධො ජාතොති විඤ්ඤෙය්‍යං, සො ච රුක්ඛසම්බන්ධො-භිනා ජොතීයතීති ආහ-‘සො’තිආදි, ද්විබ්බචනෙනෙව ජොතනීයාති විච්ඡාත්ථෙ වුත්තිමත්තෙ සතීපි විභත්තියා [විච්ඡත්ථෙ වුත්කිමත්තෙත්‍යාදිවචනං විචාරෙරෙතබ්බංවිතත්තියා අබිසද්දස්සච විච්ඡත්ථෙ වුත්තියා අභාවා, ලක්ඛණිත්ථම්භූති හි පකතිවිසෙසනං] ජොතෙතුමසමත්ථත්තා විච්ඡාය ජොතනාය ද්විබ්බවචනං කත්තබ්බමෙවාති අධිප්පායො.