39. ඡට්ඨී
කිරියාකාරකෙච්චාදිවුත්තිගන්ථස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කත්තුමාරභතෙ ‘එකායං සම්බන්ධො නාමෙ’ච්චාදි, කිරියාය කාරකෙහි ච නිප්ඵාදිතොති ඉමිනා සම්බන්ධස්ස කිරියාකාරකසම්බන්ධ පුබ්බකත්තමාහ, තතොයෙවායං නාකස්මීකොති න යෙසංකෙසඤ්චි ද්වින්නං භවති, විසිට්ඨානංයෙව තු ද්වින්නං භවතීත්‍යතිප්පසඞ්ගාභාවො, කිරියාකාරකසම්බන්ධපුබ්බකො හි කාරකෙහි අඤ්ඤො සස්සාමිභාවාදිකො සම්බන්ධො, තථා ච වුත්තං–
‘‘සම්බන්ධො කාරකෙහඤ්ඤො, ක්‍රියාකාරකපුබ්බකො;
සුතායමස්සුතායංවා, ක්‍රියායං සො-භිධීයතෙති.
තත්ථ අස්සුතායං කිරියායං ‘රඤ්ඤො පුරිසො’ච්චාදො කිරියා කාරකසම්බන්ධපුබ්බකො-ඤ්ඤො එව සස්සාමිභාවාදිකො සම්බන්ධො පතීයතෙති, ‘සරති රජ්ජස්ස’ත්‍යාදො තු සුය්‍යමානෙ කිරියාසද්දෙ, එත්ථ පන සන්තමපි කම්මං වත්තුමනිච්ඡිතං, විසෙසනභාවොයෙව සරණම්පති රජ්ජස්ස පටිපාදීයතෙ’රජ්ජසම්බන්ධිසරණ’න්ති, කිරියාකාරක සම්බන්ධො හි සබ්බත්ථ වත්ථුට්ඨිතිවසෙනෙවත්ථි, තන්නිමිත්තො ච සස්සාමි භාවාදි, තත්ථ සස්සාමිභාවවිවච්ඡායං විජ්ජමානොපි කිරියාකාරක සම්බන්ධො න වත්තුමිච්ඡිතො, යථා ‘අනුදරා කඤ්ඤා’ති, සො චායං සම්බන්ධො සස්සාමිභාවජඤ්ඤජනකභාවා-වයවාවයවවිභාවාදිලක්ඛණො බහුවිධොති වෙදිතබ්බො, තත්ථ සස්සාමිසම්බන්ධෙ රඤ්ඤො පුරිසො, ජඤ්ඤජනකසම්බන්ධෙ නිග්‍රොධස්ස බීජං, අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ රුක්ඛස්ස සාඛා, ඉදානි සම්බන්ධස්සෙතස්ස කිරියාකාරකසම්බන්ධසඤ්ජාතත්තං යථායොගමඤ්ඤත්‍රාප්‍යවගමයිතුං කිඤ්චි උදාහරණමාහ-‘තථා හි’ච්චාදි, පරිපාලනකිරියාකතො නෙසං සම්බන්ධොති ඉමිනා පරිපාල්‍යපරිපාලනලක්ඛණො-යං සම්බන්ධොති දස්සෙති, සා අයම්පරි පාලනලක්ඛණා කිරියා සම්බන්ධමස්සෙදම්භාවහෙතුං ජනයිත්වා නිවත්තති, අත්ථප්පකරණාදිනා ත්විමාය කිරියායායං සම්බන්ධොති විසෙසො වසීයතෙ, න ඡට්ඨියා විසෙසාවගමනෙ සාමත්ථියං… තස්සා සබ්බත්ථෙකරූපත්තා, සුය්‍යමානෙ එව වා කිරියාසද්දෙ කාරකභාවස්ස හෙතුනො වචනිච්ඡායාභාවෙ අස්සෙදම්භාභාවසඞ්ඛාතස්සෙව ඵලස්ස වත්තුමිච්ඡිතත්තා තථෙව සම්බන්ධො ජාතො ඡට්ඨියාභිධීයතෙ ‘රජ්ජස්ස සරතී’ති, වුත්තං හි–
ජනයිත්වාන සම්බන්ධං, ක්‍රියා කාචි නිවත්තති;
සුය්‍යමානෙ ක්‍රියාසද්දෙ, සම්බන්ධො ජායතෙ ක්වචීති.
පරිපාලයතීති පුරිසම්පරිපාලයති, තතො පාලනාදිකා උපකාර සභාවා කිරියාද්වින්නම්පි තෙසං සම්බන්ධිනී භවති, රඤ්ඤා හි කාරියමානා තංසම්බන්ධිනීපුරිසවිසයත්තාවපුරිසයොගිනීත්‍යුභින්නම්පිකිරියාසම්භවති, තතොයෙවතස්සා උභයසම්බන්ධිනියා කිරියාය සම්භවෙඅස්සෙදන්ති බුද්ධියා හෙතුභූතස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛසභාවස්ස සම්බන්ධස්ස භාවතො කිරියාජනිතත්තමස්ස, අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණො… සබ්බථා නිරපෙක්ඛත්තෙ සම්බන්ධාභාවා, සම්බන්ධි බුද්ධිසබ්භවස්සාති සම්බන්ධීසු රාජපුරිසාදීසු අස්සෙදන්ති එවම්පවත්තාය බුද්ධියා සබ්භවස්ස. පරෙසං විය ‘‘ගුණෙ ඡට්ඨී’’ති වචනන්තරාභාවෙ උභයත්ථපි (චෙත්ථ) [(යෙව) (පොත්ථකෙ)] ඡට්ඨිප්ප- සඞ්ගොති බොධෙතුමාහ-‘නනු චෙ’ච්චාදි, සච්චන්ති යථා වුත්තං චොදනමබ්භුපගම්ම චොදකම්පති යථාවුත්තං සම්බන්ධරූපං තතො-ඤ්ඤත්‍රාප්‍යුපසං හරිත්වා තත්ථ ඡට්ඨිප්පසඞ්ගං චොදෙතුමාහ-‘දෙවදත්තො’ච්චාදි, අථෙව මිච්චාදිනාසතීපිඅඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාලක්ඛණෙ සම්බන්ධෙ වචනිච්ඡායෙවෙත්ථ කාරණන්ති චොදකාධිප්පායමත්‍රොපනෙත්වා තදෙව විසෙසතො ඡට්ඨියා අභාවෙ සමුපනෙතුං‘යජ්ජෙවමිහාපි’ච්චාදිකමාහ, තත්ථ අථාති චොදකාධිප්පායප්පකාසනාරම්භෙ නිපාතො, එවං වත්තබ්බන්ති එවං යදිපිච්චාදිනා වක්ඛමානනයෙන වත්තබ්බං, පටිපාදෙතබ්බතායාත්‍යාදිනා ඉදන්දීපෙති ‘‘විසෙස්සං විධෙයතාය න පරාධීනන්ති අප්පධානභාවතො බ්‍යතිරිච්චතෙ තතො-ත්තනිට්ඨමෙව, න රූපන්තරම්භජති‘පුරිසස්සෙ’ති, විසෙසනන්තු රාජාදිකං තදඞ්ගතායානුවදියමානමප්පධානත්තා කාරකරූපතො බ්‍යතිරිච්චතෙ, තතො රූපන්තරං භජති ‘රඤ්ඤො’ති, තතො බ්‍යතිරෙක ලක්ඛණො සම්බන්ධො හොති, එකස්ස සම්බන්ධිත්තාසම්භවා වත්ථුතො ද්විට්ඨො විසෙසනගතත්තෙන පතීයතෙ තතො ඡට්ඨී විසෙසනමෙවානුධාවති පතීතිවිසයෙ සද්දප්පවත්තී’’ති, යො හි විකප්පනං විසයො සො සද්දානන්ති, අතොයෙව සම්බන්ධො නියමෙන විසෙසනභෙදමනුවිදධාති… වත්ථුතො ද්විට්ඨස්සාපි තග්ගතත්තෙන පතීතියා යථා භාතූනං ධනන්ති, නාවස්සම්භාතූනං ධනන්තිච්චෙව භවති, තථා සත්‍යපි විසෙස්ස භෙදෙ විසෙසනගතමෙව භෙදමනු(විදධා)ති ‘දෙවදත්තස්ස අස්සා’ති, තදෙතං සබ්බං විසෙසනගතත්තෙන සම්බන්ධපතීතිතො-වකප්පීයතෙ, විසෙස්සගතත්තෙනාපි තප්පතීතියං නියමෙන තග්ගතභෙදානුවිධානං සියා විසෙසනගතභෙදානුවිධානමිව, ද්විට්ඨත්තන්තු වත්ථුතො [චත්තුනො] න විරුජ්ඣතෙ, වත්තුපටිබද්ධමෙව ච ද්විට්ඨත්තං මනසිකත්වා තංවාදීහි ද්විට්ඨො සම්බන්ධොභිධීයතෙ, අතොයෙවායං බ්‍යතිරෙකවිභත්ති (යාගම්‍යතෙ)… බ්‍යතිරිච්චමානවිසෙසනභූතසම්බන්ධිගතබ්‍යතිරෙකලක්ඛණසම්බන්ධාභි- ධානප්පවත්තිතොති, නීලාදිවිසෙසනන්තු පරත්ථත්තෙනාප්පධානම්පි න කාරකභාවතො බ්‍යතිරිච්චති… නීලාදිසද්දෙනුප්පලාදිදබ්බාභිධානතො, යථා ‘නීලමුප්පලම්පස්ස, නීලෙනුප්පලෙන ඨිතං, නීලස්සුප්පලස්ස ගන්ධො’ති, යදා තු න විසෙස්සපවත්ති තදා බ්‍යතිරිච්චතෙව ‘නීලස්ස ගුණස්ස උප්පලන්නිස්සයො’ති කාරකභාවලක්ඛණා පධානභාවා බ්‍යතිරිච්චතෙ එව නීලාදි, තතො විසෙසනමෙවානෙකප්පකාරතායාව තිට්ඨතෙ, තතො විසෙ- සනං කිඤ්චිදෙව කාරකරූපතො පධානභාවා බ්‍යතිරිච්චතෙති විසෙසන මත්තෙනාපි සෙසං සබ්බං තථා සියාති නාසඞ්කනීයන්ති.
ද්වෙපීති රාජපුරිසා ද්වෙපි, තතියෙ ගෙහසඞ්ඛාතෙ සම්බන්ධිනී. සහයුත්තම්පටිච්ච එවන්ති ඉමිනා පුරිසස්ස අප්පධානත්තමෙව දීපෙති, අභිමතාති පාණිනියානං සුත්තන්තරෙන අභිමතා, යතො ඡට්ඨීය-මත්තනො මතෙ සම්බන්ධනිස්සයා, තෙනාහ- ‘සම්බන්ධමෙවි’ච්චාදි, සම්බන්ධො චෙත්ථ මාතු සරණානමවට්ඨානාදිකිරියානිමිත්තොති කෙචි, අඤ්ඤෙ තු සරණස්ස කිරියාරූපත්තා කිරියන්තරමන්තරෙනෙව දබ්බෙන සම්බන්ධොපපත්තිමාහුයථා ද්වින්නං ජතුකතො සංසිලෙසො, ජතුනො තු කට්ඨෙනාත්තනායෙව, න ජත්වන්තරකතො සංසිලෙසොති. පරෙසං තතියත්ථෙ දුතියත්ථෙ ච කිතකප්පයොගෙ ඤ්ඤත්‍රාපි (පඤ්චම්‍යත්ථෙ) සත්තම්‍යත්ථෙ ච (‘‘ඡට්ඨී චා’’) ති (2-6-20) දුතියා පඤ්චමීනඤ්චා’’ති (2-6-29) ච සුත්තන්තරෙහි ඡට්ඨීතිමතා, තස්සාපි වත්තිච්ඡාතොව සාධිතභාවං දස්සෙතුමාහ-යථාචෙත්ථාතිආදි, එත්ථාප්‍යාදො උදාහරණද්වයෙ සුත්තන්තරමන්තරෙන සම්පදානත්තාභාවා සම්බන්ධවචනිච්ඡායමෙව පරෙසම්පි ඡට්ඨී, තෙනාහ-‘එත්ථා’තිආදි, බහුලන්තීමස්ස අත්ථං දස්සෙති ‘යථා දස්සන’න්ති, අවිසංවාදකාලොකස්සත්‍යාදිකං කම්මෙ උදාහරණං, පඤ්චම්‍යත්ථෙ පන වත්තිච්ඡාතොව සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්සාත්‍යාදීනි උදාහරණානි වෙදිතබ්බානි.