18. ලක්ඛණෙ

ලක්ඛීයත්‍යනෙනාති ලක්ඛණං සඞ්කෙතො, කින්තං කමණ්ඩලුප්පභුති, අත්ථෙ කාරියස්සාසම්භවා තංවාචීහි විභත්තීති මඤ්ඤමානෙන යංවිවරණං කතං ‘ලක්ඛණෙ වත්තමානතො’ති, තමුල්ලඞ්ගියාත්ථං වදති ‘යො අත්ථො’ඉච්චාදි, වත්තමානතොති විඤ්ඤායති… නාමස්මා පච්චයවිධානප්ප සඞ්ගතො, උපාත්තොති ගහිතො. කඤ්චිප්පණරමාපන්නස්ස ලක්ඛණෙ තතියා යථා සියා ‘රුක්ඛම්පති විජ්ජොතන’මිච්චත්‍ර ලක්ඛණමත්තෙ මා භවීති පාණිනීයෙහි ‘‘ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ’’ති (2-3-21) ඉත්ථම්භූතග්ගහණං කතං, තම්මනසි නිධාය චොදයමාහ–‘නන්වි’ච්චාදි, ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණන්ති ඡට්ඨීසමාසො, ආපන්නස්සාති භූතස්ස, සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො වුච්චතෙ, තථාහි ‘තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛී’ති මනුස්සත්තසාමඤ්ඤස්ස පරිබ්බාජකත්තම්පකාරො, තම්පරිබ්බාජකො පත්තො, තස්ස තිදණ්ඩකං ලක්ඛණං. උපලක්ඛණත්තෙති ඉමිනා ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණත්තාභාවමාහ, උපලක්ඛණන්ති සඞ්කෙතො. නයිදමත්ථිච්චාදි පරිහාරො, රුක්ඛම්පති විජ්ජොතනන්ති එත්ථ කස්සචි ඉත්ථම්භූතස්සාභාවා ඉත්ථම්භූතග්ගහණෙ පයොජනං න දිස්සති තන්නිවත්තනතො, රුක්ඛම්පති විජ්ජොතතෙති එත්ථතු ඉත්ථම්භූතස්ස විජ්ජුසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස සබ්භාවා තතියාප්පත්තියං තංනිවත්තියා යථාවුත්තං ඤායමන්තරෙන නාඤ්ඤං කිඤ්චි පටිසරණමත්ථීති සඤ්ඤාපයමාහ-‘අවස්ස’මිච්චාදි, අඤ්ඤථාති එවමනබ්භුපගම්ම ‘ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ’ති වචනෙ කරීයමානෙ සති, ඉත්ථම්භූතවාදිනො උත්තරමාසඞ්කියාහ-‘නචා’තිආදි, වත්තුන්ති වචනසෙසො, චො-වධාරණෙ, නෙව සක්කාති වුත්තං හොති, දුතියාවිධානසාමත්ථියාති ‘‘පතිපරීහි භාගෙ චා’’ති (2-9) කස්මා න සක්කාති ආහ-‘අත්ථි’ච්චාදි, අසති හි පයොජනෙ සාමත්ථියන්ති භාවො. අථ කමණ්ඩලු පාණිම්හි අස්සාති ආදො තතියා කස්මා න සියා ත්‍යාහ-‘කමණ්ඩලු’ඉච්චාදි, කමණ්ඩලුස්ස සෙතස්ස ච උපලක්ඛණ භාවෙනානුපාදානතොති සම්බන්ධො, ඉමිනා උපාදාතුනො සවචසි සතන්තතමාහ, විසිට්ඨාවයවාධෙය්‍යෙනාති පාණි කමණ්ඩලුනා විසිට්ඨොවයවො, තස්සාධෙය්‍යො කමණ්ඩලු තෙනාති අත්ථො. යෙනාඞ්ගෙන විකතෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ තතො තතියා යථාසියාති පරෙහි ‘‘යෙනාඞ්ගවිකාරො’’ති (2-3-20) ආරද්ධං, තදාහ-‘යෙනෙ’ච්චාදි, තත්ථ යසද්දෙන විකතාවයවො හෙතුත්තෙන නිද්දිට්ඨො අඞ්ගසද්දො ච සමුදායවචනො උපාත්තො තෙනාහ-‘යෙනෙච්චාදි, නනුච කාණාදීනං නියතගුණීනමභිධායිත්තා අක්ඛිසද්දස්ස පයොගො න යුත්තො බ්‍යාවත්තියාභාවාති, නෙස දොසො, ලොකියො-යං සද්දස්ස වොහාරො, ලොකස්ස ච සද්දප්පයොගෙ ගුරුලඝුම්පත්‍යදයො නත්ථි, තථාහි ලොකෙන ‘සීසපාති’පි වුච්චතෙ, රුක්ඛො සීසපාතිපි, යස්ස තු තත්ථාදරො, සො-ක්ඛිසද්දං පයුජ්ජතෙව, අථවා සාමඤ්ඤුපක්කමෙ විසෙසො පයොගමරහති, අක්ඛි(නාති) හි වුත්තෙ සන්දෙහො සියා ‘කිමස්ස වත්තුමිච්ඡිත’න්ති තතො කාණොති වුච්චතෙ, නාක්ඛිනා නිරූපයති සොභනොති, කිඤ්චරහි කාණොති, අක්ඛිකාණමස්සෙත්‍යාදො කස්මා න සියාති ආසඞ්කිය‘කමණ්ඩලු පාණිම්හි අස්සා’ත්‍යත්‍ර යො වුත්තො පරිහාරො, ත මෙත්ථොපදිසන්තො ආහ-‘හෙට්ඨා විය අප්පසඞ්ගො’ති.