118. අසං
ලිඞ්ගවචනභෙදෙපි බ්‍යයරහිතත්තා අබ්‍යයවන්තඋපසඞ්ගනිපාතානං පුබ්බාචරියසඤ්ඤා, අසතී සඞ්ඛ්‍යා යෙසන්ත්‍යාන්‍යසඞ්ඛ්‍යානීත්‍යාහ- ‘එකත්තෙ’ච්චාදි, එකානෙකෙසූති වුත්තත්තා සඞ්ඛ්‍යාවිසෙසෙ විධීයමානාස්‍යාදයො කථමසඞ්ඛ්‍යෙහි උප්පජ්ජිතුමුස්සහන්තෙ ඉච්චාසයෙනාහ- ‘කථමසඞ්ඛ්‍යෙහි ස්‍යාදීනං සම්භවො’ති. අථ නිස්සඞ්ඛ්‍යෙහි හොතුස්‍යාදීනමසම්භවො උච්චං රුක්ඛස්සිච්චාදොතු සඞ්ඛ්‍යාසම්භවෙ භවිතබ්බමෙව ස්‍යාදීහිච්චාහ-‘සඞ්ඛ්‍යාසම්භවෙවෙ’ච්චාදි. වුත්තිගන්ථස්සාධිප්පායං විවරති ‘අඤ්ඤථෙ’ ත්‍යාදිනා, කිමෙසමුප්පත්තියම්පයොජනං යෙනාසඞ්ඛ්‍යෙහි තදුප්පත්ති නො-නුමීයතෙ ච්චාසඞ්කියාහ-‘තස්සඤ්ච සතිය’න්ත්‍යාදි, අසති හි ස්‍යාදීනමුප්පත්තියමුච්චමාදීනමසඞ්ඛ්‍යානම්පදත්තං නත්ථීති යො ආදීසු පදස්මා පරෙසං තුම්හාම්හසද්දානං සවිභත්තීනං වොනොආදිකං පදනිමිත්තං කාරියං න සියාති ‘උච්චං වො, උච්චං නො’තිආදයො පයොගා න සිජ්ඣන්ති, සති තු ස්‍යාදුප්පත්තියං ලුත්තෙසුපි තෙසු පදත්තනිප්ඵත්තියායෙව තදුප්පත්තිතො පදත්තෙ සිද්ධෙ පදලක්ඛණං කාරියං සිජ්ඣතෙවාති භාවො. පරෙහි එත්ථ ‘තස්සං සාලාය’න්ති වචනිච්ඡායං ‘තත්‍ර සාලාය’න්ති යථා සියාති ‘‘අබ්‍යයත්වා ස්‍යාදිනො’’ති (පා, 2-4-82) අබ්‍යයතො පරස්සිත්ථියමාප්පච්චයස්සාපි ලොපො විහිතො, තෙනාහ- ‘අසඞ්ඛ්‍යෙහි’ච්චාදි, තදයුත්තන්ති ආප්පච්චයස්ස ලොපවිධාන මයුත්තංත්‍යත්ථො. අථ කෙනාත්‍ර ආප්පච්චයො විධීයතෙ යෙනාස්සාපි ලොපො-නුසාසීයතෙ ‘‘ඉත්ථියමත්වා’’ති (3-26) චෙ නෙතදත්ථි, ඉත්ථියමාප්පච්චයස්ස විධානතො-සඞ්ඛ්‍යානඤ්චාලිඞ්ගත්තා, තස්මා අසඞ්ඛ්‍යෙහි ආප්පච්චයස්ස සම්භවොයෙව නත්ථීත්‍යනත්ථකමාප්පච්චයස්ස ලොපවචනන්ති නානත්ථකං ඉත්ථියන්ති (3-26) හි ගුණිප්පධානො නිද්දෙසො ඉත්ථත්තවති ආප්පච්චයාදයො විධීයන්තෙ ‘තස්සං සාලාය (මිච්චෙ තස්මිං පදත්ථෙ) තත්‍රෙ’ති අසඞ්ඛ්‍යමිදමිත්ථත්තවති වත්තතෙ, තස්මා සියායෙ වෙතස්මා ආප්පච්චයොත්‍යවස්සමාප්පච්චයස්ස ලොපො විධෙය්‍යොති යො මඤ්ඤතෙ, තම්පති ආහ-‘යදීපි’ච්චාදි, විසෙසාභිධානාත්‍යුපගමෙ වත්ත මානොයමසඞ්ඛ්‍යසමුදායො‘නිද්දෙසො වත්තතෙ’ති චොභයමික්ඛතෙ, ඉත්ථියන්ති නිද්දෙසස්ස ගුණිප්පධානත්තං සාධෙතුං ‘ඉත්ථත්තවති හි ආප්පච්චයාදයො’තිආහ, තත්‍රෙතීමස්සාසඞ්ඛ්‍යස්ස සාලායං වත්තනතො ආහ- ‘ඉත්ථත්තවති චා’ති, අයම්පසිද්ධිරූපෙන න වත්තතෙති සම්බන්ධො, යදි අයම්පසිද්ධිරූපෙන වත්තතෙ, කුතො චරහි ඉත්ථත්තාවසායොත්‍යාහ- ‘ඉත්ථත්තාවසායො’ච්චාදි. ඉදානි ජිනින්දබුද්ධිවචනමානීය තස්සා යුත්තත්තමුබ්භාවයිතුමාහ- ‘යොප්‍යාහි’ච්චාදි, යදීපිච්චාදි ජිනින්දබුද්ධිවචනං, තස්සාති ඉත්ථත්තස්ස, පදත්ථො ච ඉත්ථත්තං සියාති යොප්‍යාහෙති සම්බන්ධො, ගම්මමානත්ථත්තා ඉතිසද්දාප්පයොගො, තස්සායුත්තන්ති තස්සෙවං වාදිනො ජිනින්දබුද්ධිනො වචනමයුත්තංත්‍යත්ථො, කුතොච්චාහ- ‘එවං හි’ච්චාදි, යදි ඉත්ථත්තස්ස වාක්‍යත්ථතා ඉත්ථිප්පච්චයනිවත්තිකතා, එවං සති සාලායමිච්චාදිසද්දන්තරාපෙක්ඛා ඉත්ථත්තප්පතීති තත්‍රෙත්‍යාදීසු සියාති අත්ථො, නෙව තථා පතීයතීති භාවො, වුත්තමෙවත්ථං ඵුටයිතුමාහ- ‘තථාහි’ච්චාදි, අවිද්දසුඅයන්ති දිට්ඨන්තො පඤ්ඤාසො, අවිද්දසු අයන්ති උභයත්‍රාප්‍යත්‍රෙකවචනසිස්ස නිවත්තියා කතං යමෙකත්තං, තං සද්දන්තරාද්‍යනපෙක්ඛමෙව පතීයතෙත්‍යත්ථො, ඉත්ථත්ත වුත්තිනා සාලාදිසද්දෙන සාමානාධිකරණ්‍යං තත්‍රෙත්‍යෙතස්සාති එතාවතා ආප්පච්චයො උප්පජ්ජතීති ච න සක්කා වත්තුන්ති දස්සෙන්තො ආහ-‘සමානාධිකරණත්තම්පි’ච්චාදි, සමානාධිකරණත්තම්පීති (ඉත්ථි) වුත්තිනා සාලාදිසද්දෙන සාමානාධිකරණ්‍යම්පි, ආප්පච්චයාදීනං නාඞ්ගන්ති සම්බන්ධො.