සරලොපාදි වණ්ණනා

26. සරො

ආධාරවිසෙසාපස්සයනන්ති ඔපසිලෙසිකාධාරවිසෙසස්ස නිස්සයනං, ඔපසිලෙසිකාධාරං විනා ආධාරන්තරෙ ගහිතෙ සති වචනන්තරං සුත්තන්තරං විනා බ්‍යවහිතනිවත්ති කාතුං න ච සක්කාති සම්බන්ධො, කෙචීති බුද්ධප්පියාචරියාදයො දස්සෙති, තෙ හි යදි වණ්ණෙන කාලෙන වා බ්‍යවධානෙපි සන්ධි භවෙය්‍ය තදා සරෙති නිමිත්තස්සො පාදානං නිරත්ථකං භවෙය්‍යාති සරෙති නිමිත්තොපාදානසාමත්ථියෙනානෙන වණ්ණාදිබ්‍යවධානෙ නො සන්ධීති මඤ්ඤමානා ‘නිමිත්තො’ච්චාදිකං වාක්‍යමාහු, තදයුත්තන්ති තෙහි’නිමිත්තො’ච්චාදිනා යං වුත්තං, තං අයුත්තන්ති අත්ථො, අයුත්තත්තෙ කාරණං බ්‍යභිචාරසබ්භාවෙන සාමත්ථියාභාවොයෙවාති බ්‍යභිචාරන්දස්සෙත්වා සාමත්ථියාභාවන්දස්සෙතුමාහ-‘අවසානෙ,ච්චාදි, කාරියාභාවෙපීති එත්ථ න කෙවලං ‘ඉදමෙව සච්චං, සුමනා භවන්තු අථොපි’ත්‍යාදො වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙයෙව, අථ ඛො ‘එතෙ න සච්චෙන සුවත්ථි හොතූ’ත්‍යාදො අවසානෙ ‘පමාදො මච්චුනො පදං’ ත්‍යාදො අන්ත බින්දු සඞ්ඛාතනිමිත්තන්තරෙ වා කාරියාභාවෙපි නිමිත්තො පාදානස්ස සාත්ථකතොති අපිසද්දස්සත්ථො, සාත්ථකතොති භාවප්පච්චයලොපෙන භාවප්පධානවසෙන වා වුත්තං, සාත්ථකත්තතොති වුත්තං හොති, අඤ්ඤථා නිමිත්තොපාදානමෙව සාත්ථකං නාමාති ‘නිමිත්තො පාදානස්ස සාත්ථකතො’ති න යුජ්ජති, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘අවසානෙ නිමින්තරෙ වා කාරියාභාවෙන බ්‍යභිචාරසබ්භාවා අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණං සාමත්ථියං නත්ථි, නිමිත්තන්තුබ්‍යවධානෙපි චත්ථි, යථා’දාරුනිමිත්තං වනොපසඞ්කමන’න්ති තස්මා වණ්ණකාලබ්‍යවධානෙපි සරෙති නිමිත්තෙ සති ලොපකාරියං පප්පොතෙ වා’ති. ලුප්පතීති ‘තත්‍රිමෙ’ච්චාදිනා කථනකාලෙ න දිස්සතීති අත්ථො, අදස්සනමත්තමෙව හි ලොපො, අඤ්ඤථා ‘තත්‍රා’දිසද්දරූපාභාවප්පත්තියා අත්ථප්පතීති කාරිත්තමෙසං න සියාති, පඨමාය නිද්දිට්ඨො… වුත්තත්තා කම්මස්ස, සරස්සාති වදෙය්‍ය… භාවෙ ඛාදිප්පච්චයෙන අවුත්තකම්මත්තා, ඉහාති ඉමිනා සත්ථන්තරෙ භාවසාධනවසෙන ගහණං විභාවෙති, ගන්ථ ලාඝවො… සරස්ස ලොපොති වා ලොපං පප්පොතීති වා අවත්තබ්බත්තා, සරොති පඨමාය නිද්දිට්ඨත්තා සරො ලොපො නාම හොතීති සඞ්කාපි සියාති ආහ-‘න චෙ’ච්චාදි, ඉහාති ඉමස්මිං සුත්තෙ, හොන්තිච්චාදොපි පුබ්බසරලොපෙ හන්තිච්චාදිකම්පි සියාත්‍යාසඞ්කියාහ-‘සොචෙ’ච්චාදි, උස්සග්ගතො ආගතො සම්භූතො තස්ස වා අයංති ඔස්සග්ගිකො පුබ්බලොපො, තස්ස භාවො ඔස්සග්ගිකත්තං, ඔස්සග්ගිකත්තා පුබ්බලොපස්ස කාරියන්තරෙහි පරලොපාදීහි අපවාදවිධීහි ආබාධිතො එව, සො ච පුබ්බලොපො හොතීති සම්බන්ධො, ‘‘පරො ක්වචී’’ති (91-27) ක්වචිග්ගහණෙන පුබ්බපරලොපානං තුල්‍යබලත්තාභාවා යථා ගමප්පත්තිතො පරලොපස්සාපවාදරූපත්තං, අජ්ඣාසිතෙති පවිට්ඨෙ, න හොති… පරලොපාපවාදෙන බාධිතත්තා, තෙහීති පරලොපාදීහි, සබ්බථා මුත්තවිසයො සද්ධින්ද්‍රියන්ති, විකප්පෙන මුත්තවිසයො ලතෙ වාති.

27. පරො

ඉතිසද්දො ඉදමත්ථෙ, ක්වචි ලොපනීයො හොතීති ඉදං වචනං දීපෙතීති සම්බන්ධො, කින්ති ආහ-‘පයොගානුසාරිත’න්ති, කස්සාති ආහ-‘කාරියස්ස පරලොපස්සා’ති, කෙන හෙතුනාති ආහ ‘ක්වචිග්ගහණෙනා’ති, කත්ථාති ආහ-‘ඉහ ඉමස්මිං සුත්තෙ’ති, තෙනාති තෙන පයොගානුසාරිතාදීපනෙන, යථාපයොගන්ති ආගමපයොගානතික්කමෙන, නිච්චං පක්ඛෙවා පරලොපො සියාති හොන්තිච්චාදො නිච්චං, ලතාවාතිආදීසු පක්ඛෙ වා පරලොපො භවෙය්‍ය, එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘කස්මින්ති අත්ථෙ ක්වාති නිප්ඵන්නෙනානියමවුත්තිනා අනියමත්ථස්සෙව විසෙසකතො වචනෙ සබ්බත්ථෙවානියතත්ථවුත්තිත්තා ක්වචිසද්දො-යං යථාගමං නිච්චමනිච්චමසන්තඤ්ච විධිං දීපෙති, තත්ථ හොන්තිච්චාදිකො නිච්ච පක්ඛො පරලොපස්සෙව විසයො, ලතාවාතිආදිකො අනිච්චපක්ඛො උභයසාධාරණත්තා පුබ්බලොපස්සාපි විසයොති ඉමිනා නිච්චං පක්ඛෙ වා පරලොපො හොති, අසන්තපක්ඛො පන සද්ධින්ද්‍රියන්තිආදිකො පුබ්බලොපස්සෙව විසයො සබ්බථානෙන පරිච්චත්තත්තා’’ති, තීසුපි චෙතෙසු පන පක්ඛෙසු නිච්චානිච්චපක්ඛෙසු යෙවස්සාපවාදරූපතා… පුබ්බලොපස්ස සබ්බථා හොන්තිච්චාදො නිවාරකත්තා වා විධායකත්තා වා පරලොපස්ස, න ත්වසන්තපක්ඛෙ… පුබ්බලොපස්සෙව සබ්බථානෙන දින්නා වසරත්තා, ලොකග්ගොතිආදි තු ක්වචිසද්දස්ස පයොගානුසාරිතා දීපකත්තා නිච්චෙ අසන්තෙවාපි විධිම්හි දීපිතෙ පරලොපෙන වා නිප්ඵජ්ජතීති නෙට්ඨබ්‍යාඝාතො, එවං තාව ක්වචිග්ගහණෙ සබ්බථානිට්ඨපරිහාරෙන ඉට්ඨප්පසිද්ධි සියා, තදභාවෙකථන්ති තදභාවෙ විරොධමාහ-‘අඤ්ඤතෙ’ච්චාදි, පරියායෙන භවන්තීති ක්වචිග්ගහණාභාවෙ ‘පරො’ති සුත්තං සියා තථා සති සුත්තද්වයමෙකවිසයං තුල්‍යබලඤ්ච සියා, තත්ථ විප්පටිසෙධාභාවා පමාණභූතානමාචරිය (වචනා)නං නිරත්ථකතා මා භවීති වාරෙන භවන්තීති අත්ථො, ඉතීති ඉමිනා පරියායභවනකාරණෙන, පක්ඛෙයෙව සියාති ලතාවාතිආදීසු පුබ්බලොපෙ පරියායප්පවත්තෙ පරියායෙන පරලොපස්සාප්පවත්තිතො ලතාවාති පක්ඛෙයෙව පරලොපො භවෙය්‍ය, හොන්තිච්චාදො නිච්චං න සියාති සම්බන්ධො, තඤ්චාති තං පරියායභවනඤ්ච, ඛො වාක්‍යාලඞ්කාරෙ, පටිපදන්ති පදම්ප දම්පති හොති, නෙකදෙසපරිහාරෙනාපි, තෙනාහ ‘න කත්ථචී’ති, ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘සබ්බත්ථ විකප්පප්පසත්තියා හන්ති, සද්ධන්ද්‍රියංත්‍යාදිකං ‘‘න ද්වෙවා’’ති (1-28) සුත්තෙපි හන්තිච්චාදිකඤ්චානිට්ඨරූපම්පි සම්පජ්ජතී’’ති. නචෙවමිට්ඨන්ති එවමිදං යථාවුත්තං විකප්පවිධානං සද්දලක්ඛණඤ්ඤූහි නෙවාභිමතන්ති අත්ථො, තමෙව සාධෙති ‘පරලොපො හි’ච්චාදිනා, අථා නිච්චපක්ඛෙ වා පරලොපෙ කතෙ-නෙන පරිච්චත්තට්ඨානෙ උස්සග්ගප්පවත්තියා ලතාව ලතෙවාති රූපද්වයං සම්පජ්ජති තස්මා පයොගානුසාරිතාදීපකෙන ක්වචිසද්දෙනෙව හොන්ති සද්ධින්ද්‍රියං ලතාව ලතෙවාති පයොග සම්භවොපි, තථාපි අනිච්චපක්ඛෙ ලතාඉවාති තතියරූපප්පසිද්ධියා පරියායෙන භවිතබ්බන්ති පරිකප්පෙති ‘නනු චෙත්‍යාදිනා, අථ ‘‘පරො ක්වචී’ති ක්වචිග්ගහණෙ සති අප(වාදරූප)ත්තා කථම්පරියායප්පවත්තීති මනසි නිධායානිච්චපක්ඛෙ පරියායප්පවත්තිදීපනත්ථං ‘‘න ද්වෙවා’’ති සුත්තිතන්ති අපවාදෙ රූපත්තයෙපි පරියායප්පවත්තියං දොසාභාවමාහ-‘නායං දොසො’ච්චාදි, තථාහිච්චාදිනා ‘‘න ද්වෙවා’’ති සුත්තෙනෙව පරියායස්සාපි දීපිතත්තං සාධෙති, සා ච එකත්ථප්පවත්ති පරියායං විනා න සම්භවති… එකක්ඛණෙ පවත්‍යසබ්භාවාති අධිප්පායො, නනු ච ක්වචාභාවෙ පරියායප්පවත්තියං යථාවුත්ත දොසස්සෙවාප්පසඞ්ගතො මා හොතු පරියායො, භින්නවිසයෙ පන පුබ්බපරලොපප්පවත්තියා ‘‘න ද්වෙවා’ති නිසෙධෙ ලතෙව ලතාව ලතාඉවාති රූපත්තයං නිප්ඵජ්ජතීති චොදනං මනසි නිධායාහ-‘නචෙ’ච්චාදි, තත්ථ දොසමාහ-‘තථා ච සති’ච්චාදිනා, කත්ථචි දෙමිච්චාදො නිච්චං පුබ්බලොපස්සෙව, කත්ථචි හොන්තිච්චාදො නිච්චං පරලොපස්සෙව, විකප්පෙන වා කත්ථචි යථොදකං යථාඋදකං ත්‍යාදො පුබ්බලොපස්සෙව කත්ථචි ඉතිපි ඉච්චපිච්චාදො පරලොපස්සෙව කත්ථචි ලතෙව ලතාව ලතාඉවාච්චාදො පරියායෙනුභයලොපස්සෙව දස්සනතොති සම්බන්ධො, එත්ථච ඉතිපීති වවත්ථිතවිභාසත්ත දීපනෙන ක්වචිසද්දෙන පරලොපෙ කතෙ-ඤ්ඤත්‍ර පුබ්බ ලොපෙ සම්පත්තෙ ‘‘න ද්වෙවා’’ති එත්ථානුවත්තමාන ක්වචානුභාවෙන නිච්චං නිසෙධෙ ඉච්චපිච්චෙව භවති. සම්බජ්ඣති තෙසු තෙසු සුත්තෙසු. පරිච්ඡෙදොති කම්මත්ථවසෙන ආධාරවසෙන වාති ආහ-‘පරිච්ඡිජ්ජති’ච්චාදි.

28. නද්වෙ

තත්ථචාති චසද්දෙන භවිතබ්බං, තථා ච සති අඤ්ඤොඤ්ඤානජ්ඣාසි තං යථොදකං යථාඋදකංත්‍යාදි ඉතිපි ඉච්චපිච්චාදිච සඞ්ගහිතං භවතීති, පුබ්බලොපෙ පරලොපෙ ච පරියායෙන සම්පත්තෙ ද්වින්නම්පි පක්ඛෙ අභාවෙ සති කථමිදං යුජ්ජතීති චොදෙති‘යජ්ජෙව’මිච්චාදිනා, යජ්ජෙවන්ති හි අයං නිපාතසමුදායො අනිට්ඨාපාදනාරම්භ වත්තතෙ, එවඤ්චෙ ගය්හතීති අත්ථො, තදෙති අත්ථතො විඤ්ඤායති, නිච්චං සන්ධිකාරියාභාවෙ කාරණමාහ-‘උපසිලෙසා භාවතො’ති, තදෙව සමත්ථෙති ඊදිසෙසු හි’ච්චාදිනා, වත්තුමිට්ඨත්තාති ඉමිනා සන්නිකංසො වණ්ණාන මද්ධමත්තකාලබ්‍යවධානා පච්චාසත්ති, සන්නිකංසස්සෙතස්ස වචනිච්ඡායං සතියෙව සන්ධිකාරියං හොතීති දීපෙති, උපසිලෙසාභාවො වාති උපසිලෙසාභාවො එව භවති, නාඤ්ඤථාති අධිප්පායො, තදභාවෙචාති තස්ස උපසිලෙසස්ස අභාවෙ ච, සන්ධිකාරියාභාවෙ කාරණමාහ-‘කාලන්තරෙන බ්‍යවධානා’ති, කාලන්තරෙනාති උභයත්ථ ඨිතවණ්ණාන මුච්චාරණකාලතො අඤ්ඤෙන මජ්ඣප්පතිතකාලෙන, සන්ධි හොතෙව… සන්නිකංසවචනිච්ඡාවසෙන උපසිලෙසභාවතො, බුද්ධ වීර අත්ථුරාජපුත්තං අජරාමරොති ඡෙදො, යදිපි සබ්බම්පෙතං යජ්ජෙවංත්‍යාදිනා වුත්තං ක්වචි සද්දප්පභාවෙනෙව සිජ්ඣති, තථාපි පකාරො-යම්පි සත්ථෙ යොජෙතබ්බො වාති දස්සෙතුං වුත්තො.

29. යුව

නනු සුත්තෙ ‘ලුත්තා’ති පඤ්චමී නිද්දෙසා ‘පරෙස’න්ති හොතු, ‘යථාක්කමං’ති තු වචනාභාවෙ කථං යථාක්කමන්තීදං වුත්තන්ති ආහ-‘සමෙ’ච්චාති, සමා සඞ්ඛ්‍යා ගණනා යෙසු තෙ සමසඞ්ඛ්‍යා-උද්දෙසිනො අනුදෙසිනො ච, උද්දිසනං පඨමං නිද්දිසනං උද්දෙසො, අනුදිසනං පච්ඡා කථනං අනුදෙසො, උද්දෙසො අනුදෙසො එසමත්ථීති උද්දෙසිනො අනුදෙසිනො, තෙසං සමසඞ්ඛ්‍යානමුද්දෙසීනං අනුදෙසීනඤ්ච, ඉවණ්ණුවණ්ණාහි උද්දෙසිනො ද්වෙ, එ ඔකාරා අනුදෙසිනො ච ද්වෙති උද්දෙසීනමනුදෙසීනඤ්ච ඨාන්‍යාදෙසානං සමසඞ්ඛ්‍යා සියා, සතියඤ්ච තස්සං යථාක්කම මාදසා විධීයන්තෙ, ලොකතො සිද්ධිමුපදස්සෙති ‘තථාහි’ච්චාදිනා. අව…පෙ… එ ඔති පරෙසං මතං, විප්පටිපත්තීති විරුද්ධා පටිපත්ති පටිජානනං, පරෙ ‘‘සතිපි හෙට්ඨා වාග්ගහණෙ‘ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ’ති සුත්තෙ ක්වචිග්ගහණකරණතො අවණ්ණෙ එව ලුත්තෙ අසවණ්ණො විධි හොති, තතො ඉධ න හොති දිට්ඨුපාදාන’’න්ති වදන්ති, ක්වචීති අධිකාරො ඉධ න හොති මහුස්සවො මාතූපට්ඨානන්ති, පතිසද්දො ආධාරත්ථො, තෙන සමානාධිකරණො උරසද්දොපීති උරස්මින්ති නිච්ච සමාසත්තා අසකපදෙන විග්ගහෙ කතෙ ‘‘අසඞ්ඛ්‍යං විභත්ති’’ච්චාදිනා (3-2) සුත්තෙන අසඞ්ඛ්‍යසමාසොති දස්සෙතුමාහ-‘විභත්‍යත්ථෙසඞ්ඛ්‍යසමාසො’ති, එත්ථ පන යුවණ්ණානන්ති සංසාමි සමීපසමූහ විකාරාවයවාදීසු ඨාන්‍යාදෙසසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, තස්මා ඉවණ්ණුවණ්ණානං ඨානෙ එ ඔආදෙසා හොන්තීති අත්ථො, ඨානම්පන තිධා අපකංසො නිවත්ති පසඞ්ගො චෙති, තත්ථ ගුන්නං ඨානෙ අස්සා සම්බන්ධීයන්තු [බජ්ඣන්තු (ජිනින්දබුද්ධි)] ති අපකංසො ඨානසද්දස්සත්ථො, ‘‘සෙම්හස්ස ඨානෙ කටුකමොසධං දාතබ්බ’’න්ති නිවත්ති ‘‘දබ්භානං ඨානෙ සරෙහි අත්ථරිතබ්බ’’න්ති පසඞ්ගො, තෙසු ඉධ පඨමදුතියා න යුජ්ජන්ති… නිච්චත්තා සද්දත්ථසම්බන්ධස්ස අපනයනවිනාසා න යුජ්ජන්තීති, තතියො තු (යුජ්ජති)… සුත්තෙ අත්ථාභිධානාය ඉවණ්ණුවණ්ණානං පවත්තිප්පසඞ්ගෙ තදත්ථාභිධානායෙව එඔආදෙසා භවන්තීති.

30. යවා

‘‘සත්තමියං පුබ්බස්සෙ’’ති (1-14) පුබ්බස්ස කාරියවිධානතො සත්තමී නිද්දිට්ඨස්ස පරතා විඤ්ඤායතීති වුත්තියං ‘පරෙ’ති වුත්තං, එවමුපරිපි, පරෙහි ඉච්චස්ස අජ්ඣිණමුත්තො’ති සාධෙතුං ‘‘සබ්බොචන්ති’’ ‘‘අජ්ඣො අධී’’ති ච සුත්තිතං, තෙසමිධ පච්චක්ඛාතභාවදස්සනත්ථමාහ-‘ඉද’මිච්චාදි, අබ්භක්ඛානන්ති [අබ්භුග්ගභො] ඉමිනාව සිද්ධන්ති ‘‘අබ්භො අභී’’ති ච න වත්තබ්බං, ඉති+අස්ස ඉති ඨිතෙ පරලොපොති දස්සනත්ථං ‘ඉති අස්ස පරලොපො’ති ආහ, අන්වගමාතිආදීසු නිච්චං.

31. එඔ

පුත්තා මෙ+අත්ථි, අසන්තො+එත්ථාති පදච්ඡෙදො.

32. ගොස්ස

අන්තාදෙසත්ථොති ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-17) බාධකස්ස ‘‘ටානුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්සා’’ති (1-19) බාධකෙන ‘‘වානුබන්ධො’’ති (1-18) සුත්තෙන අන්තාදෙසත්ථො, තෙනෙව වුත්තං-‘බාධකබාධනත්ථොයමාරම්භො’ති, අවවාදෙසෙ පුබ්බසරලොපෙ දීඝෙච ගවාස්සං, ගවච්ඡන්ති නිච්චං. ඉදං කථං සිජ්ඣතීති සම්බන්ධො, ඉදන්ති යථරිවෙච්චාදිකං, කිං විනා සිජ්ඣතීති ආහ-‘එවාදිස්සා’තිආදි, එවස්ස ආදිඑකාරො එවාදි, තස්ස, රිආදෙසමන්තරෙනාති සම්බන්ධො, චසද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, රස්සවිධානඤ්චාති යොජනීයො, කතෙපි තස්මින්ති තස්මිං සුත්තෙ විහිතෙ ච, න සිජ්ඣතීති එවාදිස්ස රිආදෙසො න කතොති කත්වා වුත්තං, භුසං+එවාති (පන) ඨිතෙ මහාවුත්තිනා එවාදිස්ස ඉආදෙසෙ රූපසිද්ධි හොතෙව, ඉධ පන පකාරන්තරෙන ‘භුසාමිවෙ’ති සාධෙතුමාහ ‘තම්පි’ච්චාදි.

33. බ්‍යඤ්ජ

රස්සදීඝානන්ති සුත්තෙ අවුත්තෙ කථං රස්සදීඝානන්ති ලභති උද්දෙසිනොති ආහ-‘දීඝස්සා’තිආදි, දීඝස්සාති රස්සස්සාති ච ඨානසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, පච්චාසත්‍යාති ඨානසො පච්චාසත්‍යා, ඉදඤ්ච නිස්සය වසෙන වුත්තං, නිස්සයකරණමෙකො සත්ථාගතො ඤායොති, ඉධ නිච්චං-වීතිනාමෙති ථුල්ලච්චයං, ඉධ න හොති-ජනො සායං.

34. සර

ඨානසම්බන්ධෙති ඨිති ඨානං පසඞ්ගො, සම්බන්ධනං-සම්බන්ධො, ඨාන්‍යාදෙසභාවලක්ඛණො ඨානෙයොගනිමිත්තභූතො සම්බන්ධො ඨානසම්බන්ධො තස්මිං, ද්වෙ රූපානි හොන්තීති ඉමිනා න සරූපප්පධානොති දස්සිතං හොතීති සම්බන්ධො, හෙතුමාහ-‘බහුවචනනිද්දෙසා’ති, ද්වෙ රූපානිහොන්තීත්‍යාදි වචනමිදං [පදමිදං (පොත්ථකෙ)] දස්සෙති ‘‘සරූපප්පධානෙපි ද්විසද්දෙ ද්විසද්දසාමඤ්ඤෙන සඞ්ඛ්‍යාද්විසද්දානුසිට්ඨං නප්පයුජ්ජතෙ, තස්ස (පන) සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනසඞ්ඛ්‍යාභාවා එකවචනමෙව ( ) [(පන) (පොත්ථකෙ)] හොතී’’ති, ඉමිනා ච-ත්ථප්පධානො-යං නිද්දෙසො න සරූපප්පධානොති දස්සෙති, අධිපතිපච්චයො අධිපතිප්පච්චයොති අනිච්චං, ඉධ න හොති ඉධ මොදතීති, තං ඛණන්ති එත්ථ එකඞ්ගවිකලං පච්චුදාහරණන්ති සරම්හා පරත්තාභාවා න ද්විත්තං.

35. චතු

තබ්බග්ගෙ තතියපඨමාති කස්මා වුත්තං චතුත්ථ (දුතිය) සද්දෙහි වග්ගක්ඛරෙස්වෙව ගය්හමානෙසු තථා නිද්දෙසො යුත්තො, න හි චතුන්නම්පූරණො චතුත්ථො ද්වින්නම්පූරණො දුතියොති අක්ඛරායෙව වුච්චන්තීති ආසඞ්කිය ‘විනාපී’තිආදිමාහ, අක්ඛරෙ අක්ඛරවිසයෙ චතුත්ථාදි වොහාරො කරීයමානො වග්ගග්ගහණං විනාපි වග්ගක්ඛරෙයෙව රුළ්හො පසිද්ධොති සම්බන්ධො, හෙතුම්හි ඉතිසද්දො, යතො එවං, තස්මා කාරණා ‘තබ්බග්ගෙ තතියපඨමා’ති වුත්තන්ති අධිප්පායො, තබ්බග්ගෙති චතුත්ථදුතියා යස්මිං, තස්මිංයෙව වග්ගෙති අත්ථො, පච්චාසත්තීති පති ආපුබ්බා ‘සද-විසරණගත්‍යවසාදනෙසු’ඉච්චස්මා ඉත්ථියං භාවෙත්තිම්හි නිප්ඵජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ-‘පච්චාසීදන’මිච්චාදි, යථායොග්ගන්ති චතුත්ථක්ඛරෙ චතුත්ථස්ස තතියො දුතියක්ඛරෙ දුතියස්ස පඨමොති එවං යොග්ගමනතික්කම්ම, ධස්ස දභාවොති ඉමිනාව පුබ්බස්ස ධස්ස දත්තමුපලක්ඛෙති, තථා යසත්ථෙරොති. ථෙරොති එත්ථ එකාරො වග්ගක්ඛරො න හොතීති තස්මිං තවග්ගදුතියක්ඛරස්ස තස්ස තො පඨමො න හොති. පන්ථොති එත්ථ තවග්ග දුතියක්ඛරෙන ථකාරෙන තබ්බග්ගභූතෙ නකාරෙ සතීපි න සො තබ්බග්ගදුතියක්ඛරොති න තස්ස පඨමො තො, එත්ථ නිග්ඝොසො නිඝොසොතිආදි අනිච්චං, දඩ්ඪො නිට්ඨානන්ති නිච්චං.

36. විතිස්ස

ඉතිසද්දො-නුකරණං. නිපාතස්ස පකතිවියා-නුකරණං භවති, අනුකරණඤ්ච ද්විධා අසාධුසද්දරූපං සාධුසද්දරූපන්ති, තෙසු භාරවාහකො කොචි තෙන පීළිතො ‘අහො භාරො’ති වත්තබ්බෙ සත්තිවෙකල්ලා ‘අහො බාල’ ඉච්චාහ, තංසමීපවත්තී ‘කිමයමාහෙ’ති කෙනචි පුට්ඨො සමානො ‘අහො බාල ඉච්චයමාහෙ’ති වදති, ඉධමසාධුසද්දරූපං, ඉතීති පන සාධුසද්දරූපං, තස්මා තතො-නුකාරියෙනාත්ථෙන සාත්ථකත්තා ඨානසම්බන්ධෙ ඡට්ඨී.

37. එඔ

නනු ‘‘විතිස්සෙවෙ වා’’ති (1-36) වොත්‍යනුවත්තිය අවණ්ණෙ එඔනං වො හොතීති ච සක්කා විඤ්ඤාතුං, තථා සති ‘අවණ්ණෙ ක්වචි වො හොතී’’ති වත්තබ්බං ‘අහොති වා’ති කස්මා වුත්තන්ති චොදනමාසඞ්කියාහ-‘ඔකාරස්සපි’ච්චාදි, ඨානිභාවෙන නිද්දිට්ඨත්තාති ‘‘එඔන’’න්ති (1-31) වකාරාදෙසස්ස විජ්ජමානත්තා වකාරාදෙසම්පති පුන ඔකාරො ඨානිභාවෙන නිද්දිසිතබ්බො න සියාති අධිප්පායෙනාහ, න නිමිත්තන්ති එඔනං වකාරාදෙසත්ථං අවණ්ණො කාරණං න හොතීති අත්ථො, අඤ්ඤථාති අවණ්ණස්ස නිමිත්තත්තෙ, ඔකාරං න පඨෙය්‍යාති සම්බන්ධො, මකාරාගමෙ’යාච කමාගතෙ අග්ගමක්ඛායතී’ති, ස්වෙ භවන්ති විග්ගය්හ තනප්පච්චයෙ තද්ධිතවුත්තියං විභත්තියා ‘‘එකත්ථතායං’’ති (2-119) ලොපෙ අකාරාදෙසෙ දීඝෙච ස්‍යාදිම්හි ස්වාතනං ද්විත්තෙ හිය්‍යත්තනං. ස්වාතනන්තිආදීසු නිච්චං, ඉධ නහොති පරෙච න විජානන්තීති.

38. නිග්ග

කථ‘මාගමො හොතී’ති වුත්තං යදි නිග්ගහීතමාගමො සියා සුත්තෙ ආගමග්ගහණෙන වා භවිතබ්බං ඤ-ම-කාද්‍ය නුබන්ධවිසෙසෙන වා ත්‍යාසඞ්කියාහ-‘අසති පි’ච්චාදි, ආගමාවසායෙ කාරණමාහ-‘ආදෙසත්තායොගා’ති, ආදෙසත්තායොගො කථං විඤ්ඤායති ච්චාහ-‘ඨානිනිද්දෙසාභාවතො’ති, තථා සති ආගමිනිද්දෙසාභාවා ආගමත්තම්පි න සියාති චොදෙති ‘යජ්ජෙව’මිච්චාදිනා, න-ඉති චොදනං පටික්ඛිපිත්වා තස්ස ආගමත්තමෙව සාධෙතුමාහ-‘තස්සා’තිආදි, තස්සාති නිග්ගහීතස්ස, රස්සානුප්පවත්තිතො රස්සසරමෙව අනුගන්ත්වා පවත්තිතො, අයමෙවත්ථො වුත්තියම්පි දස්සිතොයෙවාති වත්තුමාහ-‘එතදෙවෙ’ච්චාදි, පුරිමා ජාතීති විසෙසනසමාසෙකතෙ රස්සෙ ච බින්ද්වාගමො, පරනිමිත්තස්සානිද්දිට්ඨත්තා බහුසද්දෙ-න්තස්ස බින්ද්වාගමෙ බහුං, සතිපි පයොගානුසාරිත්තදීපකස්ස ක්වචිසද්දස්සාපි වවත්ථිතවිභාසත්තෙ වාසද්දස්සාපි තාදිසත්තස්සෙව පටිපාදකත්ත සභාවං දස්සෙතුං ‘වවත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්සා’ති වුත්තියං වුත්තං, වවත්ථිතස්ස ලක්ඛියස්ස අනුරොධෙන ලක්ඛණප්පවත්තිකා විභාසා වවත්ථිතවිභාසා, අභෙදෙන තු වාධිකාරො වවත්ථිත විභාසා, තස්සා භාවො වවත්ථිතවිභාසත්තං, තස්මා, ඉධ න හොති ඉධ මොදති, ඉමස්මිං ඨානෙ ආගමත්තප්පකාසකො ඨානිනිද්දෙ සාභාවා ආදෙසත්තායොගසඞ්ඛාතො කාරණවිසෙසො සමත්ථො, තස්ස භාවො සාමත්ථියං-අත්ථබල-මඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණං, සචාති සො ආගමො ච.

39. ලොපො

ලොපසද්දස්ස භාවසාධනමත්තමෙව සාධෙතුමාහ-‘තෙනෙ’ච්චාදි, ලොපොති යදි කම්මසාධනො සියා තදා තෙන සමානාධිකරණං කත්වා උපරි ‘‘පරසරො’’ති සුත්තමාරභීයෙය්‍යාති බ්‍යතිරෙකමාහ ‘න පරසරො’ති, ඉධ න හොති සඞ්ගරො.

40. පර

ත්වංසි ත්වමසීති විකප්පො, ඉධ න හොති තාසාහං.

41. වග්ගෙ

නනු වග්ගෙවග්ගන්තොති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ යස්මිං (කිස්මි)ඤ්චි වග්ගක්ඛරෙ පරෙ බින්දුනො යොකොචි වග්ගන්තො අනියමෙන භවෙය්‍ය තථා සති අනිට්ඨම්පි සියාත්‍යාසඞ්කිය පච්චාසත්තිං සන්නිස්සායානිට්ඨ නිවත්තින්දස්සෙතුමාහ-‘වග්ගෙ වග්ගන්තො’තිච්චාදි, සොවාති වග්ගන්තොව, තස්මින්ති වග්ගක්ඛරෙ.

42. යෙව

නනු සද්දත්තා බ්‍යභිචාරිත්තා එවස්ස තාව සද්දො හොතු, සංයතො, සංහිතොති සද්දෙකදෙසභූතානම්පි සම්භවා තෙපි ගහෙ තබ්බා සියුන්ති ‘යඑවහි සද්දෙසු’ති යහීනම්පි කථං සද්දවොහාරො කතොති ආහ ‘එවා’තිආදි, එත්ථායමධිප්පායො ‘අබ්‍යභිචාරිනා බ්‍යභිචාරී නියම්‍යතෙ’ති.

43. යෙසං

යසද්දෙ පුබ්බසුත්තෙනෙව සංස්සප්‍යාදෙසෙ සිද්ධෙ සො ( ) [(තස්ස) (පොත්ථකෙ)] ය කාරමත්තෙයෙව පරෙ සංස්සෙව (යථා) සියාති සුත්තමිදමාරද්ධං.

44. වන

ඨානිනමාසිලිස්ස ගච්ඡති පවත්තතීති ආගමො නාම, කො-යමෙත්ථ ඨානීති ආහ-‘සරස්සාති, සුත්තෙ අනුවත්තස්ස ච අවිජ්ජමානත්තා ‘සරස්සා’ති කුතො ලබ්භතීති චොදෙති ‘නනු චෙ’ත්‍යාදිනා. ආගමසුතියා වනාදීනං ඨානිසුතියා අභාවෙපි සාමත්ථියා බ්‍යඤ්ජනස්ස වා ආගමො සියා සරස්ස වා, යදි බ්‍යඤ්ජනස්ස වා සියා (න) ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති (5-92) සුත්තිත මාචරියෙන, තස්මා තදෙව ඤාපෙති ‘සරො යෙවෙත්ථ ඨානී භවිතුමරහතී’ති. වුච්චතෙච්චාදිනා පරිහාරමාහ, නිපුබ්බා පදිස්මා අනප්පච්චයෙ ‘‘පදාදීනං ක්වචී’’ති යුකඅන්තාවයවො ‘‘තවග්ගවරනා’’දිනා (1-48) යෙ දස්ස ජො ‘‘වග්ගල සෙහිතෙ’’ති (1-49) (යස්ස ජො) නිපජ්ජනං, මානන්තත්‍යාදීසූති අධිකාරාති ‘‘ක්‍යො භාවකම්මෙස්වපරොක්ඛෙසු මානන්තත්‍යාදීසූ’’ති (5-17) ඉතො මානන්තත්‍යාදීසුති අධිකාරා, පච්චයන්තරෙති මානන්තත්‍යාදීතො අඤ්ඤස්මිං පච්චයෙ, කච්චායනෙන ‘අතිප්පගොඛොතාවා’ති සාධනත්ථං ‘‘ක්වචි ඔ බ්‍යඤ්ජනෙ’’ති ඔකාරාගමො ගකාරාගමො ච සුත්තන්තරෙන විහිතො, තං පකාරන්තරෙන සාධෙතුං වුත්තියං-‘අතිප්පගො ඛො තාවා’ති යං වුත්තං තං දස්සෙතුං ‘අතිප්පා’තිආදි වුත්තං.

46. ඡ

ද්වාදයො අට්ඨාරසන්තා බහුවචනන්තාති ‘ඡකී’ති වත්තබ්බෙ ‘ඡා’ති එකවචනං න යුජ්ජතීති චොදෙති ‘නනුචා’තිආදිනා, පරිහරති නච්චාදිනා, නෙති ‘ඡළො’ති අයුත්තො-යං නිද්දෙසො න හොතීති අත්ථො, ඡසද්දස්ස අනුකරණත්තා ඡසද්දානුකරණත්තා, හෙට්ඨා වුත්තසාධුසද්දරූපා සාධුසද්දරූපමනුකරණං විභජති ‘අනුකරණඤ්ච දුවිධ’මිච්චාදිනා, පරිච්චත්තො ජහිතො අත්ථො විධිනිසෙධරූපො යස්ස තං පරිච්චත්තත්තං, එත්ථ පන ඡසද්දෙන ඡසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසො පරිච්චත්තො, අභිධායතො හොතීති ඉමිනා ඡසද්දස්ස අනුකාරියෙනාත්ථෙනාත්ථවන්තත්ථමාහ, එකවචනන්තස්ස නිද්දෙසො කතො… ඡසද්දවචනීයස්ස ඡස්ස එකත්තා, අනුකාරියස්සාති එකාදිනො සඞ්ඛ්‍යා සද්දස්ස තදඤ්ඤස්ස වා යදනුකාරියමෙකාදිකං තදඤ්ඤං වා සද්දරූපං තස්ස. සඞ්ඛ්‍යාදිවිසෙසන්ති එකත්තාදිසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසං තදඤ්ඤං වා, ‘‘යොම්හි ද්වින්නං දුවෙ ද්වෙ’’ති (2-219) සුත්තෙ ද්විසද්දො-නුකාරියං ද්විසද්දරූපං තබ්බචනීයඤ්ච ද්විසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසම්පරාමසතීති තබ්බාචකං ද්වින්නන්ති බහුවචනං, අථ ‘ළඤි’ති කස්මා න වුත්තං එවඤ්හි සති ඤානබන්ධත්තාළකාරො ආද්‍යවයවො භවිතුමරහතීති චොදනම්මනසි නිධාය ‘ඡසද්දා’තිආදිමාහ, අන්තාපවාදෙන විධීයමානො ළකාරො ඡ සද්දා පරස්සාදිස්ස ආගමත්තා…පෙ… හොතීති සම්බන්ධො, අන්තාපවාදෙනාති ඉමිනා ‘සරස්සා’ති ඡට්ඨීනිද්දෙසතො ‘‘ඡළීයන්තස්සා’’තී-මස්ස විසයභාවං දීපෙති, පරස්සාති ඉමිනා ‘ඡා’ති පඤ්චමීනිද්දෙසතො ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’තීමස්ස විසයභාවං, ආදිස්සාති ඉමිනා ළස්සෙකවණ්ණත්තා අන්තාපවාදෙන ‘‘ආදිස්සා’’ති සුත්තෙ න ආද්‍යන්තො වියෙකොපි සරොති සරස්සාදිස්ස පත්තිං දස්සෙති, අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘ඡා’ති පඤ්චමීනිද්දෙසා ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති (1-15) පරස්ස සම්පත්තං කාරියං එකවණ්ණත්තා ‘‘ඡට්ඨියන්තස්සා’’ති (1-17) අන්තස්ස සම්පත්තං ‘‘ආදිස්සා’’ති (1-16) ආදිවණ්ණස්ස පප්පොතී’’ති. ආදිභූතොව හොතීති අසතිපි ඤකාරෙ ආගමග්ගහණානුවත්තියා ආගමිනං සරං අවිනාසෙන්තො තස්ස ආද්‍යවයවභූතොව හොතීති අත්ථො, ලකාරං කරොන්ති ‘‘යවමදනතරලාචාගමා’’ති සුත්තෙන, තන්ති ලකාරකරණං උභින්නමවිසෙසවචනඤ්ච අයුත්තතං දස්සෙති ‘තෙසම්පි’ච්චාදිනා, තෙසම්පීති කච්චායනානම්පි, අක්ඛරසඤ්ඤායන්ති ‘‘අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාලීස’’න්ති විධීයමානඅක්ඛර සඤ්ඤායං. අවිසෙසෙ ලළානං නානත්තාභාවෙ, පාකටො වාති ඉමිනා සුතිලිපිභෙදස්ස පච්චක්ඛසිද්ධතන්දස්සෙති, තත්ථ හි සොතවිඤ්ඤාණවීථියා ලළානං විසුංවිසුං ගහණං සුති, තංතං දෙසවාසීනං ලෙඛා ව වත්ථානං ලිපි, තෙසං භෙදො සොතචක්ඛුවිඤ්ඤාණගය්හත්තා පච්චක්ඛසිද්ධො, ඡළභිඤ්ඤාති විකප්පෙන ළකාරාගමපක්ඛෙ රූපං.

47. තද

ඉස්ස අත්තං නිපාතනා, දකාරො පන ‘‘මයදා සරෙ’’ති (1-44), පදන්තරෙනාතිආදීති ඉමිනා අඤ්ඤෙන පදෙන, සාධූනි භවන්තීති වුත්ති පාඨස්ස අත්ථං වත්තුං ‘සාධූනි භවන්තීති නිපාතනතො’ති ආහ, තත්ථ කාරණමාහ-‘ය’මිච්චාදි, අප්පත්තස්ස පාපනම්පත්තස්ස පටිසෙධො ච නිපාතනං, තෙසං ඉධ පාඨාති තෙසං තථා ඉච්ඡන්තානං ඉධාති නිපාතස්ස ඉමස්මිං තදමිනාදිසුත්තෙ පාඨා, උද්ධස්ස උදූති උද්ධං ඛමස්සාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසෙ උද්ධංඛ ඉති ඨිතෙ උද්ධංසද්දස්ස උදුආදෙසො, අස-භොජනෙ ඉච්චස්මා ‘‘ක්වචණ’ ඉති (5-41) සුත්තෙන අණ්පච්චයෙ අසසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති ආහ-‘පිසිතමසනා’ති ‘‘ක්වචණ’’ ඉති මහියං රවතීති ඨිතෙ ඉමිනාව ගණනිපාතනෙන සමාසෙ කතෙ මයූරසද්දො නිප්ඵජ්ජතීති දස්සෙතුමාහ ‘මහිසද්දස්සෙ’ච්චාදි, අස්ස තදමිනාදිගණස්ස ආගතිගණත්තා එවමඤ්ඤෙපීති සම්බන්ධො, වුත්තන්ති පාඨසෙසො. දීඝනිකායාදීසු පඤ්චසු නිකායෙසූති–

‘‘දීඝමජ්ඣිමසංයුත්ත, අඞ්ගුත්තරිකඛුද්දකා;

නිකායා (පඤ්ච) ගම්භීරා, ධම්මතො අත්ථතොචිමෙ’’ති.

වුත්තෙසු දීඝාගමාදීසු පඤ්චසු නිකායෙසු, ඤාතබ්බාති වණ්ණා ගමාදිද්වාරෙන ජානිතබ්බා, පඤ්චවිධං පඤ්චප්පකාරං නිරුත්තමුච්චතෙති සම්බන්ධො, නිබ්බචනං නිරුත්තං, නපුංසකෙ භාවෙ ත්තො, අත්ථකථනවාක්‍ය පුබ්බකමුච්චාරණමිච්චත්ථො, තදභිධායි සත්ථමප්‍යභිධානෙ-භිධෙය්‍යො පචාරා තදත්ථතාය වා නිරුත්තමුච්චතෙ, වුත්තනිරුත්ති ලක්ඛණෙන…පෙ… වෙදිතබ්බාති ඉමිනා නිරුත්තසත්ථෙ යෙ සද්දා පටිපදං නිප්ඵාදියන්ති තෙසමිදං සාමඤ්ඤෙන නිප්ඵාදනන්ති දීපෙති, ද්වාරෙ නියුත්තො දොවාරිකොති එත්ථ ණිකෙ දකාරවකාරානං මජ්ඣෙ ඔකාරාගමො, හිංසිස්මාති ‘හිංස-හිංසාය’ මිච්චස්මා, අප්පච්චයෙති ‘‘සාවකාරකෙස්ව ඝණ්ඝකා’’ති (5-44) අප්පච්චයෙ, නිජකොති එත්ථ ජකාරස්ස යකාරෙ නියකො. අථ වණ්ණවිකාරොති වුත්තත්තා ජවණ්ණස්ස යාදෙසෙ නියකාදයො තාව සිජ්ඣන්තු, සුසානාදයො කථං ඡවපදාදිවිකාරත්තා සුසානාදීනන්ති ආහ ‘පදවිකාරොපි’ච්චාදි. අඤ්ඤථා වණ්ණසමුදායාදෙසස්ස විසුංගහණෙ ඡබ්බිතොපත්තියා ‘පඤ්චවිධං නිරුත්ත’න්ති සඞ්ඛ්‍යානියමො න යුජ්ජෙය්‍යාති භාවො. යොගො සම්බන්ධො, තථාහිච්චාදිනා ධාතුස්ස අත්ථාතිසයෙන යොගම්පාකටීකරොති, රවනකිරියාති සම්බන්ධොති කෙකායිතාන්‍යසද්දනකිරියාභිසම්බන්ධො. මයූරොති එත්ථ රවති මයූරරාවෙ එව වත්තතෙ, න සාමඤ්ඤෙන රවනකිරියාමත්තෙති භාවො.

48. තව

වණ්ණමත්තස්සෙ වාති වණ්ණසාමඤ්ඤස්සෙව, මත්තසද්දො එත්ථ සාමඤ්ඤ වචනො. යකාරස්සච චාදෙසොති සම්බන්ධො, දයකාරානං ජත්තන්තිස්ස ඉමිනා, යස්ස ‘‘වග්ගලසෙහි තෙ’’ති (1-49) ජත්තං, අත්තානමධිකිච්ච පවත්තන්ති අත්ථෙ අසඞ්ඛ්‍යසමාසො.

49. වග්ග

යන්තං සද්දානං නිච්චසම්බන්ධිත්තෙපි පක්කන්තවිසයත්තා තංසද්දො යංසද්දං නාපෙක්ඛතෙත්‍යාහ-‘තෙති අනන්තර’ඉච්චාදි, තං සද්දො හි පක්කන්ත විසයො තථා පසිද්ධවිසයො අනුභූතවිසයො ච යංසද්දං නාපෙක්ඛතෙ, යථා චෙසො යංසද්දන්නා පෙක්ඛතෙ, තං සබ්බං මහාසාමිනාධිකායං සුබොධාලඞ්කාරටීකායං–

මුනින්දචන්දසඤ්ජාත, හාසචන්දනලිම්පිතා;

පල්ලවාධවලාතස්සෙ, වෙකො නාධරපල්ලවොති (122).

එතිස්සා ගාථාය අම්හෙහි විත්ථාරිතනයෙන ගහෙතබ්බං, යථා රහන්ති සකම්මාකම්මධාතූනමනුරූපං.

50. වෙවා

කිඤ්චාපීදං [ඉදංකිඤ්චාපි (පොත්ථකෙ)] විකප්පනත්ථං කතන්ති හෙට්ඨිමෙන නි(න්නාන)ත්තං විඤ්ඤායති, තථාපි ඉමිනා වාකාරෙන විකප්පොව, හෙට්ඨිමෙ පන ක්වචාධිකාරා හකාරන්තධාතුතො ධ්‍යණ්පච්චයෙ මෙහ්‍යං, දොහ්‍යං සිනෙහ්‍යං, ලෙහ්‍යන්තිපි භවත්වෙව.

53. සංයො

වත්තුනො-ත්තප්පධානත්තමත්තවචසීති නියතාවයවවාචිනො උපාදානාති වුත්තමනෙකත්ථත්තෙප්‍යාදිසද්දස්ස, ආදියතීත්‍යාදීති කම්මසා ධනොචායමාදිසද්දො, සොයමත්ථො සුමඞ්ගලප්පසාදනියා ඛුද්දසික්ඛා ටීකාය‘ආදිතො උපසම්පන්නා’ති එත්ථ අම්හෙහි වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො, සංයුජ්ජතීති සංයොගො-එකත්‍රාවට්ඨිතබ්‍යඤ්ජනා.

54. විච්ඡා

යංවත්තතෙති වුත්තිවචනං නික්ඛිපිත්වා තස්ස අත්ථං වත්තුමාරභතෙ ‘සම්භවාපෙක්ඛායෙ’ච්චාදි, යංවත්තතෙති ච සුත්තෙ අවිජ්ජමානෙපි ගම්මමානත්ථස්ස සද්දස්ස පයොගම්පති කාමචාරොති වුත්තියං වුත්තං, යසද්දස්සානියමත්ථවුත්තිත්තෙපි පදවාක්‍යතො නාඤ්ඤං සම්භවති විච්ඡායමාභික්ඛඤ්ඤෙ ච වත්තමානන්ති ආහ ‘සම්භවාපෙක්ඛායපදං වාක්‍යංවා’ති, සම්භවතීති සම්භවො-පදං වාක්‍යං වා, තස්මිං අපෙක්ඛාය පදං වාක්‍යං වා වත්තතෙති සම්බන්ධො, වත්තතෙති විච්ඡායමාභිඤ්ඤෙ චාත්ථෙ වත්තතෙ, නනු පදස්ස වාක්‍යස්ස වා විසුංයෙව දබ්බාදයො අත්ථා, තං කථමිද මෙතස්මිං වත්තුධම්මෙ කිරියාධම්මෙ ච විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤත්ථෙ වත්තතෙති අනුයොගං සන්ධායාහ-‘විසයභාවෙනා’තිආදි, විච්ඡාය වත්තුධම්මස්ස කිරියාධම්මස්ස චාභික්ඛඤ්ඤස්ස විසයො පදං වාක්‍යං වා… අනඤ්ඤත්ථවුත්තිවසෙන තත්ථප්පවත්තියා, තං වසෙනච, අභිධායකත්තෙන චෙති ගොචරත්තෙන පකාසකත්තෙන චාති අත්ථො, යංවත්තතෙති අජ්ඣාහටස්ස යන්ති පඨමන්තස්ස විභත්තිවිපරිණාමං දස්සෙති (තස්සාති) ආදිනා, ඉමිනා ඉදං දීපෙති ‘‘යජ්ජපි ‘විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙස්වි’ ත්‍යත්‍ර ඡට්ඨීනොච්චාරීයතෙ, තථාපි ඡට්ඨීපසිද්ධි හොතෙව, කථං ද්වෙ ඉච්චාදෙසනිද්දෙසා ආදෙසො ච සම්බන්ධීනමපෙක්ඛතෙ, ‘විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසූ’ති චාත්ථනිද්දෙසො, න චාත්ථස්සාදෙසෙන සම්බන්ධො උපපජ්ජතෙ, තස්මා විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසු යං පදං වාක්‍යං වා වත්තතෙ තස්ස ද්වෙ භවන්තිච්චෙවං ඡට්ඨීයත්ථො සක්කා වත්තු’’න්ති, ද්වෙ රූපානි හොන්තීති දස්සිතං හොතීති සම්බන්ධො, සද්දරූපෙ සඞ්ඛ්‍යය්‍යෙති දුතියා බහුවචනන්තං පටිපාදයමානොති එත්ථ පටිපාදනකිරියාය සම්බන්ධෙනොපදිට්ඨං, ‘‘වාක්‍යන්තරට්ඨොපි සද්දො තදඤ්ඤස්මිම්පි සම්බන්ධමුපයාතී’’ති ද්විසද්දොති ඉදං උපරි වාක්‍යද්වයෙප්‍යුපයුජ්ජති ‘ද්විසද්දො වුත්තො, ද්විසද්දො න සරූපප්පධානො’ති, අථ සරූපප්පධානො කස්මා න වුත්තොති ආහ-‘බහුවචනෙන නිද්දෙසා’ති, අථ ද්වෙති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා පදවාක්‍යානං ඨානෙ ද්විබ්බචනං වා සියා, තානෙවා වත්තන්තීති ද්විප්පයොගො වා, තථා සති ‘යංවත්තතෙ තස්සා’ති කස්මා පඨමමෙව නිස්සාය වුත්තියං විවරණං කතන්ති ආහ-‘එවඤ්චා’තිආදි, ඉදානි ද්විප්පයොගපක්ඛස්ස සදොසත්තා අගහිතභාවං දස්සෙතුමාහ-‘යදාත්වි’ ත්‍යාදි, තුසද්දො පුබ්බස්මා පක්ඛා විසෙසස්ස පදස්සකො [විසෙසනත්ථො (පොත්ථකෙ)], තත්ථ හි ද්වෙ [ද්වෙරූප (පොත්ථකෙ)] සද්දරූපාන්‍යාදිසීයන්තෙ, ඉහ තු සොව සද්දො ද්විරාවත්තතෙ, ආවුත්තී සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති එවං මඤ්ඤතෙ ‘‘ද්විසද්දො-යං ‘‘ආදසහි සඞ්ඛ්‍යා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ වත්තන්තෙ’’ති වචනතො සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවචනො, තස්මෙහ සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සද්දරූපං වා සියා ආවුත්ති වා, ඉච්චපි නිද්දෙසො තදුභයමපෙක්ඛිය නපුංසකලිඞ්ගෙන වා සියා ඉත්ථිලිඞ්ගෙන වා, තත්ථ යදා නපුංසකලිඞ්ගෙන නිද්දෙසො, තදා සද්දරූපානි සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි භවන්ති, යදා තු ඉත්ථිලිඞ්ගෙන, තදා සද්දස්සාවුත්තී උච්චාරණලක්ඛණා කිරියා සඞ්ඛ්‍යෙයා භවන්ති, තතො චෙත්ථ ආවුත්තීඅපි සඞ්ඛ්‍යෙයා හොන්තී’’ති, තදා ද්විප්පයොගො ද්විබ්බවචනන්ති එස පක්ඛොති අයමෙත්ථ භාවො’’ යදා ද්වෙ ආවුත්තියො විධීයන්තෙ තදා ද්විප්පයොගො ද්විබ්බචනන්තෙ සොපෙක්ඛො, (අත්‍ර ඨාන්‍යාදෙසභාවො නත්ථි) [නතුට්ඨානෙ ද්විබ්බචනපක්ඛො (පොත්ථකෙ)] ආවුත්ති හි කිරියා, තස්සා චෙහ සද්දො සාධනං, න ච කිරියාය සාධනස්ස ච ඨාන්‍යාදෙසභාවො උපපජ්ජතෙ, තස්මා යදාවුත්තී විධීයන්තෙ, තදා දිප්පයොගො ද්විබ්බචනන්තෙ-සො පක්ඛො භවතී’’ති, අයම්පි පක්ඛො පාණිනීයෙහි පරිග්ගහීතො, තදයුත්තං දොසදුට්ඨත්තාති සන්දස්සයමාහ-‘සො පනෙ’ත්‍යාදි, තෙ හි දුතියම්පි පක්ඛමබ්භුපගම්ම උපචාරමත්තතො භෙදො, වත්ථුතොත්වභෙදො වාති පොනොපුඤ්ඤෙන තං සාධෙන්ති. කථම්පන සදොසත්තං යෙනායං න ගහිතොත්‍යාහ- ‘තථාහි’ච්චාදි, ණ්‍යො නසියාති ‘‘තස්ස භාවකම්මෙසු ත්ත තා ත්තන ණ්‍ය ණෙය්‍ය ණිය ණියා’’ති (4-59) භාවෙ විධීයමානො ණ්‍යො ද්විප්පයොගපක්ඛෙ සද්දභෙදසබ්භාවා පුන පුනෙති සමුදායසභාවතො පුනපුන භාවොති අත්ථෙ පුනපුන සමුදායතො න භවෙය්‍යාති අත්ථො, න කෙවලං ණ්‍යොව, අථ ඛො එකපදන්තොගධානං සරානං සරානමාදිභූතස්සුකාරස්ස භවන්තො ඔකාරොපි ‘‘සරානමාදිස්සා යුවණ්ණස්සා එඔ ණානුබන්ධෙ’’ති (4-124) න සියා, ‘‘මනාද්‍යාපාදීනමොමයෙ ච ‘‘ඉති (3-59) ඔකාරො පන පක්ඛද්වයෙපි හොතෙව… උත්තරපදස්ස නිමිත්තභාවෙන ගහිතත්තා, පුබ්බපක්ඛෙපි හි ද්වෙ සද්දරූපාන්‍යෙවාදිසීයන්තෙති හොතෙව පද භෙදො, වක්ඛති හි ‘සතීපි අත්තගතෙ භෙදෙ’ති. නනු ආවුත්තිධම්මභෙද සද්දස්සුපචරිතො භෙදො, සරූපතො ත්වභෙදොව, අඤ්ඤථා ආවුත්තියෙව න සියා, එකස්ස හි වත්ථුනො ආවුත්ති හොතිච්චාහ‘නාන්තරෙනෙ’ච්චාදි, අඤ්ඤථෙති උපචරිතො භෙදො න සභාවතොති චෙ, කාරියම්භවතීති එවි න සක්කා වත්තුන්ති සම්බන්ධො, සභාවතො ත්වභෙදො වාති උපචාරාභාවෙන වත්ථුතො විජ්ජමානභෙදමවධාරයති, අඤ්ඤථාති යදි භෙදො සියා, ආවුත්තියෙව න සියාති එත්ථායමධිප්පායො ‘‘යදි සභාවතොව භෙදො භින්නස්ස පන කථමාවුත්ති සියා’’ති, ඨානිසදිසත්තාති ‘‘ඨානීවියාදෙසො’’ති පරිභාසමුපලක්ඛෙති.

කිරියායාතිආදීසු සහත්ථෙ තතියා… කිරියාදීහි දබ්බාද්‍යත්ථානං වත්තු [කත්තු] බ්‍යාපනිච්ඡාපවත්තිතො, දෙසාදීති ( ) [(හි) (පොත්ථකෙ)] ආදිසද්දෙන කාලාවත්ථාදිං සඞ්ගණ්හාති, නානාකාරයුත්තමෙව භින්නං නාම හොතීති ආහ-‘අනෙකප්පකාරයුත්තෙ’ති, බහුවචනනිද්දෙසතො වුත්තං හොතීති සම්බන්ධො, තෙනාති යෙන බහුවචනනිද්දෙසෙන සකිං බ්‍යාපනිච්ඡා ජොතීයති තෙන කරණභූතෙන හෙතුභූතෙන වා, කමෙන බ්‍යාපිතුමිච්ඡායං ජාතිආදීනඤ්ච බ්‍යාපිතුමිච්ඡායන්ති සම්බන්ධො, තත්ථ අයඤ්ච ගාමො රමණීයො අයඤ්ච ගාමො රමණීයොති කමෙන බ්‍යාපිතුමිච්ඡා, එත්ථ කිඤ්චාපි රමණීයගුණෙන ගාමදබ්බයොගො අත්ථි, තථාපි ගාමානං ගුණෙන යොගො, සබ්බො ගාමො රමණීයොති බාහුල්ලෙන, නත්ථි සාකල්ලෙන [කමෙන (පොත්ථකෙ)] බ්‍යාපිතුමිට්ඨත්තන්ති සකලබ්‍යාපනිච්ඡායාභාවොති න ද්විබ්බචනං, එවමුපරි යොජෙත්වා අත්ථො දට්ඨබ්බො, සම්පන්නො යවොති සම්පන්නගුණෙන යවජාතියා බ්‍යාපිතුමිච්ඡා, එකත්ථා ජාති, අනෙකත්ථ නිස්සයා විච්ඡා [එකත්ථාජාති, එකමත්ථං ඤාපයිස්සාමීති ජාතිසද්දො පයුජ්ජතෙ අනෙ කත්ථනිස්සයාච විච්ඡා, අනෙකත්ථං සඤ්ඤාපයිස්සාමීති විච්ඡාපයුජ්ජතෙ-ති මහාභස්සෙ], සොභනං ධවඛදිරන්ති සොභනගුණෙන ධවාදිදබ්බානං බ්‍යාපිතුමිච්ඡා, අත්ථසද්දෙනෙත්ථ දබ්බාදයො වත්තුමිට්ඨාති ආහ-‘දබ්බගුණකිරියාලක්ඛණෙ’ති, විසද්දො පනෙත්ථ බ්‍යාපනත්ථොති ආහ-‘බ්‍යාපිතුං සම්බන්ධිතු’න්ති, සාති විච්ඡා, වත්තුධම්මොති ‘රුක්ඛංරුක්ඛ’මිච්චාදිකං යො වදති, තස්ස වත්තුනො ධම්මො… ඉච්ඡාලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස තප්පටිබද්ධත්තා, සද්දොති රුක්ඛමිච්චාදිකො, තස්ස සද්දස්ස යං රූපං අත්ත භාවො, තමෙව පච්චාසත්‍යා ‘‘සුතානුමිතෙසු සුතසම්බන්ධොව බලවා’’ති විච්ඡා භික්ඛඤ්ඤෙසු වත්තමානස්ස සුතස්සෙව තස්ස රූපස්ස පච්චාසන්නභාවතො ද්විසඞ්ඛ්‍යා යුත්තං ද්විසඞ්ඛාතාය සඞ්ඛ්‍යාය ‘රුක්ඛං රුක්ඛ’මිච්චෙවං යුත්තං අතිදිසීයතෙ සුත්තෙ ද්වෙඉච්චනෙන, ද්විබ්බචනස්සෙව [ද්විබ්බචනමෙව (පොත්ථකෙ)] හි ද්විසඞ්ඛ්‍යායුත්තතා, අථ කතමෙකවචනන්තස්ස ද්විබ්බචනං, තථාහි සබ්බෙයෙවෙතෙත්ථ විච්ඡායං ද්විත්තෙහ්‍යභිධයන්තෙති බහත්තා බහුවචනං පප්පොති, එකවචනන්තු න සිජ්ඣති ‘රුක්ඛං රුක්ඛං සිඤ්චතී’ති එකත්ථාභිධානභින්නසබ්බරුක්ඛප්පතීතීති කථමෙකවචනන්තස්ස ද්විබ්බවචනන්තී ආසඞ්කියාහ-‘තත්ථෙ’ච්චාදි, අත්ථසාමත්ථියාති ‘බහුවචනන්තප්පයොගෙහි’ච්චාදිනා වක්ඛමානනයෙන බහුවචනන්තප්පයොගෙනෙව විච්ඡාත්ථජොතනතො න තත්ථ ද්වීබ්බචනං සියා, භවිතබ්බඤ්ච ද්විබ්බචනෙ (න, එ) කවචනත්තමන්තරෙන න චාත්ථි ද්විබ්බචනාවකා සොති පතීති බලාවගතො යො-ත්ථො, තස්ස අත්ථස්ස අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණං සාමත්ථියං අත්ථසාමත්ථියං, අත්ථසාමත්ථියා එකවචනන්තස්ස ද්වීබ්බචනන්ති සම්බන්ධා, කිරියාදියොගන්ති කිරියාගුණාදි සම්බන්ධො, මන්ත්වාති බ්‍යාපිතුමිච්ඡායන්තීමස්ස පුබ්බකිරියාවචනං, අභිසංහරිත්වාති එකතොකත්වා. සද්දස්ස තාදිසත්ථපච්චායකත්තෙ සාමත්ථියං සද්දසත්ති [සද්දස්ස]. යුගපදාධිකරණතායං සහවචනිච්ඡායං බහුවචනප්පවත්තියෙව, න තත්ථ ද්විබ්බචනන්ති දස්සෙතුමාහ-‘අතොයෙවෙ’ච්චාදි, අතො යෙවාති බහුවචනන්තස්ස සද්දසත්තියා විච්ඡාජොතනතො ද්විබ්බචනාභාවායෙව, එවමඤ්ඤතෙ- ‘ඉධ පන යොගපජ්ජං දුවිධං සද්දයොගපජ්ජං අත්ථයොගපජ්ජඤ්ච, තත්ථ කිඤ්චි සාත්ථකානං සද්දයොගපජ්ජමත්ථයොග පජ්ජං න සම්භවතීති, යුගපදි අධිකරණං ධවාදි අත්ථො යස්ස සොධවඛදිරපලාසසද්දො යුගපදාධිකරණො, තස්ස භාවො තථා, තස්සඤ්ච සති, සද්දයොගපජ්ජමන්තරෙන භින්නත්ථානමෙකසද්දවචනීයාන මෙකතො පපත්ති අත්ථයොගපජ්ජං, තං සහවචනිච්ඡායන්ති ඉමිනා දස්සිතන්ති තස්සං සහවචනිච්ඡායඤ්ච සති, සොභනා ධවඛදිරපලාසා සොභනා රුක්ඛාති සොභනගුණයොගෙපි බහුවචනෙනෙව විච්ඡාජොතනතො ද්විබ්බචනාභාවොති, සොභනං ධවඛදිරන්ති පන සතීපි සද්දයොගපජ්ජෙ සමාහාරත්තා නත්ථත්ථයොගපජ්ජ [නාත්වයාගපජ්ජ (පොත්ථකෙ)] න්ති එකවචනන්තත්තා ද්විත්තප්පසඞ්ගෙපි සොභනං ධවඛදිරන්ති සද්දානං සකිං බ්‍යාපනිච්ඡායාභාවා න ද්විබ්බචනන්ති හෙට්ඨා වුත්තං.

වාත්තිකකාරෙන ‘‘ආනුපුබ්බියෙ ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-1-වා) වුත්තං, තදාහ-‘ආනුපුබ්බියෙපි’ච්චාදිනා, අත්ථෙවානුපුබ්බියෙපි විච්ඡා තතොව ද්විත්තන්ති පටිපාදය ‘මානුපුබ්බිය’මිච්චාදිනා ‘අත්ථියෙවෙච්චාදිනො වුත්තිවාක්‍යස්ස විවරණමාහ. ගාමජාතියා තුල්‍යජාතියානං දිසා දෙසාදිභෙදෙන භින්නානමිව ගාමානං, න එත්ථ විච්ඡා, මූලමග්ගං වා හි මුඛ්‍ය මෙකමෙව… හෙට්ඨුද්ධභාගන්තරාභාවෙනෙකත්තා, යෙනුපරියධො භාගාපෙක්ඛාය කතමූලග්ගබ්‍යපදෙසෙන භින්නජාතියා මූලග්ගභාගා, තෙ භින්නජාතියා, න ච භින්නජාතියානං විච්ඡා හොති, න හි ගොගොති වුත්තෙ (වාහීක)ගතා විච්ඡාවගම්‍යතෙති ආචරියජිනින්දබුද්ධිනා ආනුපුබ්බියෙ විච්ඡායාභාවං පටිපාදිතං, තං විඝටයිතුං ‘යදි හි’ච්චාදිනා යං වුත්තියං වුත්තං, තං විපඤ්චිතුමාහ- ‘යථෙ’ච්චාදි, නසන්නිවිට්ඨොති න පතිට්ඨිතො, නත්ථීති වුත්තං හොති, යස්සූපරිභාගො අත්ථි තම්පි මූලන්ති මූල බ්‍යපදෙසස්සාපෙක්ඛා කතත්තමාහ, උභයන්ති මූලමග්ගඤ්ච, තථා අඤ්ඤෙපි මූලග්ගභාගාති ඉමිනා මූලග්ගභෙදානං හෙට්ඨා විය ගහණෙ සති බහුත්තමාහ, පුබ්බකථිතෙනාති ‘රුක්ඛාදීනං බාහුල්ලෙනා’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන, ඉදං වුත්තං හොති ‘‘මූලාදීනං බාහුල්ලෙන ථූලාදි ගුණයොගම්මන්ත්වා සත්තමීවිභත්තියුත්තෙන මූලාදිසද්දසහිතෙන සබ්බ සද්දෙන මූලාදිකමත්ථමභිසංහරිත්වා සබ්බස්මිං මූලෙ ථූලා සබ්බස්මිං අග්ගෙ සුඛුමාති එවං (වත්තුනො) බ්‍යාපිතුමිච්ඡායමෙකවචනන්තස්ස විච්ඡායන්ත්වෙව ද්විබ්බචන’’න්ති.

ජෙට්ඨානං විච්ඡාසම්භවෙ සබ්බකනිට්ඨස්ස ජෙට්ඨත්තාභාවානුප්පවෙසො න සියාති ආනුපුබ්බියමත්තවචනිච්ඡායං තෙනෙව ද්විත්තමභිහිතං ‘ජෙට්ඨං ජෙට්ඨමනුප්පවෙසයා’ති තෙනෙවාචරියෙන, තදධුනා විඝටීයති ‘ජෙට්ඨ’ මිච්චාදිනා, කනිට්ඨොපි පවෙසීයතීති කනිට්ඨස්සපි විච්ඡාසම්භවමාහ, තත්ථ කාරණමාහ-‘යථෙව හි’ච්චාදි, පරස්සාති මජ්ඣිමස්සාති එත්ථ විසෙසනං, කනිට්ඨස්සාපි ජෙට්ඨබ්‍යපදෙසොති සම්බන්ධො, යථාවුත්තමෙව සමත්ථෙති ‘වත්තිච්ඡානිබන්ධනෙ හි’ච්චාදිනා, වත්තිච්ඡාදිබන්ධනෙති වත්තුනො ඉච්ඡා නිබන්ධනං කාරණමස්සාති සමාසො, වත්ථුසභාවෙ වත්ථු තත්ථෙ, අභිනිවෙසො පවත්ති, නාභිසම්භුණාති න පප්පොති.

‘‘සකත්ථෙ වධාරියමානෙ නෙකස්මිං ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) වාත්තිකකාරෙන වුත්තං, තදාහ ‘සකත්ථෙ’ඉච්චාදි, අත්ථප්පකාරණාද්‍යනපෙක්ඛස්ස පදස්ස අත්ථෙ සකත්ථෙ අවධාරියමානෙ එත්තකමෙවෙති ගම්මමානෙ අනෙකස්මිං දිය්‍යමානෙ ද්විබ්බචනමිට්ඨං මතං පාණිනියානන්ති අත්ථො, අයම්පනෙසමධිප්පායො ‘මාසකං මාසකං ඉමම්හා කහාපණා භවන්තානං ද්වින්නං දෙහී ත්‍යත්‍ර ද්වෙ එව මාසා දාතුමිච්ඡිතා, කහාපණං නාම–

චත්තාරො විහයො ගුඤ්ජා, ද්වෙගුඤ්ජා මාසකො භවෙ;

ද්වෙ අක්ඛාව මාසකාපඤ්ච,ක්ඛානං ධරණමට්ඨකංති.

වුත්තවිධිනානෙකමාසකසමුදායො, තත්ථ න සබ්බෙ කහාපණ සම්බන්ධිනො මාසා දානකිරියාය බ්‍යාපිතා, ද්වෙයෙවාති නෙත්ථත්ථ විච්ඡාති යථාවුත්තවත්තබ්බෙන ද්විබ්බචන’’න්ති, තං දස්සෙත්වාති තං ද්විබ්බචනොදාහරණං දස්සෙත්වා, පටිපාදයිතුං විච්ඡායමෙව ද්විත්තං දස්සෙතුං… මාසකං මාසකමිච්චාදොත්වයමධිප්පායො-‘‘දෙහීති දානකිරියාය මාස්ස බ්‍යාපිතුමිට්ඨාති විච්ඡායමෙවෙත්ථ ද්විබ්බචනං, තථාහ්‍යතො ද්විරුත්තා විච්ඡාව ගම්‍යතෙ’’ති, සද්දන්තරතොච්චාදිකං කිමාසඞ්කිය වුත්තන්ති ආහ‘දෙහී’තිආදි, අවධාරණෙ පතීයමානෙති කහාපණසම්බන්ධිනි බහුම්හි මාසකසමුදායෙ මාසකද්වයනිච්ඡයෙ විඤ්ඤායමානෙ සති, අවිසෙසෙන සාමඤ්ඤෙන මාසානං දෙහීති දානකිරියාය බ්‍යාපනා භාවාති සම්බන්ධො, සද්දන්තරතොච්චාදිනො සාධිප්පායමත්ථමභිධාතුමාරභතෙ ‘පදෙනෙ’ච්චාදි, එත්ථ පදෙනාති මාසකමිච්චනෙන පදෙන, ඉමම්හා කහාපණාති ඉදමෙත්ථ සද්දන්තරං, කතාභිසඞ්ඛරණස්සාති මාසකං මාසකමිච්චෙවං නිප්ඵාදිතස්ස, සද්දන්තරතොති ඉමිනා පදන්තරයොගො ගහිතොති ආහ-‘පදන්තරෙන යොගතො’ති අයමෙත්ථාධිප්පායො ‘‘ද්විත්තකරණකාලෙ සද්දන්තරවචනීයස්සත්ථස්සානපෙක්ඛිතත්තා මාසකංමාසකන්ති අවිසෙසෙන මාසකවිච්ඡායං ද්විත්තං, තදනු පන ඉමම්හා කහාපණාතිසද්දන්තරසම්බන්ධෙ සති යදි කහාපණසම්බන්ධ්‍ය න වසෙසමාසකවිච්ඡා පරිග්ගය්හති තදා ඉමස්ස කහාපණස්සාති ඡට්ඨියා භවිතබ්බං, ඉමම්හා කහාපණාති පන අවධිපඤ්චමීනිද්දෙසතො කහාපණතො ද්වයමෙව ගහෙත්වා භවන්තානං ද්වින්නං දෙහීති ඉමම්හා කහාපණාති සද්දන්තරතොවධාරණං ගම්‍යතෙ’’ති.

‘‘පුබ්බපඨමානමත්ථාතිසයවචනිච්ඡායං ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) වුත්තං, තදාහ-‘පුබ්බපඨමානං මිච්චාදි, පුබ්බපඨමානං පුබ්බපඨම සද්දානං අත්ථාතිසයො යො අත්ථස්ස පකංසො, තස්ස වචනිච්ඡායං, සබ්බපඨමභාවසඞ්ඛාත අත්ථාතිසයමත්තාව වචනිච්ඡාති න එත්ථ විච්ඡාති තෙසමධිප්පායො, විකසනකිරියාය පාකකිරියායාති වුත්තෙපි විකාසකරණකිරියාය පාකකරණකිරියායාති අත්ථසම්භවතො ‘පුබ්බං පුබ්බං පුප්ඵ’න්ති ත්‍යාදො, පුබ්බං පුබ්බං විකසනං කරොන්ති, පඨමං පඨමං වචනං කරොන්තීති කිරියාවිසෙසනවසෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො, පුබ්බාති මතා පඨමාභිමතාති ඉමිනා පුබ්බපඨමභාවෙනාභිමතානං බහුත්ත බ්‍යාපනෙන විච්ඡාසබ්භාවෙ කාරණමාහ.

‘‘ඩතර ඩතමානං සමසම්පධාරණායමිත්ථීනිගදෙ භාවෙ ද්වෙ භවන්තීති වත්තබ්බ’’න්ති (8-1-12-වා) වුත්තං, එත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගසද්දො ඉත්ථිලිඞ්ගයොගා ඉත්ථීති වුත්තො, නිගද්‍යතෙනෙනෙති නිගදො, ඉත්ථී නිගදො යස්ස සො ඉත්ථිනිගදොභාවො, තස්මිං ඉත්ථීනිගදෙ භාවෙ, තදාහ-රතරරත මන්තාන’මිච්චාදි, ඉත්ථිලිඞ්ගෙති ඉත්ථිලිඞ්ගං යස්ස සො ඉත්ථිලිඞ්ගොභාවො, තස්මිං ඉත්ථිලිඞ්ගෙ භාවෙ වත්තමානානං රතරරතමන්තානං ද්විබ්බචනමභිමතන්ති සම්බන්ධො, කස්මිං විසයෙති ආහ-‘සමසම්පධාරණ විසයෙ’ති, සමෙන අඩ්ඪතාදිනා ගුණෙන ඉමෙ උභො අඩ්ඪා ඉත්වෙවං රූපා සම්පධාරණා නිරූපනා අවබොධො සමසම්පධාරණා, සාඑව විසයො, තස්මිං සති, අඩ්ඪතාය බහුවිධත්තාභාවා කිරියාදියො ගාභාවා ච නත්ථෙත්ථ විච්ඡාති තෙසමධිප්පායො, පුච්ඡියමානාති ඉමිනා ඉමෙ උභො’ ඉච්චාදීනං පුච්ඡාවාක්‍යතං දස්සෙති.

පරබ්‍යවහාරෙනාහ-‘ආඛ්‍යාතාදීනං විසයත්ත’න්ති, ඉමිනා ආඛ්‍යාතාදීනමෙව කිරියාජොතකපදභාවෙන පොනොපුඤ්ඤසඞ්ඛාතකිරියා ධම්මස්ස ධනසමෙව විසයත්තං දීපෙති, අතිසයවිසිට්ඨන්ති ඉමිනා පපචතිසද්දෙපකාරො පකංසත්ථ ජොතකො උපසග්ගොති දස්සෙති, හිවිධිම්හීති’ලූ-ච්ඡෙදනෙ’ඉච්චස්මා විධිම්හි හිප්පච්චයො ‘‘පඤ්හපත්තනාවිධීසු’’ති (6-9) ඉමිනා සුත්තෙනාති අත්ථො, ඔස්සාති ‘‘යුවණ්ණානමෙඔපච්චයෙ’’ති (5-82) ඔකාරස්ස, ‘පුබ්බෙක-කත්තුකාන’’ (5-62) මිච්චෙවාති එවකාරෙන පරෙසමිවායමප්‍යාභික්ඛඤ්ඤෙ පච්චයො චෙ විධීයතෙ, තදා පපචතිඉච්චත්‍ර විය ආභික්ඛඤ්ඤෙ විධීයමානෙන පච්චයෙනෙව ආභික්ඛඤ්ඤත්ථස්ස පකාසිතත්තා න ද්විබ්බචනෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙති, යදා තු භුසං පුනප්පුනං පචතීති වචනිච්ඡා තදාපි පපචතීති භවත්‍යෙව.

ඉහ ඉමස්මිං උදාහරණෙ, ආභික්ඛඤ්ඤෙ ඉච්චෙවාති ඉමිනා අනුකරණමත්තමෙවෙතං නත්ථෙත්ථාභික්ඛඤ්ඤන්ති පාණිනියා සුත්තන්තරෙන ද්විත්තම්පටිපාදෙන්ති, නත්ථෙත්ථ තාදිසෙන වචනෙන පයොජනං, ආභික්ඛඤ්ඤෙයෙව ද්විබ්බචනන්ති දස්සෙති, එවමඤ්ඤතෙ ‘‘පටඉච්චෙතමනුකරණං භවන කිරියම්පති වත්තතීති [භවනකිරියාමතී වුත්තීති (පොත්ථකෙ)] කිරියාධම්මං පොනොපුඤ්ඤමෙත්ථ අත්ථෙවා’’ති, තෙනෙව වක්ඛති-‘පටපටා භවතීති ආභික්ඛඤ්ඤෙ ද්විබ්බචන’න්ති, අනිතිස්මින්ති ඉතිසද්දෙ අවිජ්ජමානෙ, රාප්පච්චයොති පඨමං ද්විත්තෙ කතෙ පච්ඡා රාප්පච්චයො, රාප්පච්චයමකත්වාපි පකාරන්තරෙන සාධෙතුමාහ- ‘අථවා’ ඉච්චාදි, දීඝො නිච්චන්ති පඨමං ද්විත්තෙ පටපටකරොතීති ඨිතෙ නිච්චං දීඝො, පටපටා කරොතීති එත්ථ නිප්ඵත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි පටපටායතීති එත්ථ දස්සෙතුං පටපටායතීතිආදි ආරද්ධං.

55. ස්‍යාදි

එකස්ස එකස්ස ඉති ඨිතෙ පුබ්බවිභත්තියා ලුත්තෙ සංහිතායඤ්ච කතායං එකෙකස්ස, එවං මත්ථකෙන මත්ථකෙනාති ඨිතෙ මත්ථක මත්ථකෙනාති.

56. සබ්බා

අඤ්ඤං අඤ්ඤන්ති ඨිතෙ ඉමිනා විභත්තියා ලොපෙ අකාරස්ස ‘‘තදමිනා’’ (1-47) දිනා ඔකාරෙ අඤ්ඤොඤ්ඤන්තිපි හොති.

57. යාව

යාවබොධන්ති ‘‘යාවාවධාරණෙ’’ති (3-4) අසඞ්ඛ්‍යසමාසො.

58. බහුල

ක්වචි පවත්‍යප්පවත්ති, ක්වචඤ්ඤං ක්වචි වා ක්වචි;

සියා බහුලසද්දෙන, විධි සබ්බො යථාගමංති.

ඉති මොග්ගල්ලානපඤ්චිකාටීකායං සාරත්ථවිලාසිනියං

පඨමකණ්ඩවණ්ණනා සමත්තා.