22. විප්පටි
පරොති වත්තතෙ, සො චාඤ්ඤාධික්‍යඉට්ඨාද්‍යනෙකත්ථොපි ඉධ ඉට්ඨ වාචී දට්ඨබ්බො, කම්මබ්‍යතිහාරෙඝණිති කම්මබ්‍යතිහාරො කිරියාපරිවත්තනං භාවවිසෙසො තස්මිං ‘භාවකාරකෙස්වඝණ්ඝකා’’ති (5-44) සාමඤ්ඤෙන විහිතත්තා විප්පටිසෙධනන්ති අත්ථෙ ඝණි විප්පටී සෙධො, තෙනාහ-‘සාමඤ්ඤෙ’ච්චාදි, විප්පටිසෙධසද්දස්ස අත්ථමාහ-‘අඤ්ඤමඤ්ඤපටිසෙධො’ති, සංසිද්ධියං වත්තමානොපි සිධි උපසග්ගසම්බන්ධෙ නාත්ථන්තරෙපි හොතීති අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධොත්‍යත්ථො, විප්පටිසෙධසද්දස්ස ලොකෙ විරොධවාචිත්තෙන පසිද්ධත්තමාහ ‘තථා හි’ච්චාදිනා, කථම්පන පමාණභූතස්සාචරියස්ස වචනෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො සම්භවතීච්චාසඞ්කිය උභින්නං සාවකාසත්තෙ සති සම්භවති නාඤ්ඤථාති ‘ද්වින්න’මිච්චාදි වුත්තිගන්ථො පවත්තොති වත්තුං ‘සොචා’තිආදිමාහ අඤ්ඤමඤ්ඤානජ්ඣාසිතෙති අඤ්ඤමඤ්ඤෙනානක්කන්තෙ අපරිග්ගහිතෙති වුත්තං හොති, අනුභයතාගිනීති යො විසයෙකදෙසො උභයන්න භජතෙ තස්මිං අනුභයභාගිනි විසයෙකදෙසෙ, සාමඤ්ඤවිසයො ද්වින්නං විධීනං සාධාරණො විසයො, තත්ථ පවත්තිප්පසඞ්ගෙ සති සොච විප්පටිසෙධො ජායතීති සම්බන්ධො, ඉමිනා විප්පටිසෙධස්ස විසයො පවත්තිප්පසඞ්ගො විසයවිසයීනමභෙදෙන සුත්තෙ ‘විප්පටිසෙධො’තිවුත්තොති ‘ද්වින්න’මිච්චාදිනා වුත්තිගන්ථො රචිතොති දීපෙති, පරො හොතී තිවිධිදස්සිතොති ඉමිනා යදි නියමො-බ්භූපගතො සියා, තදා ‘පරොවහොතී’ති වදෙය්‍යාති දස්සෙති, පාණිනියා හි ජාතියං පදත්ථෙ සකිමෙව ලක්ඛණං පවත්තතීති චරිතත්ථත්තා විසයන්තරෙ ද්වින්නම්පි ලක්ඛණානමප්පවත්තියං පරං පච්ඡිමං කාරියන්ති විධ්‍යත්ථමිදං වචනං, බ්‍යත්තියන්තු පදත්ථෙ ලත්වාදීනමිව පරියායප්පසඞ්ගෙ නියමත්ථන්ති පටිපන්නා, ඉධ පන ජාතියං බ්‍යත්තියඤ්ච ද්වින්නම්පි සුත්තානමප්පවත්තියමෙව විධ්‍යත්ථමෙවිදං වචනං, න නියමත්ථම්පීති පටිපාදෙතුමාහ-‘තථාහි’ච්චාදි, කාමචාරතො පරිසමාපීයතෙති සම්බන්ධො, කාමතො පරිසමාපනඤ්චෙතිස්සා සබ්බස්මිං අත්තනො ගොචරෙ අවිච්ඡෙදබ්‍යාපනෙන පවත්තිසබ්භාවතො. කථම්පනෙකස්සාපි පවත්ති න භවෙය්‍යාත්‍යාසඞ්කිය කාරණමාහ‘උභයම්පි’ච්චාදි, හිසද්දො යස්මාත්ථෙ, යස්මා උභයම්පිදමාචරියවචනං, තතොයෙව පමාණං, අභිමතකාරියවිධානෙ ලිඞ්ගභාවෙන සද්දිකානුමතත්තා(තෙසං) විධීනං විධායකඤ්ච තස්මාති අත්ථො. පමාණත්තා ද්වින්නම්පි අප්පත්තියං කාරණමාහ-‘අනුභයභාගිම්හි’ච්චාදි, යතො ලද්ධාවකාසා තතො සමානබලාති, ඉතිසද්දො හෙතුම්හි, විරුද්ධාචාති එත්ථ ඉතිසද්දං දත්වා ‘අනුභයභාගිම්හි…පෙ… විරුද්ධාචාති ද්වින්නං වචනානං පමාණත්තා උභින්නම්පි අප්පවත්තීති සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. සමානබලානං ද්වින්නං ලොකෙපි විරොධිත්තං එකක්ඛණෙයෙව උභින්නම්පි කාරියෙ අප්පවත්ති ච දිස්සතීති දිට්ඨන්තමාහ ‘ලොකෙචෙ’ත්‍යාදි, එත්ථ ච පෙස්සස්ස (අ)විරොධත්ථිනො කාරියෙ අප්පවත්තිරිව [අප්පවත්තියෙව (පොත්ථකෙ)] සමානබලාන මුභින්නං වචනානං කාරියෙ අප්පවත්තීති සුඛෙනො පමාසංසන්දනං විඤ්ඤාතබ්බං.
ජාතිපක්ඛෙයෙව භස්සකාරෙන ද්වින්නං යුගපදිප්පත්තියං ‘ලත්වාදීනමිව’ පරියායප්පසඞ්ගො වණ්ණිතො, තස්සායුත්තත්තමුපදස්සෙන්තො ආහ ‘නචාපි’ච්චාදි, භින්නවිසයත්තාති ද්වින්නං විධීනං භින්නවිසයත්තා. අභින්නවිසයත්තෙ හි පරියායකප්පනා යුත්තිමතී, අතොච ලත්වාදීනමභින්නවිසයත්තම්පටිපාදයිතුමාහ- ‘ලත්වාදයො හි’ච්චාදි, අනවයවෙනෙති ධාතු මත්තතො විධානෙනාවයවබ්‍යතිරෙකසබ්භාවතො සබ්බධාතුපරිග්ගහෙන, යත්ථ යස්මිං ධාත්වත්ථෙකදෙසෙ පවත්තා සමානා පවත්තා සන්තො ලද්ධාවකාසා සියුං තස්සෙකදෙසස්ස පරිහාරෙනාපි පරිච්චාගෙනාපි න විධීයන්තෙති සම්බන්ධො, ලත්වාදීන මෙකක්ඛණෙ අසම්භවා එකස්මිං කතෙ සතීතරවචනාන මානත්ථක්‍යප්පසඞ්ගාච පරියායෙන භවන්තීති යන්තං යුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉහාති ඉමස්මිං යුගපදිප්පත්තියං, ඉහ තථාභාවස්ස කාරණමාහ-‘සාවකා…පෙ… වචන’න්ති, තත්ථාති යුගපදිප්පත්තියං. ජාතියම්පදත්ථෙ ‘‘පුනප්පසඞ්ගවිජානනා සිද්ධං, විප්පටිසෙධෙ යං බාධිතං තම්බාධිතමෙවා’’තීමාසමුභින්නං පරිභාසනම්පවත්තිං පටිපාදෙන්තො ආහ- ‘පරස්මිං චෙ’ත්‍යාදි, පරස්මින්ති ඉට්ඨෙ, පරිභාසනම්පන අයමත්ථො ‘පුනප්පසඞ්ගවිජානනාති ද්වින්නං සුත්තානමෙකත්ථප්ප සඞ්ගසඞ්ඛාතෙ විප්පටිසෙධෙ සතිපරමිට්ඨං පඨමං හොති, හොන්තෙන තෙන යදීතරස්ස නිමිත්තොපඝාතො න කතො තදා තස්සාපි පුනප්පසඞ්ගො තස්ස විජානනා සිද්ධන්ති, විප්පටිසෙධෙ යථාවුත්තෙ සති පඨමං හොන්තෙන යං සුත්තං බාධිතං තස්ස පුනප්පවත්තියා යදි නිමිත්තං නත්ථි තං බාධිතමෙවෙ’ති. බ්‍යත්තියම්පි විධ්‍යත්ථමෙවිදං වචනං, න නියමත්ථන්ති දස්සෙතුමාහ-‘බ්‍යත්තිය’මිච්චාදි, එවං මඤ්ඤතෙ ‘බ්‍යත්තියං පටිලක්ඛියංලක්ඛණප්පවත්තියං ද්වින්නං සාධාරණං ඨානම්පති යානි වචනානි භින්නානි තෙසම්පි නිරවකාසත්තෙන තුල්‍යබලත්තා ද්වින්නම්පටිපත්තියෙවසියා, නතු පරියායප්පසඞ්ගො’ති. බ්‍යත්තියම්පි යථාවුත්තානං පරිභාසානං පවත්ති වුත්තවිධිනෙවාති දස්සෙන්තො ‘පරිභාසානම්පි’ච්චාදිමාහ.
ජාතියම්පදත්ථෙ ‘‘වත්තමානෙති අන්ති, සි ථ, මි ම, තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ’’ච්චාදීනං ලක්ඛණානමෙකමෙකත්ථෙපි වත්තමානෙති අන්ති, වත්තමානෙ සි ථ ඉච්චාදීනං වාක්‍යෙකදෙසානං ගච්ඡතිච්චාදො ගච්ඡ සිච්චාදො ච ලක්ඛියෙ සකිම්පවත්තියා සබ්බස්මිං සකෙ විසයෙ පඨම මජ්ඣිමපුරිසෙකවචනජාති පරිසමත්තාති චරිතත්ථත්තා තුම්හෙ ගච්ඡථාති එත්ථ ද්වීහි ද්වින්නං පුරිසාන මෙකක්ඛණෙ පවත්තියං න කස්සචි, බ්‍යත්තියම්පි පටිලක්ඛියං ලක්ඛණානි භිජ්ජන්තීති සාධාරණං ඨානං පතිභින්නෙහි ලක්ඛණෙහි ද්වින්නම්පෙකත්ථෙ-කක්ඛණෙ පවත්තියං න කස්සචි, තථා වුත්තනයෙනෙව තිණ්ණං පුරිසානමෙකක්ඛණෙ පවත්තියන්ති සබ්බථා අප්පවත්තියං සම්පත්තායං වචනමිදං, පරො හොතීති මජ්ඣිමුත්තමං භවතීති අධිප්පායෙන ‘යථෙ’ච්චාදිනා වුත්තං වුත්තිගන්ථම්පඤ්හමුඛෙනා හරිත්වා දස්සෙතුං ‘ක්වපනා’තිආදිමාහ, නෙදමුදාහරණමම්හං මනං භොසෙති-යතො විප්පටිසෙධවිසයමෙවෙදං න හොති, කුතො යතො ‘‘වත්තමානෙති අන්ති’’ච්චාදිප්පභුතීනං වත්තමානෙති අන්තිච්චාදීහි වාක්‍යෙකදෙසෙහි නිද්දිට්ඨානමෙව පුබ්බපරච්ඡක්කානං පුරිසවචනවිසෙසවිධායකෙන ‘‘පුබ්බපරච්ඡක්කාන මෙකානෙකෙසු තුම්හාම්හ සෙසෙසු ද්වෙද්වෙ මජ්ඣිමුත්තමපඨමා’’ (6-14) තීමිනා වාක්‍යාවයවෙන තුම්හාම්හසෙසෙසු පයුජ්ජමානෙසු අප්පයුජ්ජමානෙසු වා යථාක්කමං පුබ්බච්ඡක්කානං පරච්ඡක්කානඤ්ච මජ්ඣිමුත්තමපඨමානං පච්චෙකං ද්වෙද්වෙ වචනානි යථාක්කමං භවන්තීති ‘ගච්ඡථ ගච්ඡාමා’ති එත්ථ එකක්ඛණෙ පවත්තියෙව නත්ථි, ද්වින්නම්පන සාවකාසාන මෙකක්ඛණෙ පවත්තියෙව හි විප්පටිසෙධොති, තථාපි වුත්තනයෙන විප්පටිසෙධප්පකප්පනාපි සක්කා කාතුන්තීදමුදාහටං සියාති දට්ඨබ්බං, ඉමිස්සා පන පරිභාසාය නිරාකුලප්පවත්ති ‘‘ආදිස්සා’’ තීමිස්සා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා, කතාකතප්පසඞ්ගී යො විධි, සො නිච්චො, යොත්වකතෙයෙවායමනිච්චොති වුත්තනිච්චානිච්චෙසු අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගෙසු චාතුල්‍යබලත්තා නාස්ස යොගස්ස බ්‍යාපාරො, තථාහි නිච්චානිච්චෙසු නිච්චමෙව බලවන්ති නිච්චානිච්චානමතුල්‍යබලතා, අන්තරඞ්ගබහිරඞ්ගප්පකාර(ම්පන) උපරි ‘‘ලොපො’’ති (1-39) සුත්තෙ පකාසිස්සාම.