15. පඤ්ච
අවධිභාවෙනාති ‘අතො’ච්චාදිනා අවධිත්තෙන, යස්සාති යො ආදිනො, කාරියන්ති ‘ටාටෙ’ආදිකං, පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවිසෙසාති යථා- ‘ගාමා දෙවදත්තො’ති වුත්තෙ සො තතො පුබ්බො පරොගෙති විඤ්ඤායතීත්‍යවධිභාවස්ස පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවිසෙසො, තථෙහාපි ‘‘අතො යොනං ටාටෙ’’ති (2-41) වුච්චමානෙ අතො පුබ්බෙසං යොනං අථවා පරෙසන්ති පුබ්බපරාපෙක්ඛත්තෙනාවධිභාවස්සාවිසෙසාති මඤ්ඤතෙ, පුරෙ වියාත්‍යනෙන සත්තමියන්ති එත්ථ වුත්තං නිද්දෙසවචනෙ කාරණමතිදිසති, වුත්තියං ‘නරානමෙරෙ’ති එත්ථ අපවාදවිප්පටිසෙධෙ සතිපරත්තා ටාටෙආදෙසානං පවත්තිං ‘‘ආදිස්සා’’ති එත්ථ වණ්ණයිස්සාම, අථ කිමිමිනා වචනෙන නනු යතො යත්ථ පඤ්චමී නිද්දෙසො තත්ථ සබ්බත්ථ ‘‘මානුබන්ධො සරානමන්තා පරො’’ (1-21) ත්‍යතො ‘පරො’ත්‍යනුවත්තෙතුං සක්කාති තස්සානුවත්තිතස්ස යොනමිච්චනෙන සාමානාධිකරණ්‍යා‘පරෙසං යොනං’ත්‍යයමත්ථො විඤ්ඤායතෙ, තතො පුබ්බෙසං පසඞ්ගොයෙව නත්ථීති, නෙතදත්ථි, පරොති ත්‍යනුවත්තමානං ‘අතො’ති පඤ්චම්‍යන්තෙන සම්බජ්ඣමානං න කොචි වාරෙතා අත්ථීති පරතො-කාරතො පුබ්බෙසම්පි යොනං ටාටෙආදෙසා පප්පොන්තීති වචනෙනෙමිනා භවිතබ්බමෙවාති දස්සෙතුමාහ-‘වචනෙ’ච්චාදි, එවඤ්චරහි තදෙවොදාහරිතබ්බං, කිං ‘නරානරෙ’ ත්‍යුදාහටන්ති චෙ, නෙසදොසො, අඤ්ඤදත්ථං කාරීයමානමිහා-ප්‍යත්ථවන්තං හොතීති, පුබ්බකො පරිහාරොති බ්‍යව හිතනිවත්තියා පුබ්බසුත්තෙ වුත්තො ‘‘සරෙතොපසිලෙසිකාධාරො’’ති පරිහාරො, න සම්භවතීති ඉහ සත්තමියා අභාවා න සම්භවති, වචනානන්තරන්ති පාණිනියානං නිද්දිට්ඨග්ගහණමිව බ්‍යවහිතනිවත්තියා සුත්තන්තරං, තෙ හි ‘‘තස්මාත්‍යුත්තරස්සා’’ත්‍යෙත්ථ (1-1-67) නිද්දිට්ඨග්ගහණමනුවත්තිය තෙන පුබ්බෙ විය බ්‍යවහිතනිවත්තිම්පටිපාදෙන්ති. අනන්තරෙතිවචනා පච්චාසත්තියා නිස්සයනං විඤ්ඤායතෙ, කතත්ථතායාති වචනා ජාතියාත්‍යාහ- ‘පච්චාසත්‍යා ජාතිං සන්නිස්සායා’ති ජාතිං සන්නිස්සාය පච්චාසත්‍යා කරණභූතාය නිවත්තිමාහෙති සම්බන්ධො, ඉමිනා පච්චාසත්ති ඤායබ්‍යාපනඤායජාතිපදත්ථබ්‍යත්තිපදත්ථෙසු පච්චාසත්තිඤායො ජාතිපදත්ථොචෙහ නිස්සීයතෙති දස්සෙති, න හි කෙවලං ජාතිං නිස්සාය බ්‍යවහිතනිවත්ති වත්තුං සක්කා, තථාහි යදෙත්ථ පච්චාසත්තිඤායො න නිස්සිතො, තදා බ්‍යාපනඤායෙන බ්‍යවහිතෙ චාබ්‍යවහිතෙ චාසජ්ජතීති ජාතියා නිස්සයනෙ සත්‍යපි බ්‍යවහිතෙපි බ්‍යාප්‍යමානා ජාති කෙන නිවාරීයතෙ නාපි කෙවලං පච්චාසත්තින්නිස්සාය බ්‍යවහිතනිවත්ති වත්තුං සක්කා, තථාහ්‍යසති ජාතිසන්නිස්සයෙන බ්‍යත්තිනිස්සීයතෙ, බ්‍යත්තියඤ්ච පදත්ථෙ පටිලක්ඛියං ලක්ඛණං පවත්තතීති පච්චාසත්ති ඤායනිස්සයනෙප්‍යබ්‍යවහිතම්පති යං ලක්ඛණං භින්නං තදබ්‍යවහිතෙ පවත්තං, යම්පන බ්‍යවහිතම්පති භින්නං ලක්ඛණං, තඤ්ච වචනප්පමාණතො මාභවත්වස්ස බ්‍යත්ථතාති බ්‍යවහිතෙපි පවත්තතෙ, තස්මා උභොපි නිස්සාය නීයාති. විසයදස්සනප්පසඞ්ගෙ විසයිදස්සනමත්ථබ්‍යත්තිකාරණන්ති වාක්‍යන්තොගධපදානමත්ථම්පඨමං දස්සෙත්වා පච්ඡා සමාසාදිකං දස්සෙතුං ‘කතො’ත්‍යාදිකමාරද්ධං, ජාතිලක්ඛණොති අබ්‍යවහිතත්තජාතිසභාවො, ‘ඔසධ්‍යො’ති එත්ථ සකාරෙ අකාරා පරස්ස ධකාරෙන බ්‍යවහිතස්ස යොස්ස වියාවසෙසානම්පි සබ්භාවතො වුත්තං-‘යොප්පභුතීන’න්ති, ජාති සාමඤ්ඤං, යාවති විසයෙති ගවාදිකෙ යත්තකෙ විසයෙ, කාමචාරතො විසය පරිසමත්තියා දිට්ඨන්තමාහ-‘තං යථෙ’ති, භොජයෙතීති එත්ථ භොජයෙඉතීති පදච්ඡෙදො, කතොහි ජාත්‍යත්ථො කසිණොති යස්මා සකලො බ්‍රාහ්මණ ජාතිසඞ්ඛාතො අත්ථො පරිසමත්තො, තස්මාති අත්ථො, ඉදං වුත්තං හොති- ‘යාව දිට්ඨම්භොජයෙ’ති වුත්තෙ [වුත්තෙන (පොත්ථකෙ)] සන්තාය සාමඤ්ඤවුත්ති බ්‍රාහ්මණසද්දප්පයොගසාමත්ථියා පච්චෙකම්භොජනකිරියා කතා නාම හොති, යතො කසිණොපි ජාත්‍යත්ථො පරිසමත්තො නාමාති. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා’’ති (1-33) සුත්තෙ බ්‍යඤ්ජනෙති සත්තමී පුබ්බස්ස දීඝාදිවිධිම්හි චරිතත්තා ‘‘සරම්හා ද්වෙ’’ති (1-34) එත්ථ සරම්හාති පඤ්චම්‍යක තත්ථා, තතො පඤ්චමීනිද්දෙසස්ස බලීයත්තං, තතො ‘‘සත්තමියං පුබ්බස්ස’’ ‘‘පඤ්චමියං පරස්සා’’ති ද්වින්නං පරස්ස සමුට්ඨාපනෙ ‘බ්‍යඤ්ජනෙ’ති සත්තමී පරස්ස කාරිය යොගිතාය අත්ථතො විභත්තිවිපරිණාමෙන ඡට්ඨීභාවෙන පරිණමතී… ද්වින්නං සුත්තානං විප්පටිසෙධෙ පරස්ස බලී යත්තාවාති එතාදිසසාමත්ථියසබ්භාවතො වුත්තං-‘ඡට්ඨීපකප්පනාපි පුරෙවිය සාමත්ථියා’ති.