මොග්ගල්ලාන |ඔ0.0001| වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා.
වුත්තිසමෙතා.
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
සද්ධමිද්ධගුණං සාධු නමස්සිත්වා තථාගතං,
සධම්මසඞ්ඝං භාසිස්සං මාගධං සද්දලක්ඛණං.
අකාරාදයො |ඔ0.0005| නිග්ගහීතන්තා තෙචත්තාලීසක්ඛරා වණ්ණා නාම හොන්ති, අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ऐ ඔ औ ක ඛ ග ඝ ඞ ච ඡ ජ ඣ ඤ ට ඨ ඩ ඪ ණ ත ථ ද ධ න ප ඵ බ භ ම ය ර ල ව ස හ ළ අං; තෙන ක්වත්ථො ‘‘ඤොනම වණ්ණෙ‘‘. තිතාලීසාති වචනං කත්ථවි වණ්ණලොපං ඤාපෙති; තෙන-පටිසඞ්ඛායොනි සොති-ආදි සිද්ධං.
දසාදො |ඔ0.0007| සරා-.
තත්ථාදිම්හි දස වණ්ණා සරා නාම හොන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘සරො ලොපො සරෙ‘‘. ච්චාදි.
ද්වෙද්වෙ සවණ්ණා-.
තෙසු ද්වෙද්වෙ සරා සවණ්ණා නාම හොන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘වණ්ණපරෙණ සවණ්ණොපි‘‘
1. 2.
පුබ්බො |ඔ0.0008| රස්සො-.
තෙසු ද්වීසු යො යො පුබ්බො සො සො රස්සසඤ්ඤො හොති; තෙසු එ ඔ සංයොගතො පුබ්බාව දිස්සන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘රස්සො වෙ‘‘.ච්චාදි.
පරො දීඝො-.
තෙස්වෙව ද්වීසු යො යො පරො සො සො දීඝසඤ්ඤො හොති; තෙන ක්වත්ථො’යොලොපනිසු දීඝො‘‘.ච්චාදි.
කාදයො |ඔ0.0009| බ්‍යජනා-.
කකාරාදයො වණ්ණා නිග්ගහීතපරියන්තා බ්‍යජනසඤ්ඤා හොන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘බ්‍යජනෙ දීඝරස්සා‘‘.ච්චාදි.
පඤ්ච පඤ්චකා වග්ගා-.
කාදයො පඤ්චකා පඤ්ච වග්ගා නාම හොන්තී; තෙන ක්වත්ථො ‘‘වග්ගෙ වග්ගන්තො‘‘. ච්චාදි.
බින්දු නිග්ගහීතං-.
ය්වායං වණ්ණෙ බින්දුමත්තො සො නිග්ගහීතසඤ්ඤො හොති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘නිග්ගහීතමි‘‘. ච්චාදි; ගරුසඤ්ඤා කරණං අන්වත්ථසඤ්ඤත්ථං.
ඉයුවණ්ණා ජ්ඣලා නාමස්සන්තෙ-.
නාමං පාටිපදිකං තස්ස අන්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලසඤ්ඤා හොන්ති යථාක්කමං; තෙන ක්වත්ථො‘‘ඣලා වෙ‘‘. ච්චාදි.
පිත්ථියං-. |ඔ0.0010|
ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්සන්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණු වණ්ණා පසඤ්ඤා හොන්ති; තෙන ක්වත්ථා ‘‘යෙ පස්සිවණ්ණස්ස‘‘. ඉච්චාදි.
ඝා-. |ඔ0.0011|
ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්සන්තෙ වත්තමානො ආකාරො ඝසඤෙඤ්ඤා හොති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘ඝබ්‍රහ්මාදිතෙ‘‘.ච්චාදි.
ගොස්‍යාලපනෙ-.
ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො හොති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘ගෙ වෙ‘‘.ච්චාදි.
සඤ්ඤාධිකාරො.
විධිබ්බිසෙසනන්තස්ස-.
යං විසෙසනං තදන්තස්ස විධි ඤාතබ්බො; ‘‘අතො යොනං ටාටෙ‘‘. නරා නරෙ.
සත්තමියං |ඔ0.0012| පුබ්බස්ස-.
සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව කාරියං ඤතබ්බං; ‘‘සරො ලොපො සරෙ‘‘. වෙළග්ගං; තමහන්තීධ කස්මා න හොති; සරෙතොපසිලෙසිකාධාරො තත්ථෙතාව වුච්චතෙ පුබ්බස්සෙව හොති න පරස්සාති.
පඤ්චමියං |ඔ0.0013| පරස්ස-.
පඤ්චමීනිද්දෙසෙ පරස්ස කාරියං ඤතබ්බං; ‘‘අතො යොනං ටාටෙ‘‘. නරා නරෙ; ඉධ න හොති ජන්තුයො අනන්තා; ඉධ කස්මා න හොති; ඔසධ්‍යො අනන්තරෙ කතත්ථතාය න ව්‍යව හිතස්ස කාරියං.
ආදිස්ස-. |ඔ0.0014|
පරස්ස සිස්සමානං කාරියමාදිවණ්ණස්ස ඤාතබ්බං; ‘‘ර සඞ්ඛ්‍යාතො වා‘‘. රාජිනා.
ඡට්ඨියන්තස්ස-.
ඡට්ඨිනිද්දිට්ඨස්ස යං කාරියං තදන්තස්ස වණ්ණස්ස විඤ්ඤෙය්‍යං ‘‘රාජස්සි නාම්හි‘‘. රාජිනා.
ඞනුබන්ධො-.
ඞකාරො’නුබන්ධො යස්ස සො’න්තස්ස හොති; ‘‘ගොස්සාවඞි‘‘. ගවාස්සං.
ටනුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්ස-.
ටකාරො’නුබන්ධො යස්ස සො’නෙකක්ඛරො චාදෙසො සබ්බස්ස හොති; ‘‘ඉමස්සානිත්ථියං ටෙ‘‘. එසු ‘‘නාම්හනිමි‘‘. අනෙන.
ඤකානුබන්ධාද්‍යන්තා-. |ඔ0.0015|
ඡට්ඨිනිද්දිට්ඨස්ස ඤානුබන්ධකානුබන්ධා ආද්‍යන්තා හොන්ති; ‘‘බ්‍රුතො තිස්සීඤ‘‘. බ්‍රවීති, ‘‘භුස්ස වුක‘‘. බභුව.
මනුබන්ධො සරානමන්තා පරො-.
මකාරො’නුබන්ධො යස්ස සො සරානමන්තා සරා පරො හොතී; ‘‘මඤ්ච රුධාදීනං‘‘. රුන්ධති.
විප්පටිසෙධෙ-. |ඔ0.0016|
ද්වින්නං තිණ්ණං වා පුරිසානං සහප්පත්තියං පරො; සො ච ගච්ඡති ත්වඤ්ච ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ; සො ච ගච්ඡති ත්වඤ්ච ගච්ඡසි අහඤ්ච ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම.
සඞ්කෙතො’නවයවො’නුබන්ධො-. |ඔ0.0017|
යො’නවයවභුතො සඞ්කෙතො සො’නුබන්ධොති ඤතබ්බො;ලතුපිතාදීනමාසිම්හි. කත්තා, සඞ්කෙතග්ගහණං කිං? පකතීයාදිසමුදායස්සානුබන්ධතා මා හොතුති; අනවයවො හි සමුදායො සමුදායරූපත්තායෙව; අනවයවග්ගහණං කිං?’අතෙන’. ජනෙන; ඉමිනාව ලොපස්සාවගතත්තා නානුබන්ධලොපාය වචනමාරද්ධං.
වණ්ණපරෙන |ඔ0.0018| සවණ්ණො’පි-.
වණ්ණසද්දො පරො යස්මා තෙන සවණ්ණො’පි ගය්හති සංව රූපං; යුවණ්ණානම්ඤො ලුත්තා‘‘. වාතෙරිතං, සමොනා.
න්තු |ඔ0.0019| වන්තුමනත්වාවන්තුතවන්තුසම්බන්ධි-.
වන්ත්වාදිසම්බන්ධියෙව න්තු ගය්හති, ‘‘න්තන්තුනං න්තො යොම්හි පඨමෙ‘‘. ගුණවන්තො; වන්ත්වාදිසම්බන්ධීති කිං; ජන්තු තන්තු.
පරිභාසායො.
සරො ලොපො සරෙ-.
සරෙ සරො ලොපනීයො හොති; තත්‍රිමෙ, සද්ධින්ද්‍රියං, නො හෙතං, භික්ඛුනොවාදො, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, පුත්තා මත්ථි, අසන්තෙත්ථ.
පරො |ඔ0.0020| ක්වචි ලොපනීයො හොති; සො’පි, සාව, යතොදකං, තතොව; ක්වවීති කිං? සද්ධින්දුයං අයමධිකාරො ආපරිච්ඡෙදාවසානා තෙන නාතිප්පසඞ්ගො.
නද්වෙවා-. |ඔ0.0021|
පුබ්බපරසරා ද්වෙ’පි වා ක්වචි න ලුප්‍යන්තෙ; ලතා ඉව ලතෙව ලතාව.
යුවණ්ණනම්ඤො ලුත්තා-.
ලුත්තා සරා පරෙසං ඉවණ්ණුවණ්ණානං ඤො හොන්ති වා යථාක්කමං; තස්සෙදං, වාතෙරිතං, නොපෙති, වාමොරු, අතෙව’ඤ්ඤෙ, වොදකං; කථං පච්චොරස්මන්ති; යොගවිභගා, වාත්වෙව තස්සිදං; ලුත්තෙති කිං? ලතා ඉව.
යවා |ඔ0.0022| සරෙ-.
සරෙ පරෙ ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාරවකාරා හොන්තිව යථාක්කමං; ව්‍යාකතො, ඉච්චස්ස, අජ්ඣිණමුත්තො, ස්වාගතං, භවාපනලානීලං; වාත්ථෙව-ඉතිස්ස; ක්වචීත්වෙව-යානීධ, සූපට්ඨිතං.
ඤොනං-.
ඤොනං යවා හොන්ති වා සරෙ යථාක්කමං; ත්‍යජ්ජ තෙ’ජ්ජ ස්වාහං සො’හං,ක්වචිත්වෙව-පුත්තාමත්ථි අසන්තෙත්ථ.
ගොස්සාවඞි-.
සරෙ ගොස්ස අවඞි හොති; ගවාස්සං; යථරිව තථරිවෙතිනිපාතාව; භුසාමිවෙති ඉවසද්දො එවත්ථො.
බ්‍යඤ්ජනෙ |ඔ0.0023| දීඝරස්සා-.
රස්සදීඝානං ක්වචි දීඝරස්සා හොන්ති බ්‍යඤ්ජනෙ; තත්‍රායං, මුනීවරෙ, සම්මදෙව, මාලහාරී.
සරම්හා ද්වෙ-
සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ක්වචි ද්වෙ රූපා හොන්ති; පග්ගහො; සරම්හාති-කිං? තංඛණං.
චතුත්ථදුතියෙස්වෙයං තතියපඨාමා-.
චතුත්ථදුතියෙසු පරෙස්වෙසං චතුත්ථදුතියානං තබ්බග්ගෙ තතියපඨමා හොන්ති පච්චාසත්ත්‍ය; මහද්ධනො, යස ත්ථෙරො, අප්ඵුටං, අබ්භුග්ගතො; එස්විති-කිං? ථෙරො; එසන්තිකිං?පත්ථො.
විතිස්සෙවෙ |ඔ0.0024| වා-.
එවසද්දෙ පරෙ ඉතිස්ස වො හොති වා; ඉත්ථෙව ඉච්චෙව; එවෙති-කිං,ඉච්චාහ.
ඤොනම වණ්ණෙ-.
ඤොනං වණ්ණෙ ක්වචි අ හොති වා; දිස්වා යාචකමාගතෙ, අකරම්භසතෙ,එසඅත්ථො, එසධම්මො, මග්ගො අග්ගමක්ඛායති, ස්වායතනං, හිය්‍යත්තනං, කරස්සු; වාත්වෙව-යාචකෙ ආගතෙ, එසො ධම්මො; වණ්ණෙති කිං?සො.
නිග්ගහීතං-. |ඔ0.0025|
නිග්ගභීතමාගමො හොති වා ක්වචි; චක්ඛුං උදපාදි චක්ඛු උදපාදි, පුරිමංජාති පුරිමජාති, කත්තබ්බං කුසලං බහුං. අවං සිරොති-ආදිසු නිච්චං වවත්ථීතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස; සාමත්ථී යෙනාගමොව ස ච රස්සසරස්සෙව හොති තස්ස රස්සානුගතත්තා.
ලොපො-.
නිග්ගහීතස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි; ක්‍යාහං කීමහං, සා රත්තො සංරත්තො; සල්ලෙඛො-ගත්තුකාමො-ගන්තුමනොතිආදිසු නිච්චං.
පරසරස්ස-
නිග්ගහීතම්හා පරස්ස සරස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි; ත්වංසි ත්වමසි.
වග්ගෙ |ඔ0.0026| වග්ගන්තො-
නිග්ගහීතස්ස ඛො වග්ගෙ වග්ගන්තො වා හොති පච්චා සත්‍යා; තඞ්කරොති තං කරොති, තඤ්චරති තං චරති, තණ්ඨානං තං ඨානං, තන්ධනං තං ධනං, තම්පාති තං පාති; නිච්චං පද මජ්ඣෙ, ගන්ත්වා; ක්වචඤ්ඤත්‍රාපි, සන්තිට්ඨති.
යෙවහිසුඤ්ඤො-.
යඑවහිසද්දෙසු නිග්ගහීතස්ස වා ඤො හොති; යයඤ්ඤදෙව, තඤ්ඤෙව, තඤ්භි; වාත්වෙව-යංයදෙව.
යෙ සංස්ස-
සංසද්දස්ස යං නිග්ගහීතං තස්ස වා ඤො හොති යකාරෙ; සඤ්ඤමො සංයමො.
මයදා සරෙ-.
නිග්ගහීතස්ස මයදා හොන්ති වා සරෙ ක්වචි; තමහං, තයිදං, තදලං; වාත්වෙව-තං අහං.
වනතරගා |ඔ0.0027| චාගමා-.
එතෙ මයදා චාගමා හොන්ති සරෙ වා ක්වචි; තිවඞ්ගීකං, ඉතො නායති, චිනිත්වා, තස්මාතිහ, නිරොජං, පුථගෙව, ඉධමාහු, යථයිදං, අත්තදත්ථං; වාත්වෙව-අත්තත්ථං; අතිප්පගො ඛො තාවාති-පඨමන්තො පගසද්දොව.
ඡා ළො-.
ඡසද්දා පරස්ස සරස්ස ළකාරො ආගමො හොති වා; ඡළහං, ඡළායතනං; වාත්වෙව-ඡ අභිඤ්ඤා.
තදමිනාදීනි- |ඔ0.0028|
තදමිනාදීනි සාධූනි භවන්ති? තං ඉමිනා තදමිනා, සකිං ආගාමී සකදාගාමී, එකං ඉධ අහං එකමිදාහං, සංවිධාය අවහාරො සංවිදාවහාරො, වාරිනො වාහකො වලාහකො, ජීවනස්ස මූතො ජීමූතො, ඡවස්ස සයනං සුසානං, උද්ධං ඛමස්ස උදුක්ඛලං, පිසි තාසො පිසාචො, මහියං රවතීති මයූරො; එවමඤ්ඤෙපි පයොග තො’නුගන්තබ්බා; පරෙසං පිසොදරාදිවෙදං දට්ඨබ්බං.
තවග්ගවරණානං |ඔ0.0029| යෙ චවග්ගබයඤා-.
තවග්ගවරණානං චවග්ගබයඤා හොන්ති යථාක්කමං යකාරෙ; අපූච්චණ්ඩකායං, තච්ඡං, යජ්ජෙවං, අජ්ඣත්තං, ථඤඤ්ඤං, දිබ්බං, පය්‍යෙසනා, පොක්ඛරඤ්ඤො; ක්වචීත්වෙව-රත්‍යා.
වග්ගලසෙහි |ඔ0.0030| තෙ-
වග්ගලසෙහි පරස්ස යකාරස්ස ක්වචි තෙ වග්ගලසා හොන්ති; සක්කතෙ, පච්චතෙ, අට්ටතෙ, කුප්පතෙ, ඵල්ලතෙ, අස්සතෙ, ක්වචී ත්වෙච-ක්‍යාහං.
හස්ස විපල්ලාසො-
හස්ස විපල්ලාසො හොති යකාරෙ; ගුය්හං.
වෙ වා-.
හස්ස විපල්ලාසො හොති වා වකාරෙ; බව්හාබාධො බහ්වා බාධො.
තථනරානං |ඔ0.0031| ටඨණලා-.
තථනරානං ටඨණලා හොන්තී වා; දුක්කටං, අට්ඨකථා, ගහණං, පලිඝො, පලායති, වාත්වෙච-දුක්කතං; ක්වචීත්වෙව-සුගතො.
සංයොගාදිලොපො-
සංයොගස්ස යො ආදිභුතො’වයවො තස්ස වා ක්වචී ලොපො හොති; පුප්ඵංසා, ජායතෙ’ගිනි.
විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසු ද්වෙ-
වීච්ඡායමාභික්ඛඤ්ඤෙ ච යං වත්තතෙ තස්ස ද්වෙ රූපානි හොන්ති, ක්‍රියාය ගුණෙන දබ්බෙන වා භින්නෙ අත්ථෙ ව්‍යාපිතු මිච්ඡා වීච්ඡා; රුක්ඛංරුක්ඛං සිඤ්චති, ගාමොගාමො රමණීයො, ගාමෙ ගාමෙ පානීයං, ගෙහෙ ගෙහෙ ඉස්සරො, රසං රසං භක්ඛයතී, කිරියං කිරියමාරහතෙ.
අත්ථියෙවානුපුබ්බියෙ’පි |ඔ0.0032| වීච්ඡා, මූලෙ ථූලා, අග්ගෙ අග්ගෙ සුඛුමා; යදි හි එත්ථ මූලග්ගභෙදො න සියා ආනුපුබ්බියම්පි න භවෙය්‍ය, (ජෙට්ඨං ජෙට්ඨමනුප්පවෙසය) මාසකං මාසකං ඉමම්හා කහාපණා භවන්තානං ද්වින්නං දෙහීති- මාසකං මාසකමිච්චෙතස්මා වීච්ඡාවගම්‍යතෙ සද්දන්තරතො පන ඉමම්හා කහාපණාති අවධාරණං; පුබ්බං පුබ්බං පුප්ඵන්ති, පඨමං පඨමං පච්චන්තීති වීච්ඡාව; ඉමෙ උභො අඩ්ඪා කතරා කතරා එසං ද්වින්නමඩ්ඪතා, සබ්බෙ ඉමෙ අඩ්ඪා කතමා කතමා ඉමෙසං අඩ්ඪතා, ඉහාපි වීච්ඡාව; ආභික්ඛඤ්ඤං-පොනොපුඤ්ඤං, පචති පචති පපචති පපචති, ලුනාහි ලුනාහිත්වෙවායං ලුනාති, භුත්වා භුත්වා ගච්ඡති, පටපටා කරොති, පටපටායති.
ස්‍යාදිලොපො |ඔ0.0035| පුබ්බස්සෙකස්ස-.
වීච්ඡාමෙකස්ස ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො හොති, එකෙකස්ස, කථං මත්ථකමත්ථකෙනාති? ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සාති යොගවිභාගා; න චාතිප්පඞ්ගො යොගවිභාගා ඉට්ඨප්පසිද්ධීති.
සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ-.
සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ ද්වෙ භවන්ති පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො ච; අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භොජකා, ඉතරීතරස්ස භොජකා.
යාව බොධං සම්භමෙ-.
තුරිතෙනාපායහෙතුපදස්සනං සම්භමො, තස්මිං සති වත්තු යාවන්තෙහ සද්දෙහි සො’ත්ථො විඤ්ඤායතෙ තාවන්තො සද්දා පයුජ්ජන්තෙ; සප්පො සප්පො සප්පො, බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු, භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො.
බහුලං-.
අයමධිකාරො ආසත්ථපරිසමත්තියා තෙන නාතිප්පසඞ්ගො ඉට්ඨසිද්ධි ච.
ඉති මොග්ගල්ලානව්‍යාකරණෙ වුත්තීයං පඨමො කණ්ඩො.
ද්වෙද්වෙකානෙකෙසු |ඔ0.0036| නාමස්මා සියොඅංයොනාභිසනං ස්මාහිසනංස්මිංසු-.
එතෙසං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති එකානෙකත්ථෙසු වත්තමානතො නාමස්මා; මුනි මුනයො, මුනිං මුනයො, මුනිනා මුනීහි, මුනිස්ස මුනීනං, මුනිස්මා මුනීහි, මුනිස්ස මුනීනං, මුනිස්මිං මුනීසු, එවං කුමාරී කුමාරියො, කඤ්ඤා කඤ්ඤායොති; එතානි සත්ත දුකානි සත්තවිභත්තියො; විභාගො විභත්තීති කත්වා-එත්ථ සිඅමිතීකාරා කාරා ‘‘කිමංසිසූ‘‘ති. සංකෙතත්ථා.
කම්මෙ |ඔ0.0037| දුතියා-.
කරීයති කත්තුක්‍රියායාභීසම්බන්ධීයතීති කම්මං, තස්මිං දුතියා විභත්ති හොති; කටං කරොති, ඔදනං පවති, ආදිච්චං පස්සති, ඔදනො පච්චතීති-ඔදනසද්දතො කම්මතා නප්පතීයතෙ, කිං චරහි? ආඛ්‍යාතතො; කටං කරොති විපුලං දස්සනීයන්ති- අත්ථෙව ගුණ යුත්තස්ස කම්මතා; ඉච්ඡිතෙ’පි කම්මත්තාව දුතියා සිද්ධ; ගාවුං පයො දොහති, ගොමන්තං ගාවං යාවති, ගවමවරුන්ධති වජං, මාණවකං මග්ගං පුච්ඡති, ගොමන්තං ගාවං භික්ඛතෙ, රුක්ඛමව චිනාති ඵලානි, සිස්සං ධම්මං බ්‍රූතෙ, සිස්සං ධම්මමනුසාසති.
එවමනිචඡිතෙ’පි; |ඔ0.0038| අහිං ලඞ්ඝයති, වීසං භක්ඛෙති; යන්නෙ විච්ඡිතං නාපි අනිච්ඡිතං තත්ථාපි දුතීයා සිද්ධා; ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලමුපසප්පති, පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමමධිතිට්ඨති, රුක්ඛ මජ්ඣාසතෙති-අධිසීඨාසානං පයොගෙ’ධිකරණෙ කම්මවචනිච්ඡා.
වත්තිච්ඡාතො |ඔ0.0039| හි කාරකානි හොන්ති; තං යථා- වලාහකා විජ්ජොතතෙ, වලාහකස්ස විජ්ජොතතෙ, වලාහකො විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙ විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙන විජ්ජොතතෙති.
එවමභිනවිසස්ස වා, ධම්මමභිනිවිසතෙ ධම්මෙ වා, තථා උපන්වජ්ඣාවසස්සාභොජනනවුත්තිචනස්ස; ගාමමුපවසති, ගාම මනුවසති, පබ්බතමධිවසති, ඝරමාවසති; අභොජනනිවුත්තිවච නස්සාති-කිං? ගාමෙ උපවසති-භොජනනිවුත්තිං කරොතීති අත්ථො. තප්පානාචාරෙ’පි |ඔ0.0040| කම්මත්තාව දුතියා සිද්ධා, නදිම්පිවති, ගාමං චරති; එවං සචෙ මං නාලපිස්සතීති-ආදිසුපි.
විහිතාව පටියොගෙ දුතියා, පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගාති-තං පටි බොජ්ඣඞ්ගා භාසන්තූති අත්ථො; යදා තු ධාතුනා යුත්තො පති තදා තෙනායොගා සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී ච තස්ස නප්පටි භාතීති? අක්ඛෙ දිබ්බති, අක්ඛෙහි දිබ්බති, අක්ඛෙසු දිබ්බතීතිකම්මකරණාධිකරණවචනිච්ඡා.
කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ-. |ඔ0.0041|
ක්‍රියාගුණදබ්බෙහි සාකල්ලෙන කාලද්ධානං සම්බන්ධො අච්චන්තසංයොගෙ, තස්මිං විඤ්ඤායමානෙ කාලසද්දෙහි අද්ධ සද්දෙහි |ඔ0.0042| ච දුතියා හොති; මාසමධීතෙ, මාසං කල්‍යාණි. මාසං ගුළධානා, කොසමධීතෙ, කොසං කුටිලා නදී, කොසං පබ්බතො; අච්චන්තසංයෙගෙති කිං? මාසස්ස ද්වීහමධීතෙ; කොසස්සෙක දෙසෙ පබ්බතො; පුබ්බන්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා, ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජාති; එවමාදිසු කාලවාචීහි අච්චන්තසංයෙගත්තාව දුතියා සිද්ධා, විභත්තිවිපල්ලාසෙන වා බහුලං විධානා-
ඵලප්පත්තියං ක්‍රියාපරිසමත්ත්‍යපවග්ගො තස්මිං විඤ්ඤාය මානෙ කාලද්ධානං ක්‍රියායාච්චන්තසංයොගෙ තතියාභිමතා සාපි කරණත්තාව සිද්ධා; මාසෙනානුවාකො’ධීතො, කොසෙනානුවා කො’ධීතොති; අනපවග්ගෙතු අසාධකතමත්තා කරණත්තාභවෙ දුතියාව මාසමධීතො’නුවාකො, න චානෙන ගහිතොති.
කාරකමජ්ඣෙ යෙ කාලද්ධානවාචිනො තතො සත්තමීපපඤ්චමියො අභිමතා; අජ්ජ භුත්වා දෙවදත්තො ද්වීහෙ භුඤ්ජිස්සති ද්වීහා භුඤ්ජිස්සති, අත්‍රට්ඨො’යමිස්සාසො කොසෙ ලක්ඛං විජ්ඣති, කොසා ලක්ඛං විජ්ඣතීති-තාපීහ සකසකකාරකවචනිච්ඡායෙව සිද්ධා.
ගතිබොධාහාරසද්දත්ථකම්මකහජ්ජාදීනං |ඔ0.0043| පයොජ්ජෙ-.
ගමනත්ථානං බොධත්ථානං ආහාරත්ථානං සද්දත්ථානමකම්මකානං භජ්ජාදීනඤ්ච පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති, සාමත්ථියා ච පයොජකව්‍යාපාරෙන කම්මතාවස්ස හොතීති පතීයතෙ; ගම යති මාණවකං ගාමං, යාපයති මාණවකං ගාමං, බොධයති මාණවකං ධම්මං, වෙදයති මාණවකං ධම්මං, භොජයති මාණවකමොදනං, ආසයති මාණවකමොදනං, අජ්ඣාපයති මාණවකං වෙදං පාඨයති |ඔ0.0044| මාණවකං වෙදං, ආසයති දෙවදත්තං, සායයති දෙව දත්තං, අඤ්ඤං භජ්ජාපෙති, අඤ්ඤං කොට්ටාපෙති, අඤඤ්ඤං සන්ථරාපෙති. එතෙසමෙවාති කිං?පාචයති ඔදනං දෙවදත්තෙන යඤඤ්ඤදත්තො; පයෙ ප්පොති කිං?ගච්ඡති දෙවදත්තො, යදා චරහිගමයති දෙවදත්තං යඤ්ඤ දත්තො, තමපරො පයොජයති තදා ගමයති දෙවදත්තං යඤ්ඤදත්තෙනෙති - භවිතබ්බං ගමයතිස්සාගමනත්ථත්තා.
හරාදීනං |ඔ0.0045| වා-.
හරාදීනං පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති වා; හාරෙති හාරං දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා, අජ්ඣොහාරෙති සත්තුං දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා, කාරෙති දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා, දස්සයතෙ ජනං රාජා ජනෙනෙති වා, අභිවාදයතෙ ගුරුං දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා.
න |ඔ0.0046| ඛාදාදීනං-.
ඛාදාදීනං පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා න හොති; ඛාදයති දෙවදත්තෙන, ආදයති දෙවදත්තෙන, අව්හාපයති දෙවදත්තෙන, සද්දායති දෙවදත්තෙන, කන්දයති දෙවදත්තෙන, නායයති දෙවදත්තෙන.
වහිස්සානියන්තුකෙ-.()
වාහයති භාරං දෙවදත්තෙන; අනියන්තුකෙති-කිං?වාහයති ගාරං බලිවද්දෙ.
භක්ඛිස්සාහිංසායං-.()
භක්ඛයති මොදකෙ දෙවදත්තෙන; අහිංසායන්ති කිං? භක්ඛයති බලිවද්දෙ සස්සං.
ධ්‍යාදීහි |ඔ0.0047| යුත්තා-.
ධිආදීහි යුත්තතො දුතියා හොති? ධිරත්ථුමං පූතිකායං, අන්තරා ච රාජගහං, අන්තරා ච නාළන්දං, සමාධානමන්තරෙන, මුචලින්දමභිතො සරමිච්චාදි-ඡට්ඨියාපවාදො යං.
ලක්ඛණිත්ථම්භුතවීච්ඡාස්වභිනා-.
ලක්ඛණාදිස්වත්ථෙස්වහිනා යුත්තම්හා දුතියා හොති; රුක්ඛ මභිවිජ්ජෙතතෙ විජ්ජු, සාධු දෙවදත්තො මාතරමභි, රුක්ඛං රුක්ඛමභිතිට්ඨති.