6. ආඛ්‍යාතකප්ප
පඨමකණ්ඩ
(ක)
ආඛ්‍යාතසාගරමථජ්ජතනීතරඞ්ගං,
ධාතුජ්ජලං විකරණාගමකාලමීනං;
ලොපානුබන්ධරියමත්ථවිභාගතීරං,
ධීරා තරන්ති කවිනො පුථුබුද්ධිනාවා.
(ඛ)
විචිත්තසඞ්ඛාරපරික්ඛිතං ඉමං,
ආඛ්‍යාතසද්දං විපුලං අසෙසතො;
පණම්‍ය සම්බුද්ධමනන්තගොචරං,
සුගොචරං යං වදතො සුණාථ මෙ.
(ග)
අධිකාරෙ මඞ්ගලෙ චෙව, නිප්ඵන්නෙ චාවධාරණෙ;
අනන්තරෙ ච පාදානෙ, අථසද්දො පවත්තති.
416. , 429. අථ පුබ්බානි විභත්තීනං ඡ පරස්සපදානි.
අථ සබ්බාසං විභත්තීනං යානි යානි පුබ්බකානි ඡ පදානි, තානි තානි පරස්සපදසඤ්ඤානි හොන්ති.
තං යථා? ති අන්ති, සි ථ, මි ම.
පරස්සපදමිච්චනෙන ක්වත්ථො? කත්තරි පරස්සපදං.
407. , 439. පරාණ්‍යත්තනොපදානි.
සබ්බාසං විභත්තීනං යානි යානි පරානි ඡ පදානි. තානි තානි අත්තනොපදසඤ්ඤානි හොන්ති.
තං යථා? තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ.
අත්තනොපදමිච්චනෙන ක්වත්ථො? අත්තනොපදානි භාවෙ ච කම්මනි.
408. , 431. ද්වෙ ද්වෙ පඨම මජ්ඣිමුත්තමපුරිසා.
තාසං සබ්බාසං විභත්තීනං පරස්සපදානං, අත්තනොපදානඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ පදානි පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසසඤ්ඤානි හොන්ති.
තං යථා? ති අන්ති ඉති පඨමපුරිසා, සි ථ ඉති මජ්ඣිමපුරිසා, මි ම ඉති උත්තමපුරිසා. අත්තනොපදානම්පි තෙ අන්තෙ ඉති පඨමපුරිසා, සෙ ව්හෙ ඉති මජ්ඣිමපුරිසා, එ ම්හෙ ඉති උත්තමපුරිසා. එවං සබ්බත්ථ.
පඨමමජ්ඣිමුත්තමපුරිසමිච්චනෙන ක්වත්ථො? නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි තුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො, තුම්හෙ මජ්ඣිමො, අම්හෙ උත්තමො.
409. , 441. සබ්බෙසමෙකාභිධානෙ පරො පුරිසො.
සබ්බෙසං තිණ්ණං පඨමමජ්ඣිමුත්තම පුරිසානං එකාභිධානෙ පරො පුරිසො ගහෙතබ්බො.
සො ච පඨති, ත්වඤ්ච පඨසි, තුම්හෙ පඨථ. සො ච පචති, ත්වඤ්ච පචසි. තුම්හෙ පචථ. එවං සෙසාසු විභත්තීසු පරො පුරිසො යොජෙතබ්බො.
410. , 432. නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි තුල්‍යාධිකරණෙ පඨමො.
නාමම්හි පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි තුල්‍යාධිකරණෙ පඨමපුරිසො හොති.
සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති.
අප්පයුජ්ජමානෙපි – ගච්ඡති, ගච්ඡන්ති.
තුල්‍යාධිකරණෙති කිමත්ථං? තෙන හඤ්ඤසෙ ත්වං දෙවදත්තෙන.
411. , 436. තුම්හෙ මජ්ඣිමො.
තුම්හෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි තුල්‍යාධිකරණෙ මජ්ඣිමපුරිසො හොති.
ත්වං යාසි, තුම්හෙ යාථ.
අප්පයුජ්ජමානෙපි – යාසි, යාථ.
තුල්‍යාධිකරණෙති කිමත්ථං? තයා පච්චතෙ ඔදනො.
412. , 437. අම්හෙ උත්තමො.
අම්හෙ පයුජ්ජමානෙපි අප්පයුජ්ජමානෙපි තුල්‍යාධිකරණෙ උත්තමපුරිසො හොති.
අහං යජාමි, මයං යජාම.
අප්පයුජ්ජමානෙපි – යජාමි, යජාම.
තුල්‍යාධිකරණෙති කිමත්ථං? මයා ඉජ්ජතෙ බුද්ධො.
413. , 427. කාලෙ.
‘‘කාලෙ’’ ඉච්චෙතං අධිකාරත්ථං වෙදිතබ්බං.
414. , 428. වත්තමානා පච්චුප්පන්නෙ.
පච්චුප්පන්නෙ කාලෙ වත්තමානාවිභත්ති හොති.
පාටලිපුත්තං ගච්ඡති, සාවත්ථිං පවිසති.
415. , 451. ආණත්‍යා සිට්ඨෙ’නුත්තකාලෙ පඤ්චමී.
ආණත්‍යත්ථෙ ච ආසීසත්ථෙ ච අනුත්තකාලෙ පඤ්චමී විභත්ති හොති.
කරොතු කුසලං, සුඛං තෙ හොතු.
416. , 454. අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු සත්තමී.
අනුමත්‍යත්ථෙ ච පරිකප්පත්ථෙ ච අනුත්තකාලෙ සත්තමී විභත්ති හොති.
ත්වං ගච්ඡෙය්‍යාසි, කිමහං කරෙය්‍යාමි.
417. , 460. අපච්චක්ඛෙ පරොක්ඛාතීතෙ.
අපච්චක්ඛෙ අතීතෙ කාලෙ පරොක්ඛාවිභත්ති හොති.
සුපිනෙ කිලමාහ, එවං කිල පොරාණාහු.
418. , 456. හිය්‍යොපභුති පච්චක්ඛෙ හිය්‍යත්තනී.
හිය්‍යොපභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ වා අපච්චක්ඛෙ වා හිය්‍යත්තනී විභත්ති හොති.
සො අගමා මග්ගං, තෙ අගමූ මග්ගං.
419. , 469. සමීපෙ’ජ්ජතනී.
අජ්ජප්පභුති අතීතෙ කාලෙ පච්චක්ඛෙ වා අපච්චක්ඛෙ වා සමීපෙ අජ්ජතනීවිභත්ති හොති.
සො මග්ගං අගමී, තෙ මග්ගං අගමුං.
420. , 471. මායොගෙ සබ්බකාලෙ ච.
හිය්‍යත්තනීඅජ්ජතනීඉච්චෙතා විභත්තියො යදා මායොගා, තදා සබ්බකාලෙ ච හොන්ති.
මා ගමා, මා වචා, මා ගමී, මා වචී.
චග්ගහණෙන පඤ්චමීවිභත්තිපි හොති. මා ගච්ඡාහි.
421. , 473. අනාගතෙ භවිස්සන්තී.
අනාගතෙ කාලෙ භවිස්සන්තී විභත්ති හොති.
සො ගච්ඡිස්සති, කරිස්සති. තෙ ගච්ඡිස්සන්ති, කරිස්සන්ති.
422. , 475. ක්‍රියාතිපන්නෙ’තීතෙ කාලාතිපත්ති.
ක්‍රියාතිපන්නමත්තෙ අතීතෙ කාලෙ කාලාතිපත්ති විභත්ති හොති.
සො චෙ තං යානං අලභිස්සා, අගච්ඡිස්සා. තෙ චෙ තං යානං අලභිස්සංසු, අගච්ඡිස්සංසු.
423. , 426. වත්තමානා ති අන්ති, සි ථ, මි ම, තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ.
වත්තමානා ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති ති අන්ති, සි ථ, මි ම, තෙ අන්තෙ, සෙ ව්හෙ, එ ම්හෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
වත්තමානා ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? වත්තමානා පච්චුප්පන්නෙ.
424. , 450. පඤ්චමී තු අන්තු, හිථ, මිම, තං අන්තං, ස්සු ව්හො, එ ආමසෙ.
පඤ්චමීඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති තු අන්තු, හි ථ, මිම, තං අන්තං, ස්සු ව්හො, එ ආමසෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
පඤ්චමීඉච්චනෙන ක්වත්ථො? ආණත්‍යාසිට්ඨෙ, නුත්තකාලෙ පඤ්චමී.
425. , 453. සත්තමී එය්‍ය එය්‍යුං, එය්‍යා සි එය්‍යා ථ, එය්‍යාමි එය්‍යාම, එථ එරං, එථො එය්‍යාව්හො, එය්‍යං එය්‍යාම්හෙ.
සත්තමී ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති එය්‍ය එය්‍යුං, එය්‍යාසි එය්‍යාථ, එය්‍යාමි එය්‍යාම, එථ එරං, එථො, එය්‍යාව්හො, එය්‍යං එය්‍යාම්හෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
සත්තමී ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? අනුමතිපරිකප්පත්ථෙසු සත්තමී.
426. , 459. පරොක්ඛා අඋ එත්ථ, අංම්හ, ත්ථරෙ, ත්ථො ව්හො, ඉං ම්හෙ.
පරොක්ඛා ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති අ උ, එත්ථ, අං ම්හ, ත්ථ රෙ ත්ථො ව්හො, ඉං ම්හෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
පරොක්ඛා ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? අපච්චක්ඛෙ පරොක්ඛාතීතෙ.
427. , 455. හිය්‍යත්තනී ආඌ, ඔත්ථ, අංම්හා, ත්ථත්ථුං, සෙ ව්හං, ඉං ම්හසෙ.
හිය්‍යත්තනී ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති ආ ඌ, ඔ ත්ථ, අං ම්හා, ත්ථ ත්ථුං, සෙ ව්හං, ඉං ම්හසෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
හිය්‍යත්තනී ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? හිය්‍යොපභුති පච්චක්ඛෙ හිය්‍යත්තනී.
428. , 468. අජ්ජතනී ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉං ම්හා, ආ ඌ, සෙ ව්හං, අං ම්හෙ.
අජ්ජතනී ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති ඊ උං, ඔ ත්ථ, ඉංම්හා, ආ ඌ, සෙව්හං, අං ම්හෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
අජ්ජතනී ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? සමීපෙජ්ජතනී.
429. , 472. භවිස්සන්තී ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමි ස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සං ස්සාම්හෙ.
භවිස්සන්තී ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති ස්සති ස්සන්ති, ස්සසි ස්සථ, ස්සාමි ස්සාම, ස්සතෙ ස්සන්තෙ, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සං ස්සාම්හෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
භවිස්සන්තී ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? අනාගතෙ භවිස්සන්තී.
430. , 373. කාලාතිපත්ති ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සං ස්සාම්හා, ස්සථ සිස්සු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිං ස්සාම්හසෙ.
කාලාතිපත්ති ඉච්චෙසා සඤ්ඤා හොති ස්සා ස්සංසු, ස්සෙ ස්සථ, ස්සං ස්සාම්හා, ස්සථ ස්සිසු, ස්සසෙ ස්සව්හෙ, ස්සිං ස්සාම්හසෙ ඉච්චෙතෙසං ද්වාදසන්නං පදානං.
කාලාතිපත්ති ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? ක්‍රියාතිපන්නෙ’ තීතෙ කාලාතිපත්ති.
431. , 458. හිය්‍යත්තනී සත්තමී පඤ්චමී වත්තමානා සබ්බධාතුකං.
හිය්‍යත්තනාදයො චතස්සො විභත්තියො සබ්බධාතුක සඤ්ඤා හොන්ති.
අගමා, ගච්ඡෙය්‍ය, ගච්ඡතු, ගච්ඡති.
සබ්බධාතුක ඉච්චනෙන ක්වත්ථො? ඉකාරාගමො අසබ්බධාතුකම්හි.
ඉති ආඛ්‍යාතකප්පෙ පඨමො කණ්ඩො.
දුතියකණ්ඩ
432. , 362. ධාතුලිඞ්ගෙහි පරා පච්චයා.
ධාතුලිඞ්ගඉච්චෙතෙහි පරා පච්චයා හොන්ති.
කරොති, ගච්ඡති. යො කොචි කරොති, තං අඤ්ඤො ‘‘කරොහි කරොහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා කරොන්තං පයොජයති = කාරෙති. සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති = පබ්බතායති. තළාකං සමුද්දමිව අත්තානමාචරති = සමුද්දායති, සද්දො චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති = චිච්චිටායති, වසිට්ඨස්ස අපච්චං වාසිට්ඨො. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
433. , 528. තිජ ගුප කිත මානෙ හි ඛ ඡ සා වා.
තිජ ගුප කිත මානු ඉච්චෙතෙහි ධාතූහි ඛ ඡ ස ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.
තිතික්ඛති, ජිගුච්ඡති, තිකිච්ඡති, වීමංසති.
වාති කිමත්ථං? තෙජති, ගොපති, මානෙති.
434. , 534. භුජ ඝස හර සු පාදීහි තුමිච්ඡත්ථෙසු.
භුජ ඝස හර සු පාඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තුමිච්ඡත්ථෙසු ඛ ඡ සඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.
භොත්තුමිච්ඡති=බුභුක්ඛති, ඝසිතුමිච්ඡති=ජිඝච්ඡති, හරිතුමිච්ඡති=ජිගීසති, සොතුමිච්ඡති=සුස්සුසති, පාතුමිච්ඡති=පිවාසති.
වාති කිමත්ථං? භොත්තුමිච්ඡති.
තුමිච්ඡත්ථෙසූති කිමත්ථං? භුඤ්ජති.
435. , 536. ආය නාමතො කත්තූපමානාදාචාරෙ.
නාමතො කත්තූපමානා ආචාරත්ථෙ ආයපච්චයො හොති.
සඞ්ඝො පබ්බතමිව අත්තානමාචරති = පබ්බතායති, තළාකං සමුද්දමිව අත්තානමාචරති = සමුද්දායති, සද්දො චිච්චිටමිව අත්තානමාචරති = චිච්චිටායති. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
436. , 537. ඊයූපමානා ච.
නාමතො උපමානා ආචාරත්ථෙ ච ඊයපච්චයො හොති.
අඡත්තං ඡත්තමිව ආචරති =ඡත්තීයති, අපුත්තං පුත්තමිව ආචරති=පුත්තීයති.
උපමානාති කිමත්ථං? ධම්මං ආචරති.
ආචාරෙති කිමත්ථං? අඡත්තං ඡත්තමිව රක්ඛති. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
437. , 538. නාමම්හා’ත්තිච්ඡත්ථෙ.
නාමම්හා අත්තනො ඉච්ඡත්ථෙ ඊයපච්චයො හොති.
අත්තනො පත්තමිච්ඡති = පත්තීයති. එවං වත්ථීයති, පරික්ඛාරීයති, චීවරීයති, ධනීයති, ඝටීයති.
අත්තිච්ඡත්ථෙති කිමත්ථං? අඤ්ඤස්ස පත්තමිච්ඡති. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
438. , 540. ධාතූහි ණෙ ණය ණාපෙ ණාපයා කාරිතානි හෙත්වත්ථෙ.
සබ්බෙහි ධාතූහි ණෙණය ණාපෙ ණාපයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති කාරිතසඤ්ඤා ච හෙත්වත්ථෙ.
යො කොචි කරොති, තං අඤ්ඤො ‘‘කරොහි කරොහි’’ ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා කරොන්තං පයොජයති = කාරෙති, කාරයති, කාරාපෙති, කාරා පයති. යෙ කෙචි කරොන්ති, තෙ අඤ්ඤෙ ‘‘කරොථ කරොථ’’ ඉච්චෙවං බ්‍රුවන්ති = කාරෙන්ති, කාරයන්ති, කාරාපෙන්ති, කාරාපයන්ති. යො කොචි පචති, තං අඤ්ඤො ‘‘පචාහි පචාහි’’ඉච්චෙවං බ්‍රවීති, අථ වා පචන්තං පයොජයති = පාචෙති, පාචයති, පාචාපෙති, පාචාපයති. යෙ කෙචි පචන්ති, තෙ අඤ්ඤෙ ‘‘පචථ පචථ’’ ඉච්චෙවං බ්‍රුවන්ති = පාචෙන්ති, පාචයන්ති, පාචාපෙන්ති. පාචාපයන්ති. එවං භණෙති, භණයති, භණාපෙති, භණාපයති. භණෙන්ති, භණයන්ති, භණාපෙන්ති, භණාපයන්ති. තථරිව අඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
හෙත්වත්ථෙති කිමත්ථං? කරොති, පචති.
අත්ථග්ගහණෙන අලපච්චයො හොති, ජොතලති.
439. , 539. ධාතුරූපෙ නාමස්මා ණයො ච.
තස්මා නාමස්මා ණයපච්චයො හොති කාරිතසඤ්ඤො ච ධාතුරූපෙ සති.
හත්ථිනා අතික්කමති මග්ගං = අතිහත්ථයති, වීණාය උපගායති ගීතං = උපවීණයති, දළ්හං කරොති වීරියං = දළ්හයති, විසුද්ධා හොති රත්ති = විසුද්ධයති.
චග්ගහණෙන ආර ආලඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති. සන්තං කරොති = සන්තාරති, උපක්කමං කරොති = උපක්කමාලති.
440. , 445. භාවකම්මෙසු යො.
සබ්බෙහි ධාතූහි භාවකම්මෙසු යපච්චයො හොති.
ඨීයතෙ, බුජ්ඣතෙ, පච්චතෙ, ලබ්භතෙ, කරීයතෙ, යුජ්ජතෙ, උච්චතෙ.
භාවකම්මෙසූති කිමත්ථං? කරොති, පචති, පඨති.
441. , 447. තස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං සධාත්වන්තස්ස.
තස්ස යපච්චයස්ස චවග්ගයකාරවකාරත්තං හොති ධාතූනං අන්තෙන සහ යථාසම්භවං.
වුච්චතෙ, වුච්චන්තෙ, උච්චතෙ, උච්චන්තෙ, පච්චතෙ, පච්චන්තෙ. මජ්ජතෙ, මජ්ජන්තෙ, යුජ්ජතෙ, යුජ්ජන්තෙ. බුජ්ඣතෙ, බුජ්ඣන්තෙ, කුජ්ඣතෙ, කුජ්ඣන්තෙ, උජ්ඣතෙ, උජ්ඣන්තෙ. හඤ්ඤතෙ, හඤ්ඤන්තෙ. කය්‍යතෙ, කය්‍යන්තෙ. දිබ්බතෙ, දිබ්බන්තෙ.
442. , 448. ඉවණ්ණාගමො වා.
සබ්බෙහි ධාතූහි යම්හි පච්චයෙ, පරෙ ඉවණ්ණාගමො හොති වා.
කරීයතෙ, කරීයති, ගච්ඡීයතෙ, ගච්ඡීයති.
වාති කිමත්ථං? කය්‍යතෙ.
443. , 449. පුබ්බරූපඤ්ච.