7. කිබ්බිධානකප්ප
පඨමකණ්ඩ
(ක)
බුද්ධං ඤාණසමුද්දං, සබ්බඤ්ඤුං ලොකහෙතු’ඛීණමතිං;
වන්දිත්වා පුබ්බමහං, වක්ඛාමි සසාධනං හි කිතකප්පං.
(ඛ)
සාධනමූලං හි පයොගං,
ආහු පයොගමූලමත්ථඤ්ච;
අත්ථෙසු විසාරදමතයො,
සාසනස්සුධරා ජිනස්ස මතා.
(ග)
අන්ධො දෙසකවිකලො,
ඝතමධුතෙලානි භාජනෙන විනා;
නට්ඨො නට්ඨානි යථා,
පයොගවිකලො තථා අත්ථො.
(ඝ)
තස්මා සංරක්ඛණත්ථං, මුනිවචනත්ථස්ස දුල්ලභස්සාහං;
වක්ඛාමි සිස්සකහිතං, කිතකප්පං සාධනෙන යුතං.
524. , 561. ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණො.
ධාතුයා කම්මාදිම්හි ණපච්චයො හොති.
කම්මං කරොතීති කම්මකාරො, එවං කුම්භකාරො, මාලාකාරො, කට්ඨකාරො, රථකාරො, රජතකාරො, සුවණ්ණකාරො, පත්තග්ගාහො, තන්තවායො, ධඤ්ඤමායො, ධම්මකාමො, ධම්මචාරො.
525. , 565. සඤ්ඤායම නු.
සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං ධාතුයා කම්මාදිම්හි අකාරපච්චයො හොති, නාමම්හි ච නුකාරාගමො හොති.
අරිං දමෙතීති අරින්දමො, රාජා. වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො, රාජා. තණ්හං කරොතීති තණ්හඞ්කරො, භගවා. මෙධං කරොතීති මෙධඞ්කරො, භගවා. සරණං කරොතීති සරණඞ්කරො, භගවා. දීපං කරොතීති දීපඞ්කරො, භගවා.
526. , 567. පුරෙ දදා ච ඉං.
පුරසද්දෙ ආදිම්හි දදඉච්චෙතාය ධාතුයා අකාරපච්චයො හොති, පුරසද්දස්ස අකාරස්ස ච ඉං හොති.
පුරෙ දානං අදාසීති පුරින්දදො දෙවරාජා.
527. , 568. සබ්බතො ණ්වු ත්වාවී වා.
සබ්බතො ධාතුතො කම්මාදිම්හි වා අකම්මාදිම්හි වා අකාර ණ්වු තු ආවීඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති.
තං කරොතීති තක්කරො, හිතං කරොතීති හිතකරො, විනෙති එත්ථ, එතෙනාති වා විනයො නිස්සාය නං වසතීති නිස්සයො.
ණ්වුම්හි – රථං කරොතීති රථකාරකො, අන්නං, දදාතීති අන්නදායකො, විනෙති සත්තෙති විනායකො, කරොතීති කාරකො, දදාතීති දායකො, නෙතීති නායකො.
තුම්හි – තං කරොතීති තක්කත්තා, තස්ස කත්තාති වා තක්කත්තා. භොජනං දදාතීති භොජනදාතා, භොජනස්ස දාතාති වා භොජනදාතා. කරොතීති කත්තා. සරතීති සරිතා.
ආවීම්හි – භයං පස්සතීති භයදස්සාවී ඉච්චෙවමාදි.
528. , 577. විස රුජ පදාදිතො ණ.
විස රුජ පදඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණ පච්චයො හොති.
පවිසතීති පවෙසො, රුජතීති රොගො, උප්පජ්ජතීති උප්පාදො, ඵුසතීති ඵස්සො, උචතීති ඔකො, භවතීති භාවො, අයතීති ආයො, සම්මා බුජ්ඣතීති සම්බොධො, විහරතීති විහාරො.
529. , 580. භාවෙ ච.
භාවත්ථාභිධෙය්‍යෙ සබ්බධාතූහි ණපච්චයො හොති.
පච්චතෙ, පචනං වා පාතො, චජතෙ, චජනං වා චාගො, එවං යාගො, යොගො, භාගො, පරිදාහො.
530. , 584. ක්වි ච.
සබ්බධාතූහි ක්විපච්චයො හොති.
සම්භවතීති සම්භූ, විසෙසෙන භවතීති විභූ, භුජෙන ගච්ඡතීති භුජගො, සං අත්තානං ඛනති, සං සට්ඨු ඛනතීති වා සඞ්ඛො.
531. , 589. ධරාදීහි රම්මො.
ධරඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රම්මපච්චයො හොති.
ධරති තෙනාති ධම්මො, කරීයතෙ තන්ති කම්මං.
532. , 590. තස්සීලාදීසු ණීත්වාවී ච.
සබ්බෙහි ධාතූහි තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු ණී තු ආවී ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති.
පියං පසංසිතුං සීලං යස්ස රඤ්ඤො, සො හොති රාජා පියපසංසී, බ්‍රහ්මං චරිතුං සීලං යස්ස පුග්ගලස්ස සො හොති පුග්ගලො බ්‍රහ්මචාරී, පසය්හ පවත්තිතුං සීලං යස්ස රඤ්ඤො, සො හොති රාජා පසය්හපවත්ථා, භයං පස්සිතුං සීලං යස්ස සමණස්ස, සො හොති සමණො භයදස්සාවී ඉච්චෙවමාදි.
533. , 591. සද්ද කු ධ චල මණ්ඩත්ථරුධාදීහියු.
සද්ද කුධ චල මණ්ඩත්ථෙහි ච රුචාදීහි ච ධාතූහි යුපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.
ඝොසනසීලො ඝොසනො, භාසනසීලො භාසනො. එවං විග්ගහො කාතබ්බො. කොධනො, දොසනො, චලනො, කම්පනො, ඵන්දනො, මණ්ඩනො, විභූසනො, රොචනො, ජොතනො, වඩ්ඪනො.
534. , 562. පාරාදිගමිම්හා රූ.
ගමුඉච්චෙතම්හා ධාතුම්හා පාරසද්දාදිම්හා රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.
භවස්ස පාරං භවපාරං, භවපාරං ගන්තුං සීලං යස්ස පුරිසස්ස, සො හොති පුරිසො භවපාරගූ.
තස්සීලාදීස්වීති කිමත්ථං? පාරඞ්ගතො.
පාරාදිගමිම්හාති කිමත්ථං? අනුගාමී.
535. , 593. භික්ඛාදිතො ච.
භික්ඛඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි රූපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.
භික්ඛනසීලො යාචනසීලො භික්ඛු, විජානනසීලො විඤ්ඤූ.
536. , 594. තනත්‍යාදීනං ණුකො.
හනත්‍යාදීනං ධාතූනං අන්තෙ ණුකපච්චයො හොති තස්සීලාදීස්වත්ථෙසු.
ආහනනසීලො ආඝාතුකො, කරණසීලො කාරුකො.
537. , 566. නු නිග්ගහිතං පදන්තෙ.
පදන්තෙ නුකාරාගමො නිග්ගහිතමාපජ්ජතෙ.
අරිං දමෙතීති අරින්දමො, රාජා. වෙස්සං තරතීති වෙස්සන්තරො, රාජා. පභං කරොතීති පභඞ්කරො, භගවා.
538. , 595. සංහනාඤ්ඤාය වා රො ඝො.
සංපුබ්බාය හනඉච්චෙතාය ධාතුයා, අඤ්ඤාය වා ධාතුයා රපච්චයො, හනස්ස ච ඝො හොති.
සමග්ගං කම්මං සමුපගච්ඡතීති සඞ්ඝො, සමන්තතො නගරස්ස මාහිරෙ ඛඤ්ඤතීති පරිඛා, අන්තං කරොතීති අන්තකො.
සංඉති කිමත්ථං? උපහනනං උපඝාතො.
539. , 558. රම්හි රන්තො රාදිනො.
රම්හි පච්චයෙ පරෙ සබ්බො ධාත්වන්තො රකාරාදි ලොපො හොති.
අන්තකො, පාරගූ, සත්ථා, දිට්ඨො ඉච්චෙවමාදි.
540. , 545. භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා.
භාවකම්මඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු තබ්බ අනීයඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති සබ්බධාතූහි.
භවිතබ්බං, භවනීයං, ආසිතබ්බං, ආසනීයං, පජ්ජිතබ්බං, පජ්ජනීයං, කත්තබ්බං, කරණීයං, ගන්තබ්බං, ගමනීයං.
541. , 552. ණ්‍යො ච.
භාවකම්මෙසු සබ්බධාතූහි ණ්‍යපච්චයො හොති.
කත්තබ්බං කාරියං, ජෙතබ්බං ජෙය්‍යං, නෙතබ්බං නෙය්‍යං, ඉච්චෙවමාදි.
චග්ගහණෙන තෙය්‍යපච්චයො හොති. ඤාතබ්බං ඤාතෙය්‍යං, දට්ඨෙය්‍යං, පත්තෙය්‍යං ඉච්චෙවමාදි.
542. , 557. කරම්හා රිච්ච.
කරඉච්චෙතම්හා ධාතුම්හා රිච්චපච්චයො හොති භාවකම්මෙසු.
කත්තබ්බං කිච්චං.
543. , 555. භූතො’බ්බ.
භූඉච්චෙතාය ධාතුයා ණ්‍යපච්චයස්ස ඌකාරෙන සහ අබ්බාදෙසො හොති භාවකම්මෙසු.
භවිතබ්බො භබ්බො, භවිතබ්බං භබ්බං.
544. , 556. වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරාදීහි ජ්ජ ම්ම ග්ග ය්හෙය්‍යා ගාරො වා.
වද මද ගමු යුජ ගරහාකාරන්තඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි ණ්‍යපච්චයස්ස යථාසඞ්ඛ්‍යං ජ්ජ ම්ම ග්ග ය්හ එය්‍යාදෙසා හොන්ති වා ධාත්වන්තෙන සහ, ගරස්සං ච ගාරො හොති භාවකම්මෙසු.
වත්තබ්බං වජ්ජං, මදනීයං මජ්ජං, ගමනීයං ගම්මං, යොජනීයං යොග්ගං, ගරහිතබ්බං ගාරය්හං, දාතබ්බං දෙය්‍යං, පාතබ්බං පෙය්‍යං, හාතබ්බං හෙය්‍යං, මාතබ්බං මෙය්‍යං, ඤාතබ්බං ඤෙය්‍යං, ඉච්චෙවමාදි.
545. , 548. තෙ කිච්චා.
යෙ පච්චයා තබ්බාදයො රිච්චන්තා, තෙ කිච්චසඤ්ඤාති වෙදිතබ්බා.
කිච්චසඤ්ඤාය කිංපයොජනං? භාවකම්මෙසු කිච්චත්තඛත්ථා.
546. , 562. අඤ්ඤෙ කිත.
අඤ්ඤෙ පච්චයා කිත එව සඤ්ඤා හොන්ති.
කිත සඤ්ඤාය කිංපයොජනං? කත්තරි කිත.
547. , 596. නන්දාදීහි යු.
නන්දාදීහි ධාතූහි යුපච්චයො හොති භාවකම්මෙසු.
නන්දීයතෙ නන්දනං, නින්දිතබ්බං වා නන්දනං, ගහණීයං ගහණං, චරිතබ්බං චරණං, එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බා.
548. , 597. කත්තුකරණපදෙසෙසු ච.
කත්තුකරණපදෙසඉච්චෙතෙස්වත්ථෙසු ච යුපච්චයො හොති.
කත්තරි තාව – රජං හරතීති රජොහරණං තොයං.
කරණෙ තාව – කරොති තෙනාති කරණං.
පදෙසෙ තාව – තිට්ඨන්ති තස්මින්ති ඨානං. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බා.
549. , 550. රහාදිතො ණ.
රකාරහකාරාද්‍යන්තෙහි ධාතූහි අනාදෙසස්ස නස්ස ණො හොති.
කරොති තෙනාති කරණං, පූරෙති තෙනාති පූරණං. ගහණීයං තෙනාති ගහණං. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
ඉති කිබ්බිධානකප්පෙ පඨමො කණ්ඩො.
දුතියකණ්ඩ
550. , 546. ණාදයො තෙකාලිකා.
ණාදයො පච්චයා යුපච්චයන්තා තෙකාලිකාති වෙදිතබ්බා.
කුම්භං කරොති අකාසි කරිස්සතීති කුම්භකාරො, කරොති අකාසි කරිස්සති තෙනාති කරණං. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
551. , 598. සඤ්ඤායං දා ධාතො ඉ.
සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං දා ධාතො ඉපච්චයො හොති.
පඨමං ආදීයතීති ආදි, උදකං දධාතීති උදමි, මහොදකානි දධාතීති මහොදධි, වාලානි දධාති තස්මින්ති වාලධි, සම්මා ධීයතීති සන්ධි.
552. , 609. ති කිත චාසිට්ඨෙ.
සඤ්ඤායමභිධෙය්‍යායං සබ්බධාතූහි තිපච්චයො හොති, කිත ච ආසිට්ඨෙ.
ජිනො ජනං බුජ්ඣතූති ජිනබුද්ධි, ධනං අස්ස භවතූති ධනභූති, භවතූති භූතො, භවතූති භාවො, ධම්මො ජනං දදාතූති ධම්මදින්නො, වඩ්ඪතූති වඩ්ඪමානො. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
553. , 599. ඉත්ථියමතියවො වා.
ඉත්ථියමභිධෙය්‍යායං සබ්බධාතූහි අකාර ති යු ඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති වා.
ජීරතීතී ජරා, මඤ්ඤතීති මති, චෙතයතීති චෙතනා, වෙදයතීති වෙදනා. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
554. , 601. කරතො රිරිය.
කරතො ඉත්ථියමනිත්ථියං වා අභිඛෙය්‍යායං රිරීයපච්චයො හොති වා.
කත්තබ්බා කිරියා, කරණීයං කිරියං.
555. , 612. අතීතෙ තතවන්තුතාවී.
අතීතෙ කාලෙ සබ්බධාතූහි තතවන්තුතාවීඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති.
හුතො, හුතවා, හුතාවී. වුසිතො, වුසිතවා, වුසිතාවී. භුත්තො, භුත්තවා, භුත්තාවී.
556. , 622. භාවකම්මෙසු ත.
භාවකම්මෙසු අතීතෙ කාලෙ තපච්චයො හොති සබ්බධාතූහි.
භාවෙ තාව – තස්ස ගීතං, නච්චං, නට්ටං, හසිතං.
කම්මනි තාව – තෙන භාසිතං, දෙසිතං.
557. , 606. බුධගමාදිත්ථෙ කත්තරි.
බුධගමුඉච්චෙවමාදීහි ධාතූහි තදත්ථෙ ගම්‍යමානෙ තපච්චයො හොති කත්තරි සබ්බකාලෙ.
සබ්බෙ සඞ්ඛතාසඞ්ඛතෙ ධම්මෙ බුජ්ඣති අබුජ්ඣි බුජ්ඣිස්සතීති බුද්ධො, සරණඞ්ගතො, සමථඞ්ගතො, අමථඞ්ගතො, ජානාති අජානි ජානිස්සතීති ඤාතො, ඉච්චෙවමාදි.
558. , 602. ජිතො ඉන සබ්බත්ථ.
ජිඉච්චෙතාය ධාතුයා ඉනපච්චයො හොති සබ්බකාලෙ කත්තරි.
පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ජිනාති අජිනි ජිනිස්සතීති ජිනො.
559. , 603. සුපතො ච.
සුපඉච්චෙතාය ධාතුයා ඉනපච්චයො හොති කත්තරි, භාවෙ ච.
සුපතීති සුපිනං, සුපීයතෙ සුපිනං.
560. , 604. ඊසංදුසූහි ඛ.
ඊසංදුසුසද්දාදීහි සබ්බධාතූහි ඛපච්චයො හොති.
ඊසස්සයො, දුස්සයො, සුස්සයො භවතා, ඊසක්කරං, දුක්කරං, සුකරං, භවතා.
561. , 636. ඉච්ඡත්ථෙසු සමානකත්තුකෙසු තවෙ තුං වා.
ඉච්ඡත්ථෙසු සමානකත්තුකෙසු සබ්බධාතූහිතවෙතුංඉච්චෙතෙ පච්චයා හොන්ති සබ්බකාලෙ කත්තරි.
පුඤ්ඤානි කාතවෙ, සද්ධම්මං සොතු මිච්ඡති.
562. , 638. අරහසක්කාදීසු ච.
අරහසක්කාදීසු ච අත්ථෙසු සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති.
කො තං නින්දිතුමරහති, සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා. එවමඤ්ඤෙපි යොජෙතබ්බා.
563. , 639. පත්තවචනෙ අලමත්ථෙසු ච.
පත්තවචනෙ අලමත්ථෙසු සබ්බධාතූහි තුංපච්චයො හොති.
අලමෙව දානානි දාතුං, අලමෙව පුඤ්ඤානි කාතුං.