သံဃာဒိသေသကထာဝဏ္ဏနာ

၃၂၅. ဧဝံ နာနာနယပဋိမဏ္ဍိတဿ ပါရာဇိကကဏ္ဍဿ ဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဒနန္တရမုဒ္ဒိဋ္ဌဿ တေရသကဏ္ဍဿ ဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘မောစေတုကာမတာ’’တိအာဒိ. မောစေတုံ ကာမေတီတိ မောစေတုကာမော၊ တဿ ဘာဝေါ မောစေတုကာမတာ၊ တာယ သမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ မောစေတုကာမတာစိတ္တံ. ဧတ္ထ ‘‘မောစေတုကာမတာ’’တိ ဣမိနာ ဧကာဒသသု ရာဂေသု ‘‘မောစနဿာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ ဣမဿ သံဃာဒိသေသဿ မူလကာရဏံ သုက္ကမောစနဝိသယံ ရာဂမာဟ.

ဧကာဒသ ရာဂါ နာမ ‘‘မောစနဿာဒေါ၊ မုစ္စနဿာဒေါ၊ မုတ္တဿာဒေါ၊ မေထုနဿာဒေါ၊ ဖဿဿာဒေါ၊ ကဏ္ဍုဝနဿာဒေါ၊ ဒဿနဿာဒေါ၊ နိသဇ္ဇဿာဒေါ၊ ဝါစဿာဒေါ၊ ဂေဟဿိတပေမံ၊ ဝနဘင်္ဂိယ’’န္တိ ဧဝမာဂတာ. ဣဓ မောစနံ နာမ သမ္ဘဝဓာတုမောစနံ၊ တဒတ္ထာယ တဗ္ဗိသယရာဂသမ္ပယုတ္တဝေဒနာ မောစနဿာဒေါ နာမ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘မောစေတုံ အဿာဒေါ မောစနဿာဒေါ’’တိ. မုစ္စမာနေ အဿာဒေါ မုစ္စနဿာဒေါ၊ သမ္ဘဝဓာတုမှိ မုစ္စမာနေ တံရာဂသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ မုစ္စနဿာဒေါ နာမ. ဧတေနေဝ နယေန မုတ္တဿာဒါဒိဝါစဿာဒါဝသာနေသု ပဒေသု အတ္ထက္ကမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမေဟိ နဝဟိ ပဒေဟိ အဿာဒသီသေန ကုန္တယဋ္ဌိဉာယေန တံသဟစရိတော ရာဂေါ ဒဿိတော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နဝဟိ ပဒေဟိ သမ္ပယုတ္တအဿာဒသီသေန ရာဂေါ ဝုတ္တော’’တိ.

ဂေဟဿိတပေမန္တိ ဧတ္ထ ဂေဟဋ္ဌာ မာတုအာဒယော အာဓေယျအာဓာရဝေါဟာရေန ‘‘ဂေဟာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ‘‘မဉ္စာ ဥက္ကုဋ္ဌိံ ကရောန္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ တန္နိဿိတော သိနေဟပရိယာယော ရာဂေါ ‘‘ဂေဟဿိတပေမ’’န္တိ ဝုတ္တော. ဣမိနာ ပဒေန ရာဂဿ သဘာဝေါ သန္ဒဿိတော. ဝနတော ဘဉ္ဇိတွာ အာဘတံ ယံ ကိဉ္စိ ဖလပုပ္ဖါဒိ ဝနဘင်္ဂိယံ နာမ. ဣဓ ပန ရာဂဝသေန ပဋိဗဒ္ဓစိတ္တံ မာတုဂါမေဟိ ဝိရဟဒုက္ခာပနယနတ္ထံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၄၀) တေသံ ဌာနေ ဌပေတွာ ဒဿနဖုသနဝသေန ဝိန္ဒိတုံ ရာဂီဟိ ဂဟေတဗ္ဗတော တေဟိ ပိဠန္ဓိတမာလသဟိတံ တမ္ဗူလန္တိ ဧဝမာဒိ ‘‘ဝနဘင်္ဂိယ’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ. ဣမိနာ ပတ္ထိတဝိသယဂေါစရော ရာဂေါ တဒါယတ္တဝတ္ထုဝသေန သန္ဒဿိတော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧကေန ပဒေန သရူပေနေဝ ရာဂေါ၊ ဧကေန ပဒေန ဝတ္ထုနာ ဝုတ္တော. ဝနဘင်္ဂေါ ဟိ ရာဂဿ ဝတ္ထု၊ န ရာဂေါယေဝါ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၄၀).

‘‘မောစေတုကာမတာ’’တိ ဣဒမေဝ အဝတွာ ‘‘စိတ္တ’’န္တိ ဝစနေန ဝီတိက္ကမသာဓိကာယ ကာယဝိညတ္တိယာ သမုဋ္ဌာပကံ ရာဂသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တဝိသေသံ ဒဿေတိ. တေန စိတ္တေန သမုဋ္ဌာပိယမာနံ ဝိညတ္တိသင်္ခါတံ ဝီတိက္ကမံ ‘‘ဝါယာမော’’တိ ဣမိနာ ဒဿေတိ. ဝါယာမော နာမ တံစိတ္တသမ္ပယုတ္တဝီရိယံ. ဧတ္ထ ပန ‘‘သေမှော ဂုဠော’’တိအာဒီသု ဝိယ ဖလေ ဟေတူပစာရဉာယေန ဝီတိက္ကမဿ ဝိသေသဟေတုဘူတဝီရိယဝါစကေန စ ပဒေန ဝီတိက္ကမောဝ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တဗာဟိရဝတ္ထုဃဋ္ဋနံ၊ အာကာသေ ကဋိကမ္ပနန္တိ သုက္ကမောစနတ္ထော ဝါယာမောတိ အတ္ထော. သုက္ကဿ မောစနံ သုက္ကမောစနံ.

ဧတ္ထ စ သုက္ကဿာတိ ‘‘သုက္ကန္တိ ဒသ သုက္ကာနိ နီလံ ပီတကံ လောဟိတကံ ဩဒါတံ တက္ကဝဏ္ဏံ ဒကဝဏ္ဏံ တေလဝဏ္ဏံ ခီရဝဏ္ဏံ ဒဓိဝဏ္ဏံ သပ္ပိဝဏ္ဏ’’န္တိ (ပါရာ. ၂၃၇) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တာနိ သတ္တာနံ ပိတ္တာဒိအာသယဘေဒေန၊ ပထဝိဓာတုအာဒီနံ စတုန္နံ ဝါ ရသသောဏိတမံသမေဒအဋ္ဌိအဋ္ဌိမိဉ္ဇာနံ ဆန္နံ ဒေဟဓာတူနံ ဝါ ဘေဒေန အနေကဓာ ဘိန္နေ ဒသဝိဓေ သုက္ကေ အညတရဿ သုက္ကဿာတိ အတ္ထော. မောစနံ ဝိဿဋ္ဌီတိ ပရိယာယံ၊ ပကတိယာ ဌိတသကဋ္ဌာနတော မောစနန္တိ အတ္ထော. ယထာဟ ပဒဘာဇနေ ‘‘ဝိဿဋ္ဌီတိ ဌာနတော စာဝနာ ဝုစ္စတီ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇). ဣဟ ‘‘ဌာနံ နာမ ဝတ္ထိသီသသင်္ခါတံ မုတ္တကရဏမူလ’’န္တိ ကေစိ. ‘‘ကဋီ’’တိ အပရေ. ‘‘သကလကာယော’’တိ အညေ. ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ဝစနေသု ‘‘တတိယဿ ဘာသိတံ သုဘာသိတ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၇) အဋ္ဌကထာယံ တတိယဝါဒဿ ကတပါသံသတ္တာ ကေသလောမနခဒန္တာနံ မံသဝိနိမုတ္တဋ္ဌာနဉ္စ မုတ္တကရီသခေဠသိင်္ဃာဏိကာထဒ္ဓသုက္ခစမ္မဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသံ သကလသရီရံ ကာယပ္ပသာဒဘာဝဇီဝိတိန္ဒြိယအဗဒ္ဓပိတ္တာနံ ဝိယ သမ္ဘဝဓာတုယာ စ ဌာနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘သုက္ကမောစန’’န္တိ ဣမိနာကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ? ‘‘အာရောဂျတ္ထာယ၊ သုခတ္ထာယ၊ ဘေသဇ္ဇတ္ထာယ၊ ဒါနတ္ထာယ၊ ပုညတ္ထာယ၊ ယညတ္ထာယ၊ သဂ္ဂတ္ထာယ၊ ဗီဇတ္ထာယ၊ ဝီမံသတ္ထာယ၊ ဒဝတ္ထာယ မောစေတီ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇) ဝုတ္တဒသဝိဓအဓိပ္ပါယန္တောဂဓအညတရအဓိပ္ပါယော ဟုတွာ ‘‘ရာဂူပတ္ထမ္ဘေ၊ ဝစ္စူပတ္ထမ္ဘေ၊ ပဿာဝူပတ္ထမ္ဘေ၊ ဝါတူပတ္ထမ္ဘေ၊ ဥစ္စာလိင်္ဂပါဏကဒဋ္ဌူပတ္ထမ္ဘေ မောစေတီ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇) ဝုတ္တပဉ္စဝိဓကာလာနမညတရကာလေ ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပေ၊ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ၊ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရူပေ၊ အာကာသေ ကဋိံ ကမ္ပေန္တော မောစေတီ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇) ဝုတ္တစတုရုပါယာနမညတရေန ဥပါယေန ယထာဝုတ္တရာဂပိသာစဝသေန ဝိဝသော ဟုတွာ ယထာဝုတ္တနီလာဒိဒသဝိဓသမ္ဘဝဓာတူနမညတရံ ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနတော ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယ ပိဝနမတ္တမ္ပိ သစေ မောစေတီတိ သင်္ခေပတော ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ဥစ္စာလိင်္ဂပါဏကာ နာမ လောမသပါဏာ၊ ယေသံ လောမေ အလ္လိနေ အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ.

အညတြ သုပိနန္တေနာတိ သုပိနော ဧဝ သုပိနန္တော၊ နိဿက္ကဝစနပ္ပသင်္ဂေ ကရဏဝစနတော သုပိနန္တာတိ အတ္ထော. သုပိနာ နာမ ‘‘ဝါတာဒိဓာတုက္ခောဘဝသေန ဝါ ပုဗ္ဗာနုဘူတဣတ္ထိရူပါဒိဝိသယဝသေန ဝါ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဒေဝတာနုဘာဝေန ဝါ ပုညေန ပဋိလဘိတဗ္ဗအတ္ထဿ၊ အပုညေန ပတ္တဗ္ဗာနတ္ထဿ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဝသေန ဝါ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၇) ဝုတ္တေသု စတူသု ကာရဏေသု ဧကေန ကာရဏေန ကပိနိဒ္ဒါယ သုပိနေ ဒိဿမာနာရမ္မဏတော ယံ သုက္ကမောစနံ ဟောတိ၊ တံ အဝိသယံ သုက္ကမောစနံ ဝိနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

သံဃာဒိသေသောဝ သံဃာဒိသေသတာ. သံဃာဒိသေသံ အာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာတုကာမဿ ကုလပုတ္တဿ အာဒိမှိ ပရိဝါသဒါနတ္ထံ၊ မဇ္ဈေ စ မူလာယပဋိကဿနေန ဝိနာ ဝါ သဟ ဝါ မာနတ္တဒါနတ္ထံ၊ အဝသာနေ အဗ္ဘာနတ္ထဉ္စ သံဃော ဧသိတဗ္ဗောတိ ‘‘သံဃော အာဒိမှိ စေဝ သေသေ စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော အဿာတိ သံဃာဒိသေသော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၇၊ ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တတ္တာ သံဃာဒိသေသာ နာမ၊ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသံဃာဒိသေသာပတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. ယထာဟ ပဒဘာဇနေ ‘‘သံဃောဝ တဿာ အာပတ္တိယာ ပရိဝါသံ ဒေတိ၊ မူလာယ ပဋိကဿတိ၊ မာနတ္တံ ဒေတိ၊ အဗ္ဘေတိ၊ န သမ္ဗဟုလာ၊ န ဧကပုဂ္ဂလော၊ တေန ဝုစ္စတိ ‘သံဃာဒိသေသော’တိ. တဿေဝ အာပတ္တိနိကာယဿ နာမံ နာမကမ္မံ အဓိဝစနံ၊ တေနပိ ဝုစ္စတိ ‘သံဃာဒိသေသော’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇). ဧတ္ထ စ ပရိဝါသာဒိကထာ သံဃာဒိသေသာဝသာနေ အာဂတဋ္ဌာနေယေဝ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

၃၂၆. ဧတ္တာဝတာ မူလသိက္ခာပဒါဂတံ အတ္တူပက္ကမမူလကံ အာပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဣမိဿာ သံဃာဒိသေသာပတ္တိယာ ပရူပက္ကမေနပိ အာပဇ္ဇနံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ပရေနာ’’တိအာဒိ. ဥပက္ကမာပေတွာတိ အင်္ဂဇာတဿ ဂဟဏံ ဝါ ဃဋ္ဋနံ ဝါ ကာရေတွာ.

၃၂၇. သဉ္စိစ္စာတိ ‘‘ဥပက္ကမာမိ မောစေဿာမီ’’တိ စေတေတွာ ပကပ္ပေတွာ. ဥပက္ကမန္တဿာတိ အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသု တီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဃဋ္ဋေန္တဿ. သမုဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ‘‘စေတေတိ ဥပက္ကမတိ န မုစ္စတိ၊ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိ (ပါရာ. ၂၆၂) ပဒဘာဇနေ ဘဂဝတာ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော.

၃၂၈. ဣမိဿံ ဂါထာယံ ‘‘အတ္တနော အင်္ဂဇာတံ ဥပက္ကမန္တဿာ’’တိ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တရူပေ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ ဝါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရူပေ ဝါ အတ္တနော အင်္ဂဇာတံ ဃဋ္ဋေန္တဿာတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဝုတ္တတ္တာ အင်္ဂဇာတဃဋ္ဋနေန ဝိနာဘာဝတော ဣမိနာ အသင်္ဂယှမာနဿာပိ အာကာသေ ကဋိကမ္ပနေန သုက္ကမောစနေ သံဃာဒိသေသဿ ပဌမဂါထာယံ ‘‘ဝါယာမော’’တိ သာမညဝစနေန သင်္ဂဟိတတ္တာ တံ ဌပေတွာ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော မောစနာဓိပ္ပါယဿ အာကာသေ ကဋိံ ကမ္ပေန္တဿ အသုစိ မုစ္စိ။ပေ။ အသုစိ န မုစ္စိ. တဿ ကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ။ပေ။ အနာပတ္တိ ဘိက္ခု သံဃာဒိသေသဿ၊ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိ အာကာသေကဋိကမ္ပနဝတ္ထုမှိ ဝုတ္တတ္တာ အမုတ္တေ ထုလ္လစ္စယံ သင်္ဂဟေတုမာဟ ‘‘သဉ္စိစ္စာ’’တိအာဒိ.

တတ္ထ သဉ္စိစ္စာတိ ‘‘ဥပက္ကမာမိ မောစေဿာမီ’’တိ ဇာနိတွာ သဉ္ဇာနိတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ဥပက္ကမန္တဿာ’’တိ သာမညတော တံ ဝိသေသေတုံ ‘‘အာကာသေ ကမ္ပနေနပီ’’တိ အာဟ၊ ကဋိကမ္ပနေနာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ကထမိဒံ လဗ္ဘတီတိ စေ? ဣမာယ ကထာယ သင်္ဂဟေတဗ္ဗဝတ္ထုမှိ ‘‘အာကာသေ ကဋိံ ကမ္ပေန္တဿာ’’တိ (ပါရာ. ၂၆၆) ပါဌေ ‘‘ကဋိံ ကမ္ပေန္တဿာ’’တိ ဝစနသဟစရဿ ‘‘အာကာသေ’’တိ ဝစနဿ သန္နိဓာနဗလေန လဗ္ဘတိ အတ္ထပ္ပကရဏသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနာ သဒ္ဒါနံ ဝိသေသတ္ထဒီပနတော.

၃၂၉. ဝတ္ထိန္တိ မုတ္တဝတ္ထိံ၊ မုတ္တကရဏဿ ဝတ္ထိန္တိ အတ္ထော. ကီဠာယ ပူရေတွာတိ ဂါမဒါရကော ဝိယ ကီဠိတုကာမတာယ မုတ္တဝတ္ထိံ ဒဠှံ ဂဟေတွာ ပူရေတွာတိ အတ္ထော. ယထာဟ ဝတ္ထိဝတ္ထုမှိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တေ ဘိက္ခူ ဝတ္ထိံ ဒဠှံ ဂဟေတွာ ပူရေတွာ ပူရေတွာ ဝိဿဇ္ဇေန္တာ ဂါမဒါရကာဝိယ ပဿာဝမကံသူ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၆၄). ‘‘န ဝဋ္ဋတီ’’တိ သာမညေန ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? တသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝုတ္တနယေန မောစနာဓိပ္ပါယေန ဒဠှံ ဂဟေတွာ ပူရေတွာ ပူရေတွာ ဝိဿဇ္ဇေန္တဿ သုက္ကေ မုတ္တေ မောစနာဓိပ္ပါယော စေတေတိ၊ ဥပက္ကမတိ၊ မုစ္စတီတိ အင်္ဂါနံ သမ္ပန္နတ္တာ သံဃာဒိသေသဿ၊ အမုတ္တေ ထုလ္လစ္စယဿ သမ္ဘဝတော ဥဘယသင်္ဂဟတ္ထမာဟ.

၃၃၀. ဥပနိဇ္ဈာယနဝတ္ထုမှိ ‘‘န စ ဘိက္ခဝေ သာရတ္တေန မာတုဂါမဿ အင်္ဂဇာတံ ဥပနိဇ္ဈာယိတဗ္ဗံ၊ ယော ဥပနိဇ္ဈာယေယျ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၂၆၆) ပါဠိယံ ‘‘မာတုဂါမဿာ’’တိ သာမညေန ဝုတ္တတ္တာ ‘‘တိဿန္န’’န္တိ ဝဒတိ. တိဿန္နံ ပန ဣတ္ထီနန္တိ မနုဿာမနုဿတိရစ္ဆာနဂတဝသေန တိဿန္နံ ဣတ္ထီနံ. ‘‘အင်္ဂဇာတ’’န္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ မုတ္တကရဏမေဝ ဝုစ္စတိ၊ ပဋသတေနာပိ ပဋိစ္ဆာဒိတံ ဝါ အပ္ပဋိစ္ဆာဒိတံ ဝါ ယောနိမဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစေပိ ပဋသတံ နိဝတ္ထာ ဟောတိ၊ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဌတွာ ‘ဣမသ္မိံ နာမ ဩကာသေ နိမိတ္တ’န္တိ ဥပနိဇ္ဈာယန္တဿ ဒုက္ကဋမေဝ. အနိဝတ္ထာနံ ဂါမဒါရိကာနံ နိမိတ္တံ ဥပနိဇ္ဈာယန္တဿ ပန ကိမေဝ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၆၆). ပုရတော ဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ဌတွာ’’တိ ပါဌသေသော.

၃၃၁. ဧကေန။ပေ။ ပဿတော ဧကံ ဒုက္ကဋန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧကေန ပယောဂေန ဧကံ ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဝစနတော အနေကေဟိ ပယောဂေဟိ အနေကာနိ ဒုက္ကဋာနီတိ ဗျတိရေကတော လဗ္ဘတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဣတော စိတော စ ဝိလောကေတွာ ပုနပ္ပုနံ ဥပနိဇ္ဈာယန္တဿ ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၆၆). ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ‘‘ဣတော စိတော စာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥမ္မီလနနိမီလနန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိဝိဓာ တံ အနောလောကေတွာ တမေဝ ဩလောကေန္တဿာ’’တိ လဗ္ဘတိ.

၃၃၂. အမောစနာဓိပ္ပါယဿ မုတ္တသ္မိံ အနာပတ္တိ ပကာသိတာတိ ယောဇနာ. မောစနာဓိပ္ပါယံ ဝိနာ ဘေသဇ္ဇကရဏတ္ထံ သုဒ္ဓစိတ္တေန အင်္ဂဇာတေ ဘေသဇ္ဇလေပံ ကရောန္တဿ ဝါ သုဒ္ဓစိတ္တေနေဝ ဥစ္စာရပဿာဝါဒိံ ကရောန္တဿ ဝါ မုတ္တေပိ အနာပတ္တီတိ ဣဒံ ‘‘အနာပတ္တိ သုပိနန္တေန နမောစနာဓိပ္ပါယဿာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၂၆၃) နယေန အနာပတ္တိဝါရေ ဝုတ္တမေဝါတိ အတ္ထော.

ဣမသ္မိံ ပါဌေ ‘‘အနုပက္ကမန္တဿာ’’တိ အဝုတ္တေပိ ဣမဿ ပါဌဿ ပုရတော ‘‘စေတေတိ န ဥပက္ကမတိ မုစ္စတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိ (ပါရာ. ၂၆၂) စ ‘‘န စေတေတိ န ဥပက္ကမတိ မုစ္စတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိ (ပါရာ. ၂၆၂) စ ဝစနတော တံ သင်္ဂဟေတုမာဟ ‘‘အနုပက္ကမတောပိ စ မုတ္တသ္မိံ အနာပတ္တိ ပကာသိတာ’’တိ. မောစနဿာဒရာဂေန ပီဠိတော ဟုတွာ ‘‘အဟော ဝတ မေ မုစ္စေယျာ’’တိ စိန္တေတွာ ဝါ ဧဝရူပမောစနဿာဒရာဂပီဠာပုဗ္ဗင်္ဂမစိတ္တေ အသတိပိ ကေဝလံ ကာမဝိတက္ကမတ္တေန ဥပဟတော ဟုတွာ တာဒိသအဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထူသု ဃဋ္ဋနဝသေန ဝါ အာကာသေ ကဋိကမ္ပနဝသေန ဝါ ဥပက္ကမံ အကရောန္တဿ တာဒိသစိန္တာဗလေန ဝါ ကာမဝိတက္ကဗလေန ဝါ သုက္ကေ မုတ္တေပိ အနာပတ္တီတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တပါဌဝသေန ပကာသိတန္တိ အတ္ထော.

သုပိနန္တေန မုတ္တသ္မိံ၊ အနာပတ္တိ ပကာသိတာတိ ဧတ္ထ အန္တသဒ္ဒတ္ထာဘာဝတော သုပိနေတိ အတ္ထော. သုပိနေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တဿ ဝါ မာတုဂါမေဟိ ကာယသံသဂ္ဂံ အာပဇ္ဇန္တဿ ဝါ သုက္ကေ မုတ္တေပိ အဝိသယတ္တာ အနာပတ္တိ ပါဠိယံ ‘‘အနာပတ္တိ ဘိက္ခု သုပိနန္တေနာ’’တိ (ပါရာ. ၂၆၃) ဣမိနာ ပကာသိတာတိ အတ္ထော.

ဧတ္ထ ဌတွာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုပိနေ ပန ဥပ္ပန္နာယ အဿာဒစေတနာယ သစဿ ဝိသယော ဟောတိ၊ နိစ္စလေန ဘဝိတဗ္ဗံ. န ဟတ္ထေန နိမိတ္တံ ကီဠာပေတဗ္ဗံ. ကာသာဝပစ္စတ္ထရဏရက္ခနတ္ထံ ပန ဟတ္ထပုဋေန ဂဟေတွာ ဇဂ္ဂနတ္ထာယ ဥဒကဋ္ဌာနံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ အဏ္ဍပါလိကာ ကိကီသကုဏာ ဝိယ၊ ဝါလပါလိကာ စမရီ ဝိယ၊ ဧကနေတ္တပါလကော ပုရိသော ဝိယ စ ကာယဇီဝိတေပိ အပေက္ခံ ပဟာယ သီလံ ရက္ခိတုကာမေန သိက္ခာကာမေန နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပတ္တိံ ပူရေတုကာမေန ကုလပုတ္တေန ‘‘အညတြ သုပိနန္တာ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇) ဝဒတော တထာဂတဿ အဓိပ္ပါယာနုကူလံ အဋ္ဌကထာတော ဉတွာ အပ္ပမတ္တေန ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အယမတြာနုသာသနီ.

သုက္ကဝိဿဋ္ဌိကထာဝဏ္ဏနာ.

၃၃၃. မနုဿိတ္ထိန္တိ မနုဿဇာတိကံ ဣတ္ထိံ၊ ‘‘မာတုဂါမော နာမ မနုဿိတ္ထီ၊ န ယက္ခီ၊ န ပေတီ၊ န တိရစ္ဆာနဂတာ၊ အန္တမသော တဒဟုဇာတာပိ ဒါရိကာ၊ ပဂေဝ မဟတ္တရီ’’တိ (ပါရာ. ၂၇၁) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တတ္တာ တဒဟုဇာတကုမာရိကာဘာဝေနပိ ဌိတံ ဇီဝမာနကမနုဿမာတုဂါမန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘မနုဿိတ္ထိ’’န္တိ သာမညဝစနေန ဇီဝမာနကမနုဿိတ္ထိန္တိ အယံ ဝိသေသော ကုတော လဗ္ဘတီတိ? ဝိနီတဝတ္ထုမှိ (ပါရာ. ၂၈၁ အာဒယော) မတိတ္ထိယာ ကာယံ ဖုသန္တဿ ထုလ္လစ္စယဝစနတော ပါရိသေသတော လဗ္ဘတိ. အာမသန္တောတိ ‘‘ဟတ္ထဂ္ဂါဟံ ဝါ ဝေဏိဂ္ဂါဟံ ဝါ အညတရဿ ဝါ အညတရဿ ဝါ အင်္ဂဿ ပရာမသန’’န္တိ (ပါရာ. ၂၇၀) ဝုတ္တတ္တာ ဟတ္ထာဒိအင်္ဂပစ္စင်္ဂဖုသနာဒိနာနပ္ပကာရာနံ အညတရေန ပကာရေန အာမသန္တောတိ အတ္ထော. အတ္တနော ကာယေန ဣတ္ထိယာ ကာယဿ သံသဂ္ဂေ မိဿီဘာဝေ ရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂရာဂေါ. သံဃာဒိသေသော ဧတဿ အတ္ထီတိ သံဃာဒိသေသိကော၊ ကာယသံသဂ္ဂသံဃာဒိသေသော အာပန္နော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၃၃၄. ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန ဣတ္ထိယာ အန္တမသော လောမမ္ပိ အတ္တနော သရီရေ လောမေန ဖုသန္တဿ ဘိက္ခုနော သံဃာဒိသေသာပတ္တိ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၇၄) ‘‘လောမဂဏနာယ သံဃာဒိသေသာ ဟောန္တီ’’တိ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာမတဿ အဋ္ဌိတတ္တာ၊ ‘‘ကောဋ္ဌာသဂဏနာယ န ဟောတိ၊ ဣတ္ထိဂဏနာယ ဟောတီ’’တိ မဟာအဋ္ဌကထာမတဿ ဌိတတ္တာ သံဃသန္တကေ မဉ္စပီဌေ ပစ္စတ္ထရဏာဒိနာ ကေနစိ အပ္ပဋိစ္ဆာဒိတေ ဖုသန္တဿ ဝိယ လောမဂဏနာယ အဟုတွာ ဖုဋ္ဌလောမာနံ ဗဟုတ္တေပိ ဧကသ္မိံ ပယောဂေ ဧကာ ဧဝ အာပတ္တိ၊ ဗဟူသု ပယောဂေသု ပယောဂဂဏနာယ အာပတ္တိယော ဟောန္တီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ.

၃၃၅. ဣတ္ထိယာတိ မနုဿိတ္ထိယာ. သမ္ဖုဋ္ဌောတိ ဟတ္ထာဒိသရီရာဝယဝေ သံသဂ္ဂံ သမာပန္နော. သေဝနစေတနော ဝါယမိတွာ ကာယသံသဂ္ဂရာဂေန အတ္တနော ကာယံ စာလေတွာတိ အတ္ထော. သံဃာဒိသေသတာတိ ဧတ္ထ သကတ္ထေ တဒ္ဓိတပ္ပစ္စယော. ‘‘သံဃာဒိသေသိတာ’’တိ ပန ပါဌော သုန္ဒရော၊ သံဃာဒိသေသဿ အတ္ထိတာ ဝိဇ္ဇမာနဘာဝေါတိ အတ္ထော. သံဃာဒိသေသာပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝသင်္ခါတာ အတ္ထိတာ ဤပစ္စယတ္ထေ ပုဂ္ဂလေ သံဃာဒိသေသီသဒ္ဒပဝတ္တိနိမိတ္တံ ဟောတီတိ ဘာဝပစ္စယော တံအတ္ထဝသေန လဗ္ဘတိ. ယထာဟု ‘‘ယဿ ဂုဏဿ ဟိ ဘာဝါ ဒဗ္ဗေ သဒ္ဒသန္နိဝေသော၊ တဒဘိဓာနေ တ္တတာဒယော’’တိ.

၃၃၆. ဧကေန ဟတ္ထေန ဂဟေတွာတိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ကာယသံသဂ္ဂသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဧတ္ထ ‘‘ကာယသံသဂ္ဂရာဂေနာ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ‘‘မနုဿိတ္ထိ’’န္တိ အဇ္ဈာဟာရော. တံ မနုဿိတ္ထိံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ဣတ္ထိယာ တသ္မိံ တသ္မိံ သရီရာဝယဝေ. ‘‘ဧကာဝါပတ္တီ’’တိ ပဌမံ ဂဟိတဟတ္ထဿ အနပနီတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဂဟိတဟတ္ထံ ပန မောစေတွာ ပုနပ္ပုနံ ဖုသန္တဿ ပယောဂဂဏနာယ အာပတ္တိ ဟောတီတိ ဗျတိရေကတော လဗ္ဘတိ.

၃၃၇. ဧကေန ဟတ္ထေန အဂ္ဂဟေတွာ သီသတော ယာဝ ပါဒံ၊ ပါဒတော ယာဝ သီသဉ္စ ကာယာ ဟတ္ထံ အမောစေတွာ ဒိဝသမ္ပိ တံ ဣတ္ထိံ ဖုသန္တဿ ဧကာဝါပတ္တီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထာပိ ‘‘အမောစေတွာ’’တိ ဗျတိရေကတော မောစေတွာ ဖုသန္တဿ ပယောဂဂဏနာယ အနေကာပတ္တိယောတိ လဗ္ဘတိ.

၃၃၈. ဧကတော ဂဟိတပဉ္စင်္ဂုလီနံ ဂဏနာယ သစေ အာပတ္တိ သိယာ၊ ဧကဿ မာတုဂါမဿ သရီရံ ရာဂစိတ္တေန ဖုသန္တဿ ဒွတ္တိံသကလာပကောဋ္ဌာသတော ဗျတိရေကဿ သရီရဿာဘာဝါ ဒွတ္တိံသကလာပကောဋ္ဌာသဂဏနာယ အာပတ္တိယာ ဘဝိတဗ္ဗံ၊ တထာ အဘာဝတော ဣဒမ္ပိ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘န ဟိ ကောဋ္ဌာသတော သိယာ’’တိ အာဟ.

၃၄၀-၁. ဣတ္ထိယာ ဝိမတိဿာပိ အတ္တနော ကာယေန ဣတ္ထိယာ ကာယံ ဖုသတော တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာ၊ ဣတ္ထိယာ ပဏ္ဍကာဒိသညိနောပိ အတ္တနောပိ ကာယေန ဣတ္ထိယာ ကာယံ ဖုသတော တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုရိသတိရစ္ဆာနဂတာနံ သင်္ဂဟော. ဣတ္ထိယာ ဣတ္ထိသညိနော အတ္တနော ကာယေန ဣတ္ထိယာ ကာယသမ္ဗဒ္ဓံ ဖုသတော တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာ. ပဏ္ဍကေ ပဏ္ဍကသညိနော အတ္တနော ကာယေန ပဏ္ဍကဿ ကာယံ ဖုသတော တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာ. ယက္ခိပေတီသု ယက္ခိပေတိသညိနော အတ္တနော ကာယေန တာသံ ကာယံ ဖုသတော တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ ‘‘ပဏ္ဍကဂ္ဂဟဏေန ဥဘတောဗျဉ္ဇနကောပိ ဂယှတီ’’တိ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာယံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣတ္ထိယာ ဝေမတိကဿာပိ ပဏ္ဍကာဒိသညိနောပိ အတ္တနော ကာယေန ဣတ္ထိယာ ကာယသမ္ဗဒ္ဓံ ဖုသတော တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာ’’တိ န ယောဇေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ? တထာ ယောဇနာယံ ပါဠိယံ ဒုက္ကဋံ ဝုတ္တံ၊ န ထုလ္လစ္စယန္တိ အနိဋ္ဌပ္ပသင်္ဂတော.

‘‘ဒုက္ကဋံ ကာယသံသဂ္ဂေ၊ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထိယာ’’တိ ဣမိနာ ဝိနီတဝတ္ထုမှိ အာဂတနယေ သင်္ဂဟိတေပိ တေနေဝ နယေန ပဏ္ဍကေ ဝိမတိဣတ္ထိသညိတာဒိအညမတိပက္ခေ စ ပုရိသတိရစ္ဆာနဂတေသု ပုရိသတိရစ္ဆာနဂတသညိဝိမတိပဏ္ဍကာဒိအညမတိပက္ခေ စ ဣတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ကာယပဋိဗဒ္ဓါမသနာဒီသု စ ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တသဗ္ဗဒုက္ကဋာပတ္တိယော ဥပလက္ခိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၃၄၂. အတ္တနော ကာယေန ပဋိဗဒ္ဓေန ဣတ္ထိယာ ကာယေန ပဋိဗဒ္ဓံ ဖုသန္တဿ ဘိက္ခုနော ပန ဒုက္ကဋန္တိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တဒုက္ကဋာနံ သမုစ္စယတ္ထော. စ-သဒ္ဒေန ပန အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထေန ‘‘နိဿဂ္ဂိယေန ကာယံ အာမသတိ. နိဿဂ္ဂိယေန ကာယပဋိဗဒ္ဓံ အာမသတိ. နိဿဂ္ဂိယေန နိဿဂ္ဂိယံ အာမသတိ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၂၇၆) ပါဠိယံ အာဂတဒုက္ကဋာနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃၄၃-၄. န ကေဝလံ ပဒဘာဇနာဂတဣတ္ထိသရီရာဒိကမေဝ အနာမာသံ၊ ဝိနီတဝတ္ထူသု ဒါရုဓီတလိကဝတ္ထုအနုလောမတော ပေါတ္ထလိကာဒိဣတ္ထိရူပကဉ္စ နိဿဂ္ဂိယဝါရာနုလောမတော အသရီရဋ္ဌံ မာတုဂါမေဟိ ပရိဘုတ္တဝတ္ထာဘရဏာဒိဉ္စ ဝိဘင်္ဂက္ခန္ဓကာဒီသု ဝုတ္တနယာနုသာရေန အဋ္ဌကထာဂတံ အဝသေသံ အနာမာသဝတ္ထုဉ္စ အာမသန္တဿ အာပတ္တိံ သင်္ဂဟေတုမာဟ ‘‘ဣတ္ထီန’’န္တိအာဒိ.

‘‘ဣတ္ထီနံ ဣတ္ထိရူပဉ္စာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ဣတ္ထိကာယ ဣတ္ထိဓနံ (ပါရာ. ၃၄)၊ သဒ္ဓါနံ သဒ္ဓါပရာယန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ လောကဝေါဟာရဝသေန ဝုတ္တံ. ဣတ္ထီနံ ဒါရုလောဟမယာဒိကံ ဣတ္ထိရူပဉ္စာတိ ယောဇနာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒတော မတ္တိကာယ၊ ပိဋ္ဌေန ဝါ ကတံ မာတုဂါမရူပံ သင်္ဂဏှာတိ. မာတုဂါမရူပံ ယေန ကေနစိ ဒိန္နံ သဗ္ဗရတနမယံ ဝိနာ အဝသေသံ သာဒိယိတွာ ဘိန္ဒိတွာ သမဏသာရုပ္ပပရိက္ခာရံ ကာရာပေတုံ၊ အဖုသိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗေ ဝါ ယောဇေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

‘‘ဝတ္ထ’’န္တိ ဣမိနာ နိဝါသနပါရုပနဒွယမ္ပိ သာမညေန ဂဟိတံ. ဣဒဉ္စ မာတုဂါမေန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဌပိတမ္ပိ အနာမာသမေဝ၊ စီဝရတ္ထာယ ဒိန္နံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန တိဏစုမ္ဗဋကံ၊ အင်္ဂုလိယာ ပဏ္ဏမုဒ္ဒိကံ ဥပါဒါယ အလင်္ကာရမေဝ. ဧတ္ထ စ ဝါလကေသဝဋ္ဋကေသေသု ပဝေသနကဒန္တသူစိအာဒိ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ ဒိယျမာနံ သမဏသာရုပ္ပပရိက္ခာရတ္ထာယ ဂဟေတဗ္ဗံ.

တတ္ထဇာတဖလံ ခဇ္ဇန္တိ ရုက္ခေ ဌိတံ ခါဒိတဗ္ဗံ ပနသနာဠိကေရာဒိဖလဉ္စ မနုဿေဟိ ရာသိကတံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဖလဉ္စ ‘‘မနုဿေဟိ ရာသိကတေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ အနာမာသန္တိ ဥပလက္ခဏတော ဣမိနာဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. အရညေ ရုက္ခတော ပတိတံ ဖလံ ‘‘အနုပသမ္ပန္နဿ ဒဿာမီ’’တိ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘မုဂ္ဂါဒိံ တတ္ထဇာတက’’န္တိ ဥပလက္ခဏပဒတ္တာ ဂစ္ဆတော ဝိယုတ္တမ္ပိ ဂဟေတဗ္ဗံ. မုဂ္ဂါဒိန္တိ ဧတ္ထ ‘‘အပရဏ္ဏ’’န္တိ ပါဌသေသော.

သဗ္ဗာနိ ဓညာနီတိ ‘‘သာလိ ဝီဟိ ယဝေါ ကင်္ဂု၊ ကုဒြူသဝရကဂေါဓုမာ’’တိ ဝုတ္တာနိ သတ္တ ဓညာနိ. ခေတ္တမဂ္ဂေန ဂစ္ဆတာ သာလိသီသေ ဟတ္ထေန အဖုသန္တေန ဂန္တဗ္ဗံ. သစေ မဂ္ဂေါ သမ္ဗာဓော ဟောတိ၊ သရီရေ ဓညံ ဖုသန္တေပိ မဂ္ဂတ္တာ န ဒေါသော. ဝီထိယံ၊ ဂေဟင်္ဂဏေ ဝါ ဓညေသု ပသာရိတေသု အပသက္ကိတွာ စေ ဂန္တုံ န သက္ကာ၊ ‘‘မဂ္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁) အဋ္ဌကထာဝစနတော ‘‘ဣမံ မဂ္ဂံ ဂမိဿာမီ’’တိ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ကုလဂေဟေ ဓညမတ္ထကေ စေ အာသနံ ပညာပေတွာ ဒိန္နံ ဟောတိ၊ နိသီဒိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁ အတ္ထတော သမာနံ) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ‘‘အာသနသာလာယံ ဓညေ ဝိပ္ပကိဏ္ဏေ အနုက္ကမိတွာ ဧကမန္တေ ပီဌကံ ပညာပေတွာ နိသီဒိတဗ္ဗံ. သစေ မနုဿာ တသ္မိံ ဓညမတ္ထကေ အာသနံ ပညာပေတွာ ဒေန္တိ၊ နိသီဒိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁ အတ္ထတော သမာနံ) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ အတ္တနာ တတ္ထ အာသနံ ပညာပေတွာ နိသီဒိတုံ န ဝဋ္ဋတိ.

၃၄၅. ဓမနသင်္ခါဒိံ သဗ္ဗံ ပဉ္စင်္ဂတုရိယမ္ပိ စာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဓမနသင်္ခေါ နာမ သဒ္ဒကရဏသင်္ခေါ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝံသသိင်္ဂတာဠာဒီနံ သင်္ဂဟော. ပဉ္စင်္ဂတုရိယန္တိ အာတတံ၊ ဝိတတံ၊ အာတတဝိတတံ၊ ဃနံ၊ သုသိရန္တိ ပဉ္စင်္ဂသင်္ခါတံ တုရိယံ. တတ္ထ အာတတံ နာမ စမ္မပရိယောနဒ္ဓေသု ဘေရိအာဒီသု ဧကတော အာကဍ္ဎိတွာ ဩနဒ္ဓံ ဧကတလတုရိယံ. ဝိတတံ နာမ ဥဘတော အာကဍ္ဎိတွာ ဩနဒ္ဓံ ဥဘယတလတုရိယံ. အာတတဝိတတံ နာမ ဥဘယတော စ မဇ္ဈတော စ သဗ္ဗတော ပရိယောနန္ဓိတံ. ဃနံ သမ္မာဒိ. သမ္မန္တိ တာဠံ၊ ဃဏ္ဋာကိင်္ကဏိအာဒီနမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော. သုသိရန္တိ ဝံသာဒိ.

ဣဓ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁) ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန ဘေရိပေါက္ခရဉ္စ ဘေရိတလစမ္မဉ္စ ဝီဏာ စ ဝီဏာပေါက္ခရစမ္မဉ္စ ဒဏ္ဍော စ အနာမာသံ. ‘‘ပူဇံ ကတွာ စေတိယင်္ဂဏာဒီသု ဌပိတဘေရိယော အစာလေန္တေန အဝသေသဋ္ဌာနံ သမ္မဇ္ဇိတဗ္ဗံ. ကစဝရဆဍ္ဍနကာလေ ကစဝရံ ဝိယ ဂဟေတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေတဗ္ဗ’’န္တိ မဟာပစ္စရိယံ ဝုတ္တံ. တုရိယဘဏ္ဍေသု ယံ ကိဉ္စိ အတ္တနော ဒီယမာနံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ ကပ္ပိယပရိက္ခာရံ ဂဟေတုံ အဓိဝါသေတဗ္ဗံ. ဒေါဏိ ဝါ ပေါက္ခရံ ဝါ ဒန္တကဋ္ဌနိက္ခိပနတ္ထာယ၊ စမ္မဉ္စ သတ္ထကောသကရဏတ္ထာယ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ရတနာနိ စ သဗ္ဗာနီတိ မုတ္တာ မဏိ ဝေဠုရိယော သင်္ခေါ သိလာ ပဝါဠံ ရဇတံ ဇာတရူပံ လောဟိတင်္ကော မသာရဂလ္လန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၁) ဝုတ္တာနိ သဗ္ဗာနိ ရတနာနိ စ. ဧတ္ထ စ ဝိဒ္ဓါ၊ အဝိဒ္ဓါ ဝါ သာမုဒ္ဒိကာဒီ သဗ္ဗာပိ မုတ္တာ အနာမာသာ. ဘဏ္ဍမူလတ္ထဉ္စ ဂဏှိတုံ န ဝဋ္ဋတိ. အန္တမသော ဇာတိဖလိကံ ဥပါဒါယ နီလပီတာဒိဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ မဏိ ဓောတဝိဒ္ဓေါ အနာမာသော. အာဟတာကာရေနေဝ ဌိတော အဝိဒ္ဓါဓောတော မဏိ ပတ္တာဒိ ဘဏ္ဍမူလတ္ထံ အဓိဝါသေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. မဟာပစ္စရိယံ ပန ပဋိက္ခိတ္တံ. ပစိတွာ ကတော ကာစမဏိယေဝေကော ဝဋ္ဋတိ. ဝေဠုရိယေ စ မဏိသဒိသောယေဝ ဝိနိစ္ဆယော.

ဓမနသင်္ခေါ ‘‘သဗ္ဗံ ဓမနသင်္ခါဒိ’’န္တိအာဒိဂါထာယ တုရိယေသု ဂဟိတော. ရတနခစိတော သင်္ခေါ အနာမာသော. ပါနီယသင်္ခေါ ဓောတောပိ အဓောတောပိ အာမာသော. အဝသေသသင်္ခေါ ပန အဉ္ဇနာဒိဘေသဇ္ဇတ္ထံ၊ ပတ္တာဒိဘဏ္ဍမူလဘာဝေန စ အဓိဝါသေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သုဝဏ္ဏေန ဧကတော ဝိလိယာပေတွာ ကတာ မုဂ္ဂဝဏ္ဏာ သိလာ အနာမာသာ. သေသာ သိလာ ခုဒ္ဒကနိသာနာဒိကမ္မတ္ထံ အဓိဝါသေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ပဝါဠံ ဓောတမဓောတဉ္စ ဝိဒ္ဓမဝိဒ္ဓဉ္စ သဗ္ဗထာ အနာမာသံ၊ နာပိ အဓိဝါသေတဗ္ဗ’’န္တိ မဟာပစ္စရိယံ ဝုတ္တတ္တာ ပဝါဠပဋိမာစေတိယာနိ စေဝ ပေါတ္ထကေသု ပဝေသေတဗ္ဗအာဏိယာ မူလေ၊ အဂ္ဂေစ ပဝေသေတဗ္ဗံ ပဒုမာဒိအာကာရေန ကတံ ဝဋ္ဋဉ္စ န ဂဟေတဗ္ဗံ န ဖုသိတဗ္ဗံ.

ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ ရဇတံ၊ ဇာတရူပဉ္စ ကတံ ဝါ ဟောတု အကတံ ဝါ၊ သဗ္ဗသော အနာမာသံ၊ န စ သာဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာ ကတံ ပဋိမာဒိကဉ္စ အာရကူဋလောဟဉ္စ အနာမာသန္တိ ဝက္ခတိ. ကတာကတသုဝဏ္ဏရဇတာနံ အသာဒိယိတဗ္ဗတာယ ဣဓ အဋ္ဌကထာယ အာဂတတ္တာ ဥတ္တရေန ရာဇပုတ္တေန ကာရေတွာ အာဟဋံ သုဝဏ္ဏစေတိယံ န ဝဋ္ဋတီတိ မဟာပဒုမတ္ထေရေန ပဋိက္ခိတ္တန္တိ သုဝဏ္ဏပဋိမာစေတိယပေါတ္ထကာဝစ္ဆာဒကမဏိပဒုမဝဋ္ဋာဒိ ယံ ကိဉ္စိ န သာဒိတဗ္ဗမေဝ၊ န စ အာမသိတဗ္ဗံ. ဧတေန ကတံ သေနာသနောပကရဏံ ပန ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဓမ္မမဏ္ဍပေ ကတမ္ပိ ပဋိဇဂ္ဂိတုံ ဝဋ္ဋတိ. လောဟိတဝဏ္ဏော မဏိ၊ မသာရဂလ္လမဏိ စ သဗ္ဗထာ အနာမာသော၊ န စ အဓိဝါသေတဗ္ဗောတိ မဟာပစ္စရိယံ ဝုတ္တံ.

၃၄၆. သဗ္ဗမာဝုဓဘဏ္ဍန္တိ ခဂ္ဂါဒိ သဗ္ဗံ အာဝုဓောပကရဏံ ပတ္တာဒိကပ္ပိယပရိက္ခာရမူလတ္ထာယ ဒီယမာနံ သတ္ထဝါဏိဇာယ အကာတဗ္ဗတ္တာ န ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ‘‘ဣမံ ဂဏှထာ’’တိ ဒိန္နံ ဘိန္ဒိတွာ ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ကတွာ ‘‘ခုရာဒိကပ္ပိယပရိက္ခာရံ ကာရေဿာမီ’’တိ သာဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သင်္ဂါမဘူမိယံ မဂ္ဂေ ပတိတခဂ္ဂါဒိံ ဒိသွာ ပါသာဏေန ဘိန္ဒိတွာ ‘‘ခုရာဒိကပ္ပိယဘဏ္ဍာနိ ကာရေဿာမီ’’တိ ဂဏှိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဥသုသတ္တိအာဒိကံ ဖလတော ဒဏ္ဍံ အပနေတွာ ကပ္ပိယပရိက္ခာရကာရာပနတ္ထာယ ဂဟေတဗ္ဗံ.

ဇိယာတိ ဓနုဂုဏော. စ-ကာရေန ဣမိဿာ ဂါထာယ အဝုတ္တံ အင်္ကုသတောမရာဒိံ ပရဟိံ သောပကရဏံ သင်္ဂဏှာတိ. ဓနုဒဏ္ဍကောတိ ဇိယာဝိရဟိတော ဓနုဒဏ္ဍကော. ဣဒံ ပရဟိံသောပကရဏဘဏ္ဍာဒိကံ ဝိဟာရေ သမ္မဇ္ဇိတဗ္ဗဋ္ဌာနေ ဌပိတံ စေ၊ သာမိကာနံ ဝတွာ တေဟိ အဂ္ဂဟိတံ စေ၊ အစာလေန္တေန သမ္မဇ္ဇိတဗ္ဗံ.

ဇာလဉ္စာတိ မစ္ဆဇာလပက္ခိဇာလာဒိဇာလဉ္စ. ဇာလံ ဒီယမာနံ ဆတ္တဝေဌနတ္ထံ၊ အာသနစေတိယာဒိမတ္ထကေ ဗန္ဓနာဒိပယောဇနေ သတိ တဒတ္ထဉ္စ ဂဟေတဗ္ဗံ. သရဝါရဏံ နာမ ဖလကာဒိကံ အညေဟိ အတ္တနော ဝိဇ္ဈနတ္ထာယ ဝိဿဋ္ဌသရနိဝါရဏံ ဝိနာသနောပရောဓကာရဏံ ဟောတီတိ ဘဏ္ဍမူလတ္ထံ သာဒိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ‘‘ဒန္တကဋ္ဌာဓာရဖလကာဒိ ယဒိစ္ဆိတံ ကရောမီ’’တိ မုဋ္ဌိံ အပနေတွာ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ.

၃၄၇. စေတိယန္တိ ဧတ္ထ ‘‘သုဝဏ္ဏစေတိယ’’န္တိ ဣဒံ ‘‘သုဝဏ္ဏပဋိဗိမ္ဗာဒီ’’တိ အနန္တရံ ဝုတ္တတ္တာ လဗ္ဘတိ. သုဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏဉ္စုပလက္ခဏန္တိ ရဇတမယဉ္စ ဂဟေတဗ္ဗံ. အာရကူဋကန္တိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ လောဟဝိသေသမာဟ. ‘‘အနာမာသ’’န္တိ ဣဒံ ‘‘အသမ္ပဋိစ္ဆိယံ ဝါ’’တိ ဧတဿ ဥပလက္ခဏံ.

၃၄၈. သဗ္ဗံ ဝါဒိတမိတိ သမ္ဗန္ဓော. ဩနဟိတုန္တိ စမ္မဝရတ္တတန္တီဟိ ဗန္ဓိတုံ. ဩနဟာပေတုန္တိ တထေဝ အညေဟိ ကာရာပေတုံ. ဝါဒါပေတုန္တိ အညေဟိ ဝါဒါပေတုံ. ဝါဒေတုန္တိ အတ္တနာ ဝါဒေတုံ. ဝါဒိတန္တိ ဝါဒနီယံ ယထာ ‘‘ကရဏီယံ ကာရိတ’’န္တိ၊ ဝါဒနာရဟံ တုရိယဘဏ္ဍန္တိ အတ္ထော. ဣဒဉ္စ ဩနဟနာဒိကိရိယာယ ကမ္မံ.

၃၄၉. ဥပဟာရံ ကရိဿာမာတိ ပူဇံ ကရိဿာမ. ဣတိ အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထာယ. ဝတ္တဗ္ဗာတိ တေ ဝတ္တာရော ဝတ္တဗ္ဗာတိ ယောဇနာ.

၃၅၀-၁. ဓုတ္တိယာ ဣတ္ထိယာတိ ဝိပန္နာစာရာယ လောဠိတ္ထိယာ. သယံ ဖုသိယမာနဿာတိ ဘိက္ခုနော ပယောဂံ ဝိနာ ဣတ္ထိယာ အတ္တနာဝ ဖုသိယမာနဿ. ကာယေန အဝါယမိတွာတိ တဿာ သရီရသမ္ဖဿာနုဘဝနတ္ထံ အတ္တနော ကာယံ အစာလေတွာ. ဖဿံ ပဋိဝိဇာနတောတိ ဖဿံ အနုဘဝန္တဿ.

အသဉ္စိစ္စာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဖုသနေ’’တိ ပါဌသေသော၊ ‘‘ဣမိနာ ဥပါယေန ဣမံ ဖုသာမီ’’တိ အစေတေတွာ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ‘‘ဣမိနာ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ ဥပါယေန ဧတိဿာ သရီရသမ္ဖဿံ အနုဘဝိဿာမီ’’တိ အစိန္တေတွာ ပတ္တထာလကတဋ္ဋကပဏ္ဏပုဋဘေသဇ္ဇာဒိံ ပဋိဂ္ဂဏှာပေန္တိယာ ဟတ္ထေ အတ္တနော ဟတ္ထေန ဖုသနာဒီသု အနာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အဿတိယာ’’တိ ဣဒံ ပန ဣမိနာဝ သင်္ဂဟိတတ္တာ ဣဓ ဝိသုံ န ဝုတ္တံ၊ မာတုဂါမဿ သရီရေ ဖုသနဘာဝံ အဇာနိတွာ အညဝိဟိတော ဟုတွာ သတိံ အနုပဋ္ဌပေတွာ ဟတ္ထပါဒပသာရဏာဒီသု ဖုသန္တဿာတိ အတ္ထော.

အဇာနန္တဿာတိ ဒါရကာကာရံ ဒါရိကံ ‘‘မာတုဂါမော’’တိ အဇာနိတွာ ကေနစိ ကရဏီယေန ဖုသန္တဿ. မောက္ခာဓိပ္ပါယိနော စာတိ ‘‘မောက္ခာဓိပ္ပါယော ကာယေန ဝါယမတိ၊ ဖဿံ ပဋိဝိဇာနာတိ၊ အနာပတ္တိ. မောက္ခာဓိပ္ပါယော ကာယေန ဝါယမတိ၊ န စ ဖဿံ ပဋိဝိဇာနာတိ၊ အနာပတ္တိ. မောက္ခာဓိပ္ပါယော န စ ကာယေန ဝါယမတိ၊ ဖဿံ ပဋိဝိဇာနာတိ၊ အနာပတ္တိ. မောက္ခာဓိပ္ပါယော န စ ကာယေန ဝါယမတိ၊ န စ ဖဿံ ပဋိဝိဇာနာတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိ (ပါရာ. ၂၇၉) ဝုတ္တမောက္ခာဓိပ္ပါယဝတော စတုဗ္ဗိဓဿ ပုဂ္ဂလဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အနာပတ္တီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော.

ဣမေသု ယော မာတုဂါမေန အာလိင်္ဂနာဒိပယောဂေန အဇ္ဈောတ္ထရယမာနော တံ အတ္တနော သရီရတော အပနေတွာ မုဉ္စိတုကာမော ဟတ္ထစာလေန၊ မုဋ္ဌိအာဒီဟိ ဝါ ပဋိပဏာမနံ၊ ပဟရဏာဒိကဉ္စ ပယောဂံ ကရောတိ၊ အယံ ပဌမော ပုဂ္ဂလော. အတ္တာနမဇ္ဈောတ္ထရိတုံ အာဂစ္ဆန္တိံ ဣတ္ထိံ ဒိသွာ ပဟရဏာကာရာဒိသဗ္ဗပယောဂံ ဒဿေတွာ တာသေတွာ အတ္တနော သရီရံ ဖုသိတုံ အဒေန္တော ဒုတိယော. ဣတ္ထိယာ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ အာလိင်္ဂိတော စောပနရဟိတံ မံ ‘‘အနတ္ထိကော’’တိ မန္တွာ ‘‘သယမေဝ ပလာယိဿတီ’’တိ၊ ‘‘အစောပနမေဝ မောက္ခောပါယော’’တိ ဉတွာ နိစ္စလောဝ ဟုတွာ ဖဿံ ပဋိဝိဇာနန္တော တတိယော. အတ္တာနံ အဇ္ဈောတ္ထရိတုမာဂစ္ဆန္တိံ ဣတ္ထိံ ဒိသွာ ဒုတိယော ဝိယ တာသေတုံ ကာယပ္ပယောဂံ အကတွာ ‘‘အဂတေ ပါတေဿာမိ၊ ပဟရိတွာ တာသေဿာမီ’’တိ ဝါ စိန္တေတွာ နိစ္စလောဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌန္တော စတုတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃၅၂. ပဌမေနာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပါရာဇိကေနာ’’တိ ပါဌသေသော၊ ကာယစိတ္တသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဓ စိတ္တံ နာမ ကာယသံသဂ္ဂရာဂသမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ၊ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိမှိ မောစေတုကာမတာယ သမ္ပယုတ္တံ စိတ္တံ.

ကာယသံသဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ.

၃၅၃-၄. ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစဿာဒေနာတိ ဒုဋ္ဌု ကုစ္ဆိတဘာဝံ ဥလတိ ဂစ္ဆတီတိ ဒုဋ္ဌုလ္လာ၊ ဒုဋ္ဌုလ္လာ စ သာ ဝါစာ စာတိ ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာ၊ ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂေ မေထုနဓမ္မပဋိသံယုတ္တာ ဝါစာ၊ ယထာဟ ‘‘ဒုဋ္ဌုလ္လာ နာမ ဝါစာ ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂမေထုနဓမ္မပဋိသံယုတ္တာ ဝါစာ’’တိ (ပါရာ. ၂၈၅)၊ ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာယ အဿာဒေါ ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစဿာဒေါ၊ တထာပဝတ္တဝစီဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ စေတနာ၊ တေန သမ္ပယုတ္တော ရာဂေါ ဣဓ သဟစရိယေန ‘‘ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစဿာဒေါ’’တိ ဝုတ္တော၊ တေန၊ ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစဿာဒသမ္ပယုတ္တေန ရာဂေနာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ‘‘ဩဘာသန္တဿာ’’တိ ဝက္ခမာနဩဘာသနဿ ဟေတု ဒဿိတော.

ဣတ္ထိယာ ဣတ္ထိသညိနော ဘိက္ခုနောတိ ယောဇနာ. ဣတ္ထိယာ ဣတ္ထိသညိနောတိ ‘‘မာတုဂါမော နာမ မနုဿိတ္ထီ၊ န ယက္ခီ၊ န ပေတီ၊ န တိရစ္ဆာနဂတာ၊ ဝိညူ ပဋိဗလာ သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတံ ဒုဋ္ဌုလ္လာဒုဋ္ဌုလ္လံ အာဇာနိတု’’န္တိ ပဒဘာဇနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌသရူပါယ သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတံ ဇာနန္တိယာ မနုဿိတ္ထိယာ ဣတ္ထိသညိနော ဘိက္ခုနောတိ အတ္ထော. ‘‘ဒွိန္နံ မဂ္ဂါန’’န္တိ ဧတဿ သမ္ဗန္ဓီဝသေန ‘‘ဣတ္ထိယာ’’တိ ဣဒံ သာမိဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ၊ ယထာဝုတ္တသရူပဿ မာတုဂါမဿ ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဝသေန စာတိ ‘‘ဝဏ္ဏံ ဘဏတိ နာမ ဒွေ မဂ္ဂေ ထောမေတိ ဝဏ္ဏေတိ ပသံသတိ. အဝဏ္ဏံ ဘဏတိ နာမ ဒွေ မဂ္ဂေ ခုံသေတိ ဝမ္ဘေတိ ဂရဟတီ’’တိ နိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တနယေန ဥဘော မဂ္ဂေ ဥဒ္ဒိဿ ထောမနဂရဟဏဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

မေထုနဿ ယာစနာဒယော မေထုနယာစနာဒယော၊ တေဟိ မေထုနယာစနာဒီဟိ၊ ‘‘ယာစတိပိ အာယာစတိပိ ပုစ္ဆတိပိ ပဋိပုစ္ဆတိပိ အာစိက္ခတိပိ အနုသာသတိပိ အက္ကောသတိပီ’’တိ (ပါရာ. ၂၈၅) ဥဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေထုနယာစနာဒိဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမေဟိ ဒွီဟိ ‘‘ဩဘာသန္တဿာ’’တိ ဝုတ္တဩဘာသနာ ဒဿိတာ. ဩဘာသန္တဿာတိ ဥဒ္ဒေသယန္တဿ၊ ပကာသေန္တဿာတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိညု’’န္တိ ဣမိနာ ဩဘာသနကိရိယာယ ကမ္မမာဟ၊ ဣမိနာ ဝိသေသိတဗ္ဗံ ‘‘မနုဿိတ္ထိ’’န္တိ ဣဒံ ပကရဏတော လဗ္ဘတိ၊ ယထာဒဿိတပဒဘာဇနာဂတသရူပံ ဝိညုံ ပဋိဗလံ မနုဿိတ္ထိန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အန္တမသော ဟတ္ထမုဒ္ဒါယပီတိ ဩဘာသနေ အန္တိမပရိစ္ဆေဒဒဿနံ. ဒုဋ္ဌုလ္လဝစနဿာဒဘာဝေ သတိ ယော ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂပဋိဗဒ္ဓံ ဂုဏဒေါသံ ဝါ မေထုနဓမ္မယာစနာဒိဝသေန ဝါ ဒုဋ္ဌုလ္လာဒုဋ္ဌုလ္လံ ဇာနန္တိံ မနုဿိတ္ထိံ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန ဟတ္ထမုဒ္ဒါယပိ ဝဒေယျာတိ အတ္ထော.

ဣမသ္မိံ ဂါထာဒွယေ ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစဿာဒေန ဣတ္ထိယာ ဣတ္ထိသညိနော ဝိညုံ တံ ဣတ္ထိံ ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝဏ္ဏဝသေန အန္တမသော ဟတ္ထမုဒ္ဒါယပိ ဩဘာသန္တဿ ဘိက္ခုနော ဂရုကံ သိယာတိ ဧကံ ဝါကျံ၊ တထာ ‘‘ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ အဝဏ္ဏဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ စ ‘‘မေထုနယာစနာဒီဟီ’’တိ ဣမိနာ စ ယောဇနာယ ဝါကျဒွယန္တိ ဧဝံ ယောဇနာဝသေန တီဏိ ဝါကျာနိ ဟောန္တိ.

တတ္ထ ပဌမဝါကျေ ဝဏ္ဏဝစနေန သင်္ဂဟိတံ ထောမနာဒိကထံ ကထေန္တဿ သံဃာဒိသေသော ဟောတိ. ‘‘ဣတ္ထိလက္ခဏေန သုဘလက္ခဏေန သမန္နာဂတာသီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ ထောမနတ္ထံ ဝဒတော သံဃာဒိသေသော န ဟောတိ၊ ‘‘တဝ ဝစ္စမဂ္ဂေါ စ ပဿာဝမဂ္ဂေါ စ ဤဒိသော သုဘော သုသဏ္ဌာနော၊ တေန နာမ ဤဒိသေန ဣတ္ထိလက္ခဏေန သုဘလက္ခဏေန သမန္နာဂတာသီ’’တိ ဝဒန္တဿ ဟောတိ. ‘‘ဝဏ္ဏေတိ၊ ပသံသတီ’’တိ ပဒဒွယဉ္စ ‘‘ထောမေတီ’’တိ ပဒဿ ပရိယာယော.

ဒုတိယဝါကျေ အဝဏ္ဏပဒသင်္ဂဟိတံ ခုံသနာဒိတ္တယေ ခုံသနံ နာမ ပတောဒေါပမေဟိ ဖရုသဝစနေဟိ တုဒနံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ခုံသေတီတိ ဝါစာပတောဒေန ဃဋ္ဋေတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၅). ပတုဇ္ဇတေနေနာတိ ‘‘ပတောဒေါ’’တိအဂစ္ဆန္တေ အဿာဒယော ပဝတ္တေတုံ ဝိဇ္ဈနကပါစနဒဏ္ဍော ဝုစ္စတိ. ဝမ္ဘနံ နာမ အပသာဒနံ. အပသာဒနံ နာမ ဂုဏတော ပရိဟာပနံ. ယထာဟ ‘‘ဝမ္ဘေတီတိ အပသာဒေတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၅). ဂရဟာ နာမ ဒေါသာရောပနံ. ယထာဟ ‘‘ဂရဟတီတိ ဒေါသံ ဒေတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၅). ဣမံ ခုံသနာဒိပဋိသံယုတ္တဝစနံ ဝက္ခမာနေသု ‘‘သိခရဏီသိ၊ သမ္ဘိန္နာသိ၊ ဥဘတောဗျဉ္ဇနာသီ’’တိ ဣမေသု တီသု ပဒေသု အညတရေန ယောဇေတွာ ကထေန္တဿေဝ သံဃာဒိသေသော၊ န ဣတရဿ.

တတိယဝါကျေ မေထုနယာစနာဒိဝစနေဟိ သင်္ဂဟိတံ အာယာစနာဒိံ ကရောန္တဿာပိ သံဃာဒိသေသော. ‘‘ယာစတိ နာမ ဒေဟိ မေ အရဟသိ မေ ဒါတု’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၂၈၅) နယေန ဧကေကံ ပဒံ ‘‘ဒေဟိ မေ မေထုနံ ဓမ္မ’’န္တိအာဒိဝသေန မေထုနဓမ္မပဒေန သဟ ဃဋေတွာ မေထုနဓမ္မံ ယာစန္တဿေဝ ဟောတိ.

‘‘ကဒါ တေ မာတာ ပသီဒိဿတိ၊ ကဒါ တေ ပိတာ ပသီဒိဿတိ၊ ကဒါ တေ ဒေဝတာယော ပသီဒိဿန္တိ၊ ကဒါ တေ သုခဏော သုလယော သုမုဟုတ္တော ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိအာယာစနပဒနိဒ္ဒေသေ ဧကေကံ ပဒံ တတ္ထေဝ ဩသာနေ ဝုတ္တေန ‘‘ကဒါ တေ မေထုနံ ဓမ္မံ လဘိဿာမီ’’တိ ပဒေန ဃဋေတွာ မေထုနံ ယာစန္တဿေဝ ဟောတိ.

‘‘ကထံ တွံ သာမိကဿ ဒေသိ၊ ကထံ ဇာရဿ ဒေသီ’’တိ (ပါရာ. ၂၈၅) ပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသဝစနေသု စ အညတရံ မေထုနဓမ္မပဒေန ဃဋေတွာ ပုစ္ဆန္တဿေဝ ဟောတိ.

‘‘ဧဝံ ကိရ တွံ သာမိကဿ ဒေသိ၊ ဧဝံ ဇာရဿ ဒေသီ’’တိ (ပါရာ. ၂၈၅) ပဋိပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသဝစနေသု အညတရံ မေထုနဓမ္မပဒေန ဃဋေတွာ ဝိသေသေတွာ ပဋိပုစ္ဆန္တဿေဝ ဟောတိ.

‘‘ကထံ ဒဒမာနာ သာမိကဿ ပိယာ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆတော မာတုဂါမဿ ‘‘ဧဝံ ဒေဟိ၊ ဧဝံ ဒေန္တီ သာမိကဿ ပိယာ ဘဝိဿတိ မနာပါ စာ’’တိ အာဏတ္တိဝစနေ၊ အနုသာသနိဝစနေ စ ဧသေဝ နယော.

၃၅၅. အက္ကောသနိဒ္ဒေသာဂတေသု ‘‘အနိမိတ္တာသိ နိမိတ္တမတ္တာသိ အလောဟိတာသိ ဓုဝလောဟိတာသိ ဓုဝစောဠာသိ ပဂ္ဃရန္တီသိ သိခရဏီသိ ဣတ္ထိပဏ္ဍကာသိ ဝေပုရိသိကာသိ သမ္ဘိန္နာသိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနာသီ’’တိ ဧကာဒသသု ပဒေသု ‘‘သိခရဏီသိ သမ္ဘိန္နာသိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနာသီ’’တိ ပဒတ္တယံ ပစ္စေကံ အာပတ္တိကရံ၊ ဣမိနာ ပဒတ္တယေန သဟ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာနိ ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂမေထုနဓမ္မပဒါနိ တီဏိ စာတိ ဆပ္ပဒါနံ ပစ္စေကံ အာပတ္တိကရတ္တာ ဣတော ပရာနိ အနိမိတ္တာဒီနိ အဋ္ဌ ပဒါနိ ‘‘အနိမိတ္တာသိ မေထုနဓမ္မံ ဒေဟီ’’တိအာဒိနာ နယေန မေထုနဓမ္မပဒေန သဟ ဃဋေတွာ ဝုတ္တာနေဝ အာပတ္တိကရာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ၊ ‘‘မေထုနယာစနာဒီဟီ’’တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒသင်္ဂဟိတေသု ‘‘အနိမိတ္တာသီ’’တိအာဒီသု ဧကာဒသသု အက္ကောသပဒေသု အန္တောဂဓတ္တေပိ ကေဝလံ အာပတ္တိကရတ္တာ ဂရုတရံ ပဒတ္တယံ ဝိသုံ သင်္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဉာပေတုမာဟ ‘‘သိခရဏီသီ’’တိအာဒိ.

သိခရဏီသီတိ ဧတ္ထ ‘‘သိခရဏီ အသီ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ‘‘အသီ’’တိ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တု-သဒ္ဒေါ ကေဝလယုတ္တမ္ပိ အာပတ္တိကရံ ဟောတီတိ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. ကေဝလေနာပိ အက္ကောသဝစနေနာတိ ယောဇနာ. သိခရဏီသီတိ ဗဟိ နိက္ခန္တအာဏိမံသာ ဘဝသိ. သမ္ဘိန္နာသီတိ မိဿီဘူတဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂါ. ဥဘတောဗျဉ္ဇနာသီတိ ဣတ္ထိနိမိတ္တေန၊ ပုရိသနိမိတ္တေန စာတိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနေဟိ သမန္နာဂတာ. ‘‘အယံ ဣတ္ထီ၊ အယံ ပုရိသော’’တိ ဗျဉ္ဇယတီတိ ဗျဉ္ဇနံ၊ မုတ္တကရဏာနိ. သုဏန္တိယာတိ ဧတ္ထ ‘‘ဝိညုမနုဿိတ္ထိယာ’’တိ အဓိကာရတော လဗ္ဘတိ၊ ဣမိနာ အက္ကောသိတဗ္ဗဝတ္ထု ဒဿိတံ ဟောတိ. ဘာသိတံ သုဏန္တိယာ သုဘာသိတဒုဗ္ဘာသိတံ ဇာနန္တိယာ မနုဿိတ္ထိယာ ဝိသယေ ပဝတ္တအက္ကောသဝစနေန သံဃာဒိသေသော ဟောတီတိ အတ္ထော.

၃၅၆. ပုနပ္ပုနံ ဩဘာသန္တဿ ဝါစာနံ ဂဏနာယ ဂရုကာ သိယုန္တိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ ‘‘ဧကံ ဣတ္ထိ’’န္တိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ. ဧကဝါစာယ ဗဟူ ဩဘာသန္တဿ စ ဣတ္ထီနံ ဂဏနာယ ဂရုကာ သိယုန္တိ ယောဇနာ. ဧတ္ထာပိ ‘‘ဣတ္ထိယောပီ’’တိ လဗ္ဘတိ.

၃၅၇. သာ စေ နပ္ပဋိဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ယံ သုဏန္တိံ မနုဿိတ္ထိံ ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏဝသေန ဩဘာသတိ၊ သာ စေ န ပဋိဇာနာတီ’’တိ သာမတ္ထိယာ လဗ္ဘမာနံ အာဒါယ ယောဇေတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဘာသိတံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ ဝုတ္တသမနန္တရမေဝ အတ္ထဝသေန သစေ န ဇာနာတီတိ အတ္ထော. တဿာတိ တဿ ဒုဋ္ဌုလ္လဘာသိတဘိက္ခုဿ. ဥဗ္ဘဇာဏုံ၊ အဓက္ခကံ ဝါ အာဒိဿ ဘဏနေ စာပိ တဿ ထုလ္လစ္စယံ သိယာတိ ယောဇနာ. ဘဏနေတိ ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝဏ္ဏာဒိကထနေ၊ ‘‘ဘဏတော’’တိပိ လိခန္တိ၊ ဘဏန္တဿ၊ ဘဏနဟေတူတိ အတ္ထော. ဟေတုမှိ အယမန္တပစ္စယော ‘‘အသမ္ဗုဓ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) ဝိယ. ဥဗ္ဘဇာဏုန္တိ ဇာဏုတော ဥဒ္ဓံ. အက္ခေကန္တိ အက္ခကတော ဟေဋ္ဌာ.

၃၅၈. ဥဗ္ဘက္ခကန္တိ အက္ခကတော ဥဒ္ဓံ. အဓောဇာဏုမဏ္ဍလန္တိ ဇာဏုမဏ္ဍလတော အဓော. ဥဒ္ဒိသန္တိ ဥဒ္ဒိဿ. ‘‘ဥဒ္ဒိဿုဗ္ဘက္ခံ ဝါ တထာ၊ အဓောဇာဏုမဏ္ဍလ’’န္တိ စ လိခန္တိ၊ သော ပါဌော သုန္ဒရော. ဝဏ္ဏာဒိဘဏနေ ဒုက္ကဋန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝိညုမနုဿိတ္ထိယာ’’တိ အဓိကာရတော လဗ္ဘတိ. ကာယပဋိဗဒ္ဓေ ဝဏ္ဏာဒိဘဏနေ ဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂါ သံဃာဒိသေသက္ခေတ္တံ၊ အဓက္ခကံ ဥဗ္ဘဇာဏုမဏ္ဍလံ ထုလ္လစ္စယက္ခေတ္တံ၊ ဥဒ္ဓက္ခကံ အဓောဇာဏုမဏ္ဍလံ ဒုက္ကဋက္ခေတ္တန္တိ ဣမေသု တီသု ခေတ္တေသု အက္ခကဉ္စေဝ ဇာဏုမဏ္ဍလဉ္စ ထုလ္လစ္စယဒုက္ကဋာနံ ဒွိန္နံ အဝဓိဘူတံ ကတ္ထ သင်္ဂယှတီတိ? ဒုက္ကဋက္ခေတ္တေယေဝ သင်္ဂယှတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အက္ခကံ၊ ပန ဇာဏုမဏ္ဍလဉ္စ ဧတ္ထေဝ ဒုက္ကဋက္ခေတ္တေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၆).

၃၅၉. ပဏ္ဍကေ ယက္ခိပေတီသု ဒွိန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝဏ္ဏာဒိဘဏနေ တဿ ဘဏန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ ဘဝေတိ အဓိကာရဝသေန အာဂတပဒေဟိ သဟ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဏ္ဍကာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယက္ခိပေတီနံ ဂဟဏံ.

၃၆၀. ဥဗ္ဘက္ခက။ပေ။ အယံ နယောတိ ‘‘ပဏ္ဍကာဒီသူ’’တိ ဣမိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အယံ နယောတိ ‘‘ဒုက္ကဋမေဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တော နယော. သဗ္ဗတ္ထာတိ သံဃာဒိသေသထုလ္လစ္စယဒုက္ကဋက္ခေတ္တဝသေန သဗ္ဗေသု ခေတ္တေသု.

၃၆၁. အတ္ထပုရေက္ခာရော ဟုတွာ ဩဘာသတောပိ အနာပတ္တီတိ ယောဇနာ. မာတုဂါမာနံ ‘‘အနိမိတ္တာသီ’’တိအာဒီသု ပဒေသု အတ္ထကထနံ ပုရေက္ခတွာ ‘‘အနိမိတ္တာသီ’’တိအာဒိပဒံ ဘဏန္တဿ ဝါ မာတုဂါမေဟိ သဟ အဋ္ဌကထံ သဇ္ဈာယန္တာနံ ဝါ အနာပတ္တီတိ အတ္ထော. ဓမ္မပုရေက္ခာရော ဟုတွာ ဩဘာသတော အနာပတ္တီတိ ယောဇနာ. ပါဠိဓမ္မံ ဝါစေန္တဿ ဝါ တာသံ သုဏန္တီနံ သဇ္ဈာယနံ ဝါ ပုရေက္ခတွာ ‘‘အနိမိတ္တာသီ’’တိအာဒီသု ပဒေသု ယံ ကိဉ္စိ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ဣတရဿ ဝါ မာတုဂါမဿ ကထေန္တဿ အနာပတ္တီတိ. ပုရေက္ခတွာနုသာသနိန္တိ ‘‘ဣဒါနိ အနိမိတ္တာသိ။ပေ။ ဥဘတောဗျဉ္ဇနာသိ၊ အပ္ပမာဒံ ဒါနိ ကရေယျာသိ၊ ယထာ အာယတိမ္ပိ ဧဝရူပါ နာဟောသီ’’တိ အနုသာသနိံ ပုရေက္ခတွာ.

၃၆၂. ဥမ္မတ္တကာဒီနန္တိ ပိတ္တုမ္မတ္တကယက္ခုမ္မတ္တကဝသေန ဒွိန္နံ ဥမ္မတ္တကာနဉ္စ အာဒိ-သဒ္ဒသင်္ဂဟိတဿ ဣမသ္မိံ အာဒိကမ္မိကဿ ဥဒါယိတ္ထေရဿ စ အနာပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဣဒံ သိက္ခာပဒံ တိသမုဋ္ဌာနံ ကာယစိတ္တတော စ ဝါစာစိတ္တတော စ ကာယဝါစာစိတ္တတော စ သမုဋ္ဌာတိ. ကိရိယံ၊ သညာဝိမောက္ခံ၊ သစိတ္တကံ၊ လောကဝဇ္ဇံ၊ ကာယကမ္မံ၊ ဝစီကမ္မံ၊ အကုသလစိတ္တ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၈၇) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတိ ‘‘သမုဋ္ဌာနာဒယော။ပေ။ တုလျာဝါ’’တိ. ဝေဒနာယ အဒိန္နာဒါနေန အသမတ္တာ ‘‘ဝေဒနေတ္ထ ဒွိဓာ မတာ’’တိ အာဟ၊ သုခေါပေက္ခာဝေဒနာဝသေန ဒွိဓာ မတာတိ အတ္ထော.

ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာကထာဝဏ္ဏနာ.

၃၆၃. ကာမပါရိစရိယာယာတိ မေထုနဓမ္မသင်္ခါတေန ကာမေန ပါရိစရိယာယ၊ မေထုနဓမ္မေန ပါရိစရိယာယာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ကာမိတာ ပတ္ထိတာတိ ကာမာ၊ မေထုနရာဂဝသေန ပတ္ထိတာတိ အတ္ထော၊ ကာမာ စ သာ ပါရိစရိယာ စာတိ ကာမပါရိစရိယာ၊ တဿာ ကာမပါရိစရိယာယာတိပိ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ မေထုနရာဂစိတ္တေန အဘိပတ္ထိတပါရိစရိယာယာတိအတ္ထော. ‘‘ဝဏ္ဏံ ဘာသတော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော၊ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ ဘဂိနိ ပါရိစရိယာနံ ယာ မာဒိသံ သီလဝန္တံ ကလျာဏဓမ္မံ ဗြဟ္မစာရိံ ဧတေန ဓမ္မေန ပရိစရေယျာ’’တိ အတ္တနော မေထုနဓမ္မေန ပါရိစရိယာယ ဂုဏံ အာနိသံသံ ကထေန္တဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တသ္မိံယေဝ ခဏေတိ တသ္မိံ ဘဏိတက္ခဏေယေဝ. သာ စေ ဇာနာတီတိ ယံ ဥဒ္ဒိဿ အဘာသိ၊ သစေ သာ ဝစနသမနန္တရမေဝ ဇာနာတိ.

၃၆၄. သာ မနုဿိတ္ထီ နော ဇာနာတိ စေ၊ တဿ ထုလ္လစ္စယန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယက္ခိပေတိဒေဝီသု ဇာနန္တီသု၊ ပဏ္ဍကေ စ ဇာနန္တေ အတ္တကာမပါရိစရိယာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတော တဿ ဘိက္ခုနော ထုလ္လစ္စယံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သေသေတိ ပုရိသတိရစ္ဆာနဂတဝိသယေ၊ ယက္ခိအာဒီနံ အဇာနနဝိသယေ စ အတ္တကာမပါရိစရိယာယ ဝဏ္ဏံ ဘာသတော တဿ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

၃၆၅. စီဝရာဒီဟီတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတာဒီဟိ. ဝတ္ထုကာမေဟီတိ တဏှာယ ဝတ္ထုဘာဝေန ဝတ္ထူ စ ကာမိတတ္တာ ကာမာတိ စ သင်္ခါတေဟိ ပစ္စယေဟိ.

၃၆၆. ရာဂေါ ဧဝ ရာဂတာ. ‘‘ရာဂိတာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ ရာဂေါ အဿ အတ္ထီတိ ရာဂီ၊ တဿ ဘာဝေါ ရာဂိတာ၊ အတ္တကာမပါရိစရိယာယ ရာဂေါတိ အတ္ထော. ဩဘာသောတိ အတ္တကာမပါရိစရိယာယ ဂုဏဘဏနံ. တေန ရာဂေနာတိ ကာမပါရိစရိယာယ ရာဂေန. ခဏေ တသ္မိန္တိ ဘဏိတက္ခဏေ. ဝိဇာနနန္တိ ယံ မနုဿိတ္ထိံ ဥဒ္ဒိဿ အတ္တကာမပါရိစရိယာယ ဝဏ္ဏံ ဘဏတိ၊ တာယ တဿ ဝစနတ္ထဿ ဝိဇာနနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၃၆၇. ပဉ္စင်္ဂါနီတိ မနုဿိတ္ထိတာ၊ တံသညိတာ၊ ပါရိစရိယာယ ရာဂိတာ၊ တေန ရာဂေန ဩဘာသနံ၊ ခဏေ တသ္မိံ ဝိဇာနနန္တိ ဣမာနိ ဧတ္ထ အတ္တကာမပါရိစရိယသိက္ခာပဒေ ပဉ္စ အင်္ဂါနိ၊ ပဉ္စ အာပတ္တိကာရဏာနီတိ အတ္ထော. အဿာတိ အတ္တကာမပါရိစရိယသိက္ခာပဒဿ.

အတ္တကာမပါရိစရိယကထာဝဏ္ဏနာ.

၃၆၈. ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိကိရိယာတ္တယောပါဒါနသာမတ္ထိယေန တိက္ခတ္တုံ ပဋိပါဒနကံ ‘‘ယော ဘိက္ခူ’’တိ စ ‘‘ဂရု ဟောတီ’’တိ ပဒသာမတ္ထိယေန ‘‘တဿာ’’တိ စ လဗ္ဘမာနတ္တာ တိဝိဓေဟိ သဟ ‘‘ယော ဘိက္ခု ပုရိသဿ သန္ဒေသံ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ၊ ဝီမံသတိ ပစ္စာဟရတိ စေ၊ တဿ ဂရု ဟောတီ’’တိ ဧကံ ဝါကျံ ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘ဣတ္ထိယာပိ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ယောဇနာယပိ ဧကံ ဝါကျံ ဟောတီတိ ဣမိဿာ ဂါထာယ ဝါကျဒွယံ ယုဇ္ဇတိ.

ဣဓ သန္ဒေသက္ကမဉ္စ ယောဇနာက္ကမဉ္စ ဇာနနတ္ထံ ပဌမံ တာဝ ဣတ္ထီနဉ္စ ဘရိယာနဉ္စ ပဘေဒေါ စ သရူပဉ္စ ဝိဘာဝီယတိ – တေသု ဣတ္ထိယော ဒသဝိဓာ ဟောန္တိ. ယထာဟ ပဒဘာဇနေ ‘‘ဒသ ဣတ္ထိယော မာတုရက္ခိတာ ပိတုရက္ခိတာ မာတာပိတုရက္ခိတာ ဘာတုရက္ခိတာ ဘဂိနိရက္ခိတာ ဉာတိရက္ခိတာ ဂေါတ္တရက္ခိတာ ဓမ္မရက္ခိတာ သာရက္ခာ သပရိဒဏ္ဍာ’’တိ. ဘရိယာ စ ဒသဝိဓာ ဟောန္တိ. ယထာဟ ပဒဘာဇနေ ‘‘ဒသ ဘရိယာယော ဓနက္ကီတာ ဆန္ဒဝါသိနီ ဘောဂဝါသိနီ ဩဒပတ္တကိနီ ဩဘဋစုမ္ဗဋာ ဒါသီ စ ဘရိယာ စ ကမ္မကာရီ စ ဘရိယာ စ ဓဇာဟဋာ မုဟုတ္တိကာ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၃). ဣမာသံ ပဘေဒေါ စ သရူပါနိ စ သင်္ခေပတော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ –

ပုရိသေဟိ သဟ ယထာ သံဝါသံ န ကရောတိ၊ ဧဝံ မာတရာ ရက္ခိတာ မာတုရက္ခိတာ. ယထာဟ ‘‘မာတုရက္ခိတာ နာမ မာတာ ရက္ခတိ ဂေါပေတိ ဣဿရိယံ ကာရေတိ ဝသံ ဝတ္တေတီ’’တိ. ပိတုရက္ခိတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထ ယသ္မိံ ကောဏ္ဍညာဒိဂေါတ္တေ ဇာတာ၊ တသ္မိံယေဝ ဂေါတ္တေ ဇာတေဟိ ရက္ခိတာ ဂေါတ္တရက္ခိတာ. ယထာဟ ‘‘ဂေါတ္တရက္ခိတာ နာမ သဂေါတ္တာ ရက္ခန္တီ’’တိအာဒိ. ဧကံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတေဟိ ဝါ ဧကဂဏပရိယာပန္နေဟိ ဝါ ရက္ခိတာ ဓမ္မရက္ခိတာ နာမ. ယထာဟ ‘‘ဓမ္မရက္ခိတာ နာမ သဟဓမ္မိကာ ရက္ခန္တီ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၃၀၄). သာရက္ခာ နာမ ‘‘ဂဗ္ဘေပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောတိ ‘မယှံ ဧသာ’တိ အန္တမသော မာလာဂုဠပရိက္ခိတ္တာပီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တသရူပါ. သပရိဒဏ္ဍာ နာမ ‘‘ကေဟိစိ ဒဏ္ဍော ဌပိတော ဟောတိ ‘ယော ဣတ္ထန္နာမံ ဣတ္ထိံ ဂစ္ဆတိ၊ တဿ ဧတ္တကော ဒဏ္ဍော’’တိ ဝုတ္တသရူပါတိ အယံ ဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ သရူပသင်္ခေပေါ. ဣမာသု ဒသသု သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနံ ဒွိန္နံ ပရပုရိသသေဝါယံ မိစ္ဆာစာရော ဟောတိ၊ ဣတရာသံ န ဟောတိ. ဣမာ ဒသပိ ပဉ္စသီလံ ရက္ခန္တေဟိ အဂမနီယာ.

ဒသသု ဘရိယာသု ‘‘ဓနက္ကီတာ နာမ ဓနေန ကိဏိတွာ ဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဘရိယဘာဝါယ အပ္ပကံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဓနံ ဒတွာ ဂဟိတာ ဓနက္ကီတာ နာမ. ‘‘ဆန္ဒဝါသိနီ နာမ ပိယော ပိယံ ဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အတ္တရုစိယာ သံဝသိတေန ပုရိသေန သမ္ပဋိစ္ဆိတာ ဆန္ဒဝါသိနီ နာမ. ‘‘ဘောဂဝါသိနီ နာမ ဘောဂံ ဒတွာ ဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒုက္ခလမုသလာဒိဂေဟောပကရဏံ လဘိတွာ ဘရိယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီ ဇနပဒိတ္ထီ ဘောဂဝါသိနီ နာမ. ‘‘ပဋဝါသိနီ နာမ ပဋံ ဒတွာ ဝါသေတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ နိဝါသနမတ္တံ ဝါ ပါရုပနမတ္တံ ဝါ လဒ္ဓါ ဘရိယဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီ ဒလိဒ္ဒိတ္ထီ ပဋဝါသိနီ နာမ. ဩဒပတ္တကိနီ နာမ ‘‘ဥဒကပတ္တံ အာမသိတွာ ဝါသေတီ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၄) ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဣဒံ ဥဒကံ ဝိယ သံသဋ္ဌာ အဘေဇ္ဇာ ဟောထာ’’တိ ဝတွာ ဧကသ္မိံ ဥဒကပတ္တေ ပုရိသေန သဒ္ဓိံ ဟတ္ထံ ဩတာရေတွာ ဘရိယဘာဝံ နီတော မာတုဂါမော ဝုစ္စတိ. ‘‘ဩဘဋစုမ္ဗဋာ နာမ စုမ္ဗဋံ ဩရောပေတွာ ဝါသေတီ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၄) ဝုတ္တတ္တာ သီသတော စုမ္ဗဋံ ဩရောပေတွာ ဘရိယဘာဝမုပနီတာ ကဋ္ဌဟာရိကာဒိဣတ္ထီ ဩဘဋစုမ္ဗဋာ နာမ. ဒါသီ စ ဘရိယာ စ နာမ ‘‘ဒါသီ စေဝ ဟောတိ ဘရိယာ စာ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၄) ဝုတ္တတ္တာ ဘရိယံ ကတွာ ဝါသိတာ ‘‘တဿေဝ ဒါသီ စ ဘရိယာ စာ’’တိ ဝုတ္တာ. ကမ္မကာရီ စ ဘရိယာ စ နာမ ‘‘ကမ္မကာရီ စေဝ ဟောတိ ဘရိယာ စာ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၄) ဝုတ္တတ္တာ ပဓာနိတ္ထိနိရပေက္ခေန ကုဋုမ္ဗကိစ္စံ ကာရေတွာ ဘရိယဘာဝံ နီတာ ဘရိယာ ကတကမ္မာ ‘‘ကမ္မကာရီ စ ဘရိယာ စာ’’တိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဓဇာဟဋာ နာမ ကရမရာနီတာ ဝုစ္စတီ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၄) ဝုတ္တတ္တာ ဓဇံ ဥဿာပေတွာ ဂစ္ဆန္တိယာ မဟာသေနာယ သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ ပရဝိသယံ ဝိလုမ္ပန္တေန ပစ္ဆိန္ဒိတွာ အာနေတွာ ဘရိယဘာဝမုပနီတာ ဣတ္ထီ ဓဇာဟဋာ နာမ. ‘‘မုဟုတ္တိကာ နာမ တင်္ခဏိကာ ဝုစ္စတီ’’တိ (ပါရာ. ၃၀၄) ဝုတ္တတ္တာ အစိရကာလံ သံဝါသတ္ထာယ ဂဟိတာ ဣတ္ထီ မုဟုတ္တိကာ နာမာတိ အယံ ဒသန္နံ ဘရိယာနံ သရူပသင်္ခေပေါ. ယထာဝုတ္တာသု ဒသသု ဣတ္ထီသု အညတရံ ဒသန္နံ ဘရိယာနံ အညတရဋ္ဌာနေ ဌပနတ္ထမဓိပ္ပေတဘာဝံ ဝတ္တုံ ပုရိသေန ‘‘ဂစ္ဆ ဘန္တေ ဣတ္ထန္နာမံ မာတုရက္ခိတံ ဗြူဟိ ‘ဟောဟိ ကိရ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘရိယာ ဓနက္ကီတာ’တိ’’အာဒိနာ နယေန ဒိန္နသန္ဒေသံ ‘‘သာဓု ဥပါသကာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝါ သီသကမ္ပနာဒိဝသေန ဝါ ပဋိဂ္ဂဏှာတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတိ သန္ဒေသံ ပုရိသဿာ’’တိ.

ဧတ္ထ ပုရိသဿာတိ ဥပလက္ခဏတ္တာ ‘‘ပုရိသဿ မာတာ ဘိက္ခုံ ပဟိဏတီ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၃၂၁) နယေန ပါဠိယံ ဝုတ္တပုရိသဿ မာတာပိတုအာဒယော စ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဝီမံသတီတိ ဧဝံ ပဋိဂ္ဂဟိတသာသနံ တဿာယေဝ ဧကံသေန အဝိရာဓေတွာ ဝဒန္တဿ မာတာပိတုအာဒီနမညတရဿ ဝါ အာရောစေတီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထာပိ ဝီမံသတီတိ ဥပလက္ခဏတ္တာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတိ အန္တေဝါသိံ ဝီမံသာပေတွာ အတ္တနာ ပစ္စာဟရတိ၊ အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၃၈) ဝုတ္တတ္တာ ဝီမံသာပေတီတိပိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ပစ္စာဟရတီတိ တထာ အာဟဋံ သာသနံ သုတွာ တဿာ ဣတ္ထိယာ သမ္ပဋိစ္ဆိတေ စ အသမ္ပဋိစ္ဆိတေ စ လဇ္ဇာယ တုဏှီဘူတာယ စ တံ ပဝတ္တိံ ပစ္စာဟရိတွာ အာစိက္ခတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဓာပိ ပစ္စာဟရတီတိ ဥပလက္ခဏတ္တာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတိ ဝီမံသတိ အန္တေဝါသိံ ပစ္စာဟရာပေတိ၊ အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၃၈) ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စာဟရာပေတီတိ စ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘‘ဣတ္ထိယာပိ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ယောဇေတွာ ဂဟိတဒုတိယဝါကျေ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. တတ္ထ သန္ဒေသက္ကမော ပန ‘‘မာတုရက္ခိတာ ဘိက္ခုံ ပဟိဏတိ ‘ဂစ္ဆ ဘန္တေ ဣတ္ထန္နာမံ ဗြူဟိ ‘ဟောမိ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘရိယာ ဓနက္ကီတာ’တိ’’အာဒိပါဠိနယေန (ပါရာ. ၃၃၀) ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝီမံသာပေတိ ပစ္စာဟရာပေတီ’’တိ ဣဒဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နိယာမေန ဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ နာမံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဝတွာ ဒသန္နံ ဘရိယာနံ အညတရတ္ထာယ ဒီယမာနသန္ဒေသက္ကမော ယောဇေတဗ္ဗော. ဣဓာပိ ဣတ္ထိယာပိ ဝါတိ ဥပလက္ခဏတ္တာ ‘‘မာတုရက္ခိတာယ မာတာ ဘိက္ခုံ ပဟိဏတိ ‘ဂစ္ဆ ဘန္တေ ဣတ္ထန္နာမံ ဗြူဟိ ‘ဟောတု ဣတ္ထန္နာမဿ ဘရိယာ ဓနက္ကီတာ’’တိအာဒိပါဠိဝသေန (ပါရာ. ၃၂၄) ဣတ္ထိယာ မာတုပိတုအာဒီနဉ္စ သန္ဒေသက္ကမော ယောဇေတဗ္ဗော.

၃၇၀. တံ ပဝတ္တိံ. သဉ္စရိတ္တာ သဉ္စရဏဟေတု. န မုစ္စတီတိ ဣတ္ထိပုရိသာနံ အန္တရေ သာသနံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ သဉ္စရဏဟေတု အာပဇ္ဇိတဗ္ဗသံဃာဒိသေသတော န မုစ္စတီတိ အတ္ထော.

၃၇၁. အညံ ဝါတိ မာတာပိတုရက္ခိတာဒီသု အညတရံ ဝါ. ‘‘ဘာသတော’’တိ လိခန္တိ. ‘‘ပေသိတော’’တိ ဣမိနာ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ တံ ပဟာယ ‘‘ဘာသတီ’’တိ ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော. ပါဌသေသော ဝါ ကာတဗ္ဗော. ‘‘ယော အညံ ဘာသတိ စေ၊ တဿ ဘာသတောတိ ယောဇနာ’’တိ နိဿန္ဒေဟေ ဝုတ္တံ. ‘‘မာတရာ ရက္ခိတံ ဣတ္ထိံ ‘ဂစ္ဆ ဗြူဟီ’တိ ယော ပေသိတော ဟောတိ၊ တဿ ပိတုရက္ခိတံ ဝါ အညံ ဝါ ဘာသတော ဝိသင်္ကေတောဝါ’’တိ၊ ‘‘မာတရာ။ပေ။ ဗြူဟီ’တိ ပေသိတော ဟုတွာ ပိတုရက္ခိတံ ဝါ အညံ ဝါ ဘာသတော ဝိသင်္ကေတောဝါ’’တိ ယောဇနာ ယုတ္တတရာတိ အမှာကံ ခန္တိ.

၃၇၂. ပဋိဂ္ဂဏှနတာဒီဟီတိ ပဋိဂ္ဂဏှနမေဝ ပဋိဂ္ဂဏှနတာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝီမံသနပစ္စာဟရဏာနိ ဂဟိတာနိ. သဉ္စရိတ္တေတိ သဉ္စရဏေ. သမာပန္နေတိ ဂတေ သတိ. ဂရုကာပတ္တိမာဒိသေတိ ဧတ္ထ ‘‘တဿာ’’တိ သေသော. အာဒိသေတိ ကထေယျ.

၃၇၃. ဒွီဟိ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဒွီဟိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ သဉ္စရိတ္တေ သမာပန္နေ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတိ ဝီမံသတိ န ပစ္စာဟရတိ၊ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. ပဋိဂ္ဂဏှာတိ န ဝီမံသတိ ပစ္စာဟရတိ၊ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. န ပဋိဂ္ဂဏှာတိ ဝီမံသတိ ပစ္စာဟရတိ၊ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၃၈) ဒွီဟိ ဒွီဟိ အင်္ဂေဟိ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ပဏ္ဍကာဒီသူတိ ပဏ္ဍကယက္ခိပေတီသု. တီဟိပိ အင်္ဂေဟိ သဉ္စရိတ္တေ သမာပန္နေ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ.

ဧကေနေဝါတိ ဧကေနေဝ အင်္ဂေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ မာတုရက္ခိတာဒီသု သဗ္ဗမာတုဂါမေသု စ ဝိနီတဝတ္ထုမှိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ပုရိသော အညတရံ ဘိက္ခုံ အာဏာပေသိ ‘ဂစ္ဆ ဘန္တေ ဣတ္ထန္နာမံ ဣတ္ထိံ ဝီမံသာ’တိ. သော ဂန္တွာ မနုဿေ ပုစ္ဆိ ‘ကဟံ ဣတ္ထန္နာမာ’တိ. သုတ္တာ ဘန္တေတိ။ပေ။ မတာ ဘန္တေတိ. နိက္ခန္တာ ဘန္တေတိ. အနိတ္ထီ ဘန္တေတိ. ဣတ္ထိပဏ္ဍကာ ဘန္တေတိ. တဿ ကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ. အနာပတ္တိ ဘိက္ခု သံဃာဒိသေသဿ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၄၁) အာဂတာသု သုတ္တာဒီသု ပဉ္စသု စ.

၃၇၄. အနာပတ္တိ ပကာသိတာတိ စေတိယာဒီသု ကတ္တဗ္ဗံ နိဿာယ ဣတ္ထိယာ ပုရိသဿ၊ ပုရိသေန စ ဣတ္ထိယာ ဒိန္နသာသနံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဝီမံသိတွာ ပစ္စာဟရိတွာ အာရောစေန္တဿ အနာပတ္တိဘာဝေါ ‘‘အနာပတ္တိ သံဃဿ ဝါ စေတိယဿ ဝါ ဂိလာနဿ ဝါ ကရဏီယေန ဂစ္ဆတိ၊ ဥမ္မတ္တကဿ အာဒိကမ္မိကဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၄၀) ပါဠိယံ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော.

၃၇၅. တထာ တဿာတိ မနုဿဇာတိကာယ တဿာ. နနာလံဝစနီယတာတိ ‘‘မမာယ’’န္တိ ဝါ နိဂ္ဂဟပဂ္ဂဟေ ဝါ နိရာသင်္ကံ ဝတ္တုံ နာဟရတီတိ အလံဝစနီယာ၊ အဿာမိကာ၊ သာ ဟိ ကေနစိ ‘‘မယှံ ဧသာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝါ နိရာသင်္ကေန နိဂ္ဂဟပဂ္ဂဟဝစနံ ဝါ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျာ၊ အလံဝစနီယာ န ဘဝတီတိ နာလံဝစနီယာ၊ သဿာမိကာ၊ သာ ဟိ သာမိကေန တထာ ကာတုံ သက္ကုဏေယျာတိ နာလံဝစနီယာ၊ နာလံဝစနီယာ န ဘဝတီတိ နနာလံဝစနီယာ၊ အလံဝစနီယပဒေန ဝုတ္တာ အဿာမိကာ ဧဝ၊ ပဋိသေဓာ ဒွေ ပကတိမတ္ထံ ဂမယန္တီတိ၊ နနာလံဝစနီယာယ ဘာဝေါ နနာလံဝစနီယတာ၊ နိရာသင်္ကေန အဝစနီယတာ အဿာမိကဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဉ္စရိတ္တဝသေန ဘိက္ခုနာ ဝစနီယာ န ဟောတီတိ ဝါ ‘‘အလံဝစနီယာ’’တိပိ ဂဟေတဗ္ဗမေဝ. ပဋိဂ္ဂဏှနတာဒီနံ ဝသာတိ ဧတ္ထ စကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော. တတော ပဋိဂ္ဂဏှနဝီမံသနပစ္စာဟရဏသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ အင်္ဂါနံ ဝသေန စ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမနုဿိတ္ထိတာ နနာလံဝစနီယတာတိ ဝုတ္တာနံ ဒွိန္နံ အင်္ဂါနံ ဝသေန စ ဣဒံ သိက္ခာပဒံ အာပတ္တိကာရဏေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ယုတ္တန္တိ အတ္ထော.

၃၇၆. ဣဒံ သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပဒံ. အထ ဝါ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန စ အယံ သံဃာဒိသေသောတိ ဂဟေတဗ္ဗော. ကာယတော၊ ဝါစတော၊ ကာယဝါစတော၊ ကာယစိတ္တတော၊ ဝါစာစိတ္တတော၊ ကာယဝါစာစိတ္တတော ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဆသမုဋ္ဌာနံ. တတော ဧဝ အစိတ္တကမုဒီရိတံ. မိဿကသမုဋ္ဌာနဉှိ အစိတ္တကံ. အဝသေသစိတ္တေသုပိ ယသ္မိံ စိတ္တေ အသတိ အစိတ္တကံ နာမ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘အလံဝစနိယတ္တံ ဝါ’’တိအာဒိ. ဂါထာဗန္ဓဝသေန ရဿော၊ ‘‘အလံဝစနီယတ္တ’’န္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယော သန္ဒေသံ ပေသေတိ၊ တသ္မိံ ပဋိဗဒ္ဓဘာဝန္တိ အတ္ထော. ပဏ္ဏတ္တိံ ဝါတိ သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပဒသင်္ခါတံ ပဏ္ဏတ္တိံ ဝါ အဇာနတော အစိတ္တကမုဒီရိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

၃၇၇. သာသနန္တိ မာတုဂါမဿ၊ ပုရိသဿ ဝါ သာသနံ. ကာယဝိကာရေနာတိ သီသကမ္ပနာဒိနာ ကာယဝိကာရေန. ဂဟေတွာတိ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ. တံ ဥပဂမ္မာတိ ပဋိဂ္ဂဟိတသာသနံ ယဿ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ၊ တံ မာတုဂါမံ၊ ပုရိသံ ဝါ ဥပဂမ္မ. ဝီမံသိတွာတိ တံ ကိစ္စံ တီရေတွာ. ဟရန္တဿာတိ ပစ္စာဟရန္တဿ. ကာယတော သိယာတိ ဝစီဘေဒံ ဝိနာ ပဋိဂ္ဂဟဏာဒီနံ ကာယေနေဝ ကတတ္တာ ကာယသမုဋ္ဌာနတောဝ သံဃာဒိသေသော ဟောတီတိ အတ္ထော.

၃၇၈. ဣတ္ထိယာ ဝစနံ သုတွာတိ ယောဇနာ. ယထာ နိသိန္နောဝါတိ ပကတိယာ နိသိန္နဋ္ဌာနေယေဝ နိသိန္နော. တံ ဝစနံ. တတ္ထေဝါဂတဿေဝါတိ ယတ္ထ နိသိန္နော ဣတ္ထိယာ သာသနံ ပဋိဂ္ဂဏှိ၊ တမေဝ အာသနံ အဝိဇဟိတွာ အတ္တနာ နိသိန္နဋ္ဌာနမေဝ အာဂတဿ သန္နိသိတဗ္ဗပုရိသဿေဝ၊ ဧတ္ထ ‘‘အာရောစေတွာ’’တိ ပါဌသေသော. ပုန ‘‘အာရောစေန္တဿာ’’တိ ဣဒံ တတ္ထေဝါဂတာယ တဿာ ဧဝ ဣတ္ထိယာ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. သာသနံ ဒတွာ ဂန္တွာ ပုန တတ္ထေဝ အာဂတဿ မာတုဂါမဿေဝ ဉာတမနန္တရံ ကာယိကကိရိယံ ဝိနာ ဝစနေနေဝ အာရောစေန္တဿာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဣတ္ထိယာ သာသနံ ပဋိဂ္ဂဟဏာဒိဝသေန ဝုတ္တံ.

အထ ဝါ ပုရိသဿ ဝစနံ သုတွာ ယထာနိသိန္နောဝ တံ ဝစနံ ဣတ္ထိယာ အာရောစေတွာ ပုန တတ္ထေဝါဂတဿေဝ ပုရိသဿ အာရောစေန္တဿာတိ ဧဝံ ပုရိသသန္ဒေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏာဒိဝသေနာပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ တတ္ထေဝါဂတဿာတိ ဥပလက္ခဏံ. သာသနဝစနမတ္တေနေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ၊ ကိစ္စန္တရေန ဂန္တွာ ဝါ ယဒိစ္ဆာဝသေန ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဝါ ဝတွာ ပုနပိ တတ္ထေဝ ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ပုန အာရောစေန္တဿ စ ဝစနေနေဝ သမုဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃၇၉. ‘‘အလံ။ပေ။ အဇာနတော’’တိ အစိတ္တကတ္တကာရဏံ ဝုတ္တမေဝ၊ ကသ္မာ ပုန ‘‘အဇာနန္တဿ ပဏ္ဏတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ စေ? တဒုဘယဿာပိ ဝိသုံ ကာရဏာဘာဝံ ဝိညာပေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နံ ဝိဓိန္တိ သာသနံ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ အာဟရိတွာ အာရောစေတွာ ပစ္စာဟရိတွာ အာရောစနသင်္ခါတံ ဝိဓာနံ. အရဟတောပီတိ ခီဏာသဝဿပိ၊ သေခပုထုဇ္ဇနာနံ ပဂေဝါတိ အယမတ္ထော သမ္ဘာဝနတ္ထေန အပိ-သဒ္ဒေန ဇောတိတော.

၃၈၀. ဇာနိတွာတိ အလံဝစနီယဘာဝံ ဝါ ပဏ္ဏတ္တိံ ဝါ ဥဘယမေဝ ဝါ ဇာနိတွာ. တထာတိ ကာယဝါစတော ကရောန္တဿာတိ ဣမိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သစိတ္တကေဟီတိ ယထာဝုတ္တစိတ္တေန သစိတ္တကေဟိ. တေဟေဝါတိ ကာယာဒီဟိ တေဟိ ဧဝ၊ ‘‘တီဟေဝါ’’တိပိ ပါဌော.

သဉ္စရိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ.

၃၈၁-၂. သယံယာစိတကေဟေဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ဥပကရဏေဟီ’’တိ ပါဌသေသော၊ ‘‘ပုရိသံ ဒေထာ’’တိအာဒိနာ နယေန အတ္တနာဝ ယာစိတွာ ဂဟိတေဟိ ဥပကရဏေဟေဝါတိ အတ္ထော. ယထာဟ ‘‘သညာစိကာ နာမ သယံ ယာစိတွာ ပုရိသမ္ပိ ပုရိသတ္တကရမ္ပိ ဂေါဏမ္ပိ သကဋမ္ပိ ဝါသိမ္ပိ ပရသုမ္ပိ ကုဌာရိမ္ပိ ကုဒါလမ္ပိ နိခါဒနမ္ပီ’’တိ. ဧတ္ထ ဧဝ-ကာရေန အယာစိတံ နိဝတ္တေတိ. တေန အဿာမိကန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ. ‘‘ကုဋိက’’န္တိ ဣမိနာ ‘‘ကုဋိ နာမ ဥလ္လိတ္တာ ဝါ ဟောတိ အဝလိတ္တာ ဝါ ဥလ္လိတ္တာဝလိတ္တာ ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၃၄၉) ဝုတ္တတ္တာ ဘူမိတော ပဋ္ဌာယ ဘိတ္တိစ္ဆဒနာနိ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ မတ္တိကာယ ဝါ သုဓာယ ဝါ ဒွါရဝါတပါနာဒိအလေပေါကာသံ ဌပေတွာ အန္တော လိတ္တဘာဝေန ဥလ္လိတ္တာနာမကံ ဝါ တထာ ဗဟိ လိတ္တဘာဝေန အဝလိတ္တာနာမကံ ဝါ အန္တော စ ဗဟိ စ လိတ္တဘာဝေန ဥလ္လိတ္တာဝလိတ္တာနာမကံ ဝါ ကုဋိန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

အပ္ပမာဏိကန္တိ ‘‘တတြိဒံ ပမာဏံ၊ ဒီဃသော ဒွါဒသဝိဒတ္ထိယော သုဂတဝိဒတ္ထိယာ၊ တိရိယံ သတ္တန္တရာ’’တိ (ပါရာ. ၃၄၈) ဒီဃပုထုလာနံ ဝုတ္တပ္ပမာဏေန အတိရေကတ္တာ အပ္ပမာဏိကန္တိ အတ္ထော.

ဧတ္ထ စ တိလက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ တီဏိ ကိလေသမူလာနိ ဥပ္ပါဋေတွာ ကာလတ္တယဝတ္တ သဗ္ဗဓမ္မေ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ တိဘုဝနေကပဋိသရဏဘူတဿ ဘဂဝတော ဓမ္မရာဇဿ အင်္ဂုလံ ပမာဏမဇ္ဈိမပုရိသဿ အင်္ဂုလတော တိဝင်္ဂုလံ ဟောတိ၊ ဧကာ ဝိဒတ္ထိ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော ဟောန္တိ၊ ဧကံ ရတနံ တီဏိ ရတနာနိ ဟောန္တီတိ ဧဝံ နိယမိတာ သုဂတဝိဒတ္ထိ စ ဝဍ္ဎကိရတနေန ဒိယဍ္ဎရတနပ္ပမာဏာ ဟောတိ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုဂတဝိဒတ္ထိ နာမ ဣဒါနိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဒိယဍ္ဎော ဟတ္ထော ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၈-၃၄၉). တသ္မာ သုဂတဝိဒတ္ထိယာ ဒွါဒသ ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန အဋ္ဌာရသ ဟတ္ထာ ဟောန္တိ. ‘‘ဒီဃသော ဒွါဒသ ဝိဒတ္ထိယော သုဂတဝိဒတ္ထိယာတိ ဗာဟိရိမေန မာနေနာ’’တိ (ပါရာ. ၃၄၉) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တတ္တာ အန္တိမံ သုဓာလေပံ အဂ္ဂဟေတွာ ထုသမတ္တိကပရိယန္တေန ဝါ မဟာမတ္တိကပရိယန္တေန ဝါ ဗာဟိရန္တတော အဋ္ဌာရသဟတ္ထပ္ပမာဏံ၊ ‘‘တိရိယံ သတ္တန္တရာတိ အဗ္ဘန္တရိမေန မာနေနာ’’တိ (ပါရာ. ၃၄၉) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တတ္တာ အဗ္ဘန္တရိမေန ပုထုလတော ဒွါဒသင်္ဂုလာဓိကဒသဟတ္ထပ္ပမာဏဉ္စ ကုဋိယာ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ဌိတပမာဏတော ဒီဃတော ပုထုလတော ဝါ ဥဘတော ဝါ ကေသဂ္ဂမတ္တာဓိကာပိ ကုဋိ အာပတ္တိယာ အင်္ဂံ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပ္ပမာဏိက’’န္တိ အာဟာတိ သင်္ခေပတော ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အတ္တုဒ္ဒေသန္တိ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗောတိ ဥဒ္ဒေသော၊ အတ္တာ ဥဒ္ဒေသော ဧတိဿာတိ အတ္တုဒ္ဒေသာ၊ ကုဋိ၊ တံ အတ္တုဒ္ဒေသံ. ‘‘အတ္တုဒ္ဒေသန္တိ အတ္တနော အတ္ထာယာ’’တိ ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘မယှံ ဧသာ ဝါသတ္ထာယ ဘဝိဿတီ’’တိ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိသိတွာတိ အတ္ထော. ‘‘ကရောန္တဿာ’’တိ ဣဒံ ‘‘ကာရယမာနေနာတိ ကရောန္တော ဝါ ကာရာပေန္တော ဝါ’’တိ ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တနယေန ပယောဇကကတ္တုနော စ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဥပလက္ခဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တထာတိ တေနေဝ ပကာရေန၊ ယေဟိ အဿာမိကတာဒီဟိ ပကာရေဟိ ယုတ္တံ ပမာဏာတိက္ကန္တံ ကုဋိံ ကရောန္တဿ အာပတ္တိ၊ တေဟေဝ ပကာရေဟိ ယုတ္တံ အဒေသိတဝတ္ထုကမ္ပိ ကုဋိံ ကရောန္တဿာတိ. ဣမိနာ အပ္ပမာဏိကံ ဝိယ အဒေသိတဝတ္ထုကမ္ပိ ဝိသုံယေဝ အာပတ္တိယာ ပဓာနင်္ဂန္တိ. ဝသတိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထု၊ ဘူမိ၊ သာ အဒေသိတာ ဧတိဿာတိ အဒေသိတဝတ္ထုကာ၊ ကုဋိ၊ တံ အဒေသိတဝတ္ထုကံ.

ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? တေန ကုဋိကာရေန ဘိက္ခုနာ ကုဋိဝတ္ထုံ သောဓေတွာ သမတလံ ကာရေတွာ သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝုဍ္ဎာနံ ဘိက္ခူနံ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဟံ ဘန္တေ သညာစိကာယ ကုဋိံ ကတ္တုကာမော အဿာမိကံ အတ္တုဒ္ဒေသံ၊ သောဟံ ဘန္တေ သံဃံ ကုဋိဝတ္ထုဩလောကနံ ယာစာမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ဝတွာ ယာစိတေန သံဃေန ဝါ သံဃေန ဉတ္တိဒုတိယာယ ကမ္မဝါစာယ သမ္မတေဟိ ဗျတ္တေဟိ ပဋိဗလေဟိ ဒွီဟိ ဘိက္ခူဟိ ဝါ တေန သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ ကုဋိဝတ္ထုံ ဩလောကေတွာ သာရမ္ဘဘာဝံ ဝါ အပရိက္ကမနဘာဝံ ဝါ ဥဘယမေဝ ဝါ ပဿန္တေဟိ ‘‘မာယိဓ ကရီ’’တိ နိဝါရေတွာ အနာရမ္ဘံ စေ ဟောတိ သပရိက္ကမနံ၊ အာဂန္တွာ သံဃဿ အာရောစိတေ ကုဋိကာရကေနေဝ ဘိက္ခုနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝုဍ္ဎာနံ ဘိက္ခူနံ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဟံ ဘန္တေ သညာစိကာယ ကုဋိံ ကတ္တုကာမော အဿာမိကံ အတ္တုဒ္ဒေသံ၊ သောဟံ ဘန္တေ သံဃံ ကုဋိဝတ္ထုဒေသနံ ယာစာမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ဝတွာ ယာစိတေ ဝုဍ္ဎာနုမတေန ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဗလေန ဉတ္တိဒုတိယာယ ကမ္မဝါစာယ ဒေသေတွာ နိယျာဒိတကုဋိဝတ္ထုဿ အဘာဝါ အဒေသိတဝတ္ထုကံ၊ တေနေဝ အဿာမိကတာဒိပကာရေန ယုတ္တံ ယထာဝုတ္တပ္ပကာရံ ကုဋိကံ အတ္တနာ ယာစိတေဟိ ဥပကရဏေဟိ ကရောန္တဿ၊ ကာရာပေန္တဿ စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဒွေ သံဃာဒိသေသာ ဟောန္တီတိ ‘‘ဘိက္ခူ ဝါ အနဘိနေယျ ဝတ္ထုဒေသနာယ၊ ပမာဏံ ဝါ အတိက္ကာမေယျ၊ သံဃာဒိသေသော’’တိ (ပါရာ. ၃၄၈) တုလျဗလတာသူစကေန ဝါ-သဒ္ဒေန သမ္ပိဏ္ဍိတွာ ဝုတ္တအင်္ဂဒွယသဟိတတ္တာ ဒွေ သံဃာဒိသေသာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ယထာဟ ‘‘ဘိက္ခု ကုဋိံ ကရောတိ အဒေသိတဝတ္ထုကံ ပမာဏာတိက္ကန္တံ အနာရမ္ဘံ သပရိက္ကမနံ၊ အာပတ္တိ ဒွိန္နံ သံဃာဒိသေသာန’’န္တိ (ပါရာ. ၃၅၅) စ ‘‘ဘိက္ခုကုဋိံ ကရောတိ အဒေသိတဝတ္ထုကံ အနာရမ္ဘံ သပရိက္ကမနံ၊ အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၅၄) စ ‘‘ဘိက္ခု ကုဋိံ ကရောတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ အနာရမ္ဘံ သပရိက္ကမနံ၊ အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၅၅) စ ဝုတ္တတ္တာ ဒွီသု အင်္ဂေသု ဧကံ စေ၊ ဧကောဝ သံဃာဒိသေသော ဟောတီတိ. တံ ပန ‘‘သစေ ဧကဝိပန္နာ သာ၊ ဂရုကံ ဧကကံ သိယာ’’တိ ဝက္ခတိ.

သာရမ္ဘာဒီသူတိ ဧတ္ထ သာရမ္ဘ-သဒ္ဒေါ သောပဒ္ဒဝပရိယာယော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သာရမ္ဘံ အနာရမ္ဘန္တိ သဥပဒ္ဒဝံ အနုပဒ္ဒဝ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၈-၃၄၉). ဧတ္ထ ‘‘သေတံ ဆာဂမာရဘေထ ယဇမာနော’’တိ ပယောဂေ ဝိယ အာ-ပုဗ္ဗဿ ရဘဿ ဟိံသတ္ထေပိ ဒိဿမာနတ္တာ ကတ္တုသာဓနော အာရမ္ဘ-သဒ္ဒေါ ဟိံသကာနံ ကိပိလ္လိကာဒိသတ္တာနံ ဝါစကော ဘဝတီတိ တံသဟိတဋ္ဌာနံ သာရမ္ဘံ နာမ ဟောတိ. တေနေဝ ပဒဘာဇနေပိ ဝုတ္တံ ‘‘သာရမ္ဘံ နာမ ကိပိလ္လိကာနံ ဝါ အာသယော ဟောတိ၊ ဥပစိကာနံ ဝါ၊ ဥန္ဒူရာနံ ဝါ၊ အဟီနံ ဝါ၊ ဝိစ္ဆိကာနံ ဝါ၊ သတပဒီနံ ဝါ၊ ဟတ္ထီနံ ဝါ၊ အဿာနံ ဝါ၊ သီဟာနံ ဝါ၊ ဗျဂ္ဃါနံ ဝါ။ပေ။ အာသယော ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. ၃၅၃).

အာဒိ-သဒ္ဒေန အပရိက္ကမနံ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘သပရိက္ကမနံ နာမ သက္ကာ ဟောတိ ယထာယုတ္တေန သကဋေန အနုပရိဂန္တုံ၊ သမန္တာ နိဿေဏိယာ အနုပရိဂန္တုံ၊ ဧတံ သပရိက္ကမနံ နာမာ’’တိ (ပါရာ. ၃၅၃) ဝုတ္တလက္ခဏဝိပရိယာယတော နိဗ္ဗကောသဿ ဥဒကပါတဋ္ဌာနေ ဧကံ စက္ကံ ဌပေတွာ ဣတရံ စက္ကံ ဗဟိ ဌပေတွာ ကုဋိံ ပရိက္ခိပိတွာ အာဝဇ္ဇိယမာနဿ ဂေါယုတ္တသကဋဿ ဝါ နိဿေဏိယံ ဌတွာ ကုဋိံ ဆာဒယမာနာနံ နိဿေဏိယာ ဝါ ပရတော ဂမိတုမသက္ကုဏေယျတ္တာ အပရိက္ကမနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ဝုတ္တသာရမ္ဘအပရိက္ကမနသင်္ခါတအင်္ဂဒွယေန ယုတ္တံ စေ၊ ဒွေ ဒုက္ကဋာနိ ဟောန္တိ. ယထာဟ ‘‘ဘိက္ခု ကုဋိံ ကရောတိ ဒေသိတဝတ္ထုကံ ပမာဏိကံ သာရမ္ဘံ အပရိက္ကမနံ၊ အာပတ္တိ ဒွိန္နံ ဒုက္ကဋာန’’န္တိ (ပါရာ. ၃၅၅). ဧကံ စေ၊ ဧကမေဝ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘ဘိက္ခု ကုဋိံ ကရောတိ ဒေသိတဝတ္ထုကံ ပမာဏိကံ သာရမ္ဘံ သပရိက္ကမနံ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ. ဘိက္ခု ကုဋိံ ကရောတိ ဒေသိတဝတ္ထုကံ ပမာဏိကံ အနာရမ္ဘံ အပရိက္ကမနံ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၅၅) ဧတံ တယမ္ပိ ‘‘သာရမ္ဘာဒီသု ဒုက္ကဋ’’န္တိ သာမညေန သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧကံ အင်္ဂံ ပမာဏိကတ္တံ ဝါ ဒေသိတဝတ္ထုကတ္တံ ဝါ ဝိပန္နံ ဧတိဿာတိ ဧကဝိပန္နာ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တတ္ထာနံ သံဃာဒိသေသာဒိပဒါနမတ္ထော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သာတိ ယထာဝုတ္တလက္ခဏကုဋိ.

၃၈၃. ဣဒါနိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ ‘‘တေ ယာစနဗဟုလာ ဝိညတ္တိဗဟုလာ ဝိဟရန္တိ ‘ပုရိသံ ဒေထ ပုရိသတ္တကရံ ဒေထာ’’တိအာဒိပါဠိယာ (ပါရာ. ၃၄၂) အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂) အာဂတံ ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝိနိစ္ဆယံ သင်္ခေပတော ဒဿေတုမာဟ ‘‘ပုရိသ’’န္တိအာဒိ. ကမ္မသဟာယတ္ထာယာတိ ကိသ္မိဉ္စိ ကမ္မေ သဟာယဘာဝါယ၊ ကမ္မကရဏတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ ကမ္မံ ကာတုံ ပုရိသံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ယာစိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကမ္မကရဏတ္ထာယ ‘ပုရိသံ ဒေထာ’တိ ယာစိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂). မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေနာတိ သာမိကာနံ အာယတ္တဘာဝသင်္ခါတမူလဿ ဆိန္ဒနဝသေန၊ အတ္တနော အာယတ္တဘာဝကရဏဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

၃၈၄. အဝဇ္ဇန္တိ ဝဇ္ဇရဟိတံ၊ နိဒ္ဒေါသန္တိ အတ္ထော. မိဂလုဒ္ဒကမစ္ဆဗန္ဓကာဒီနံ သကကမ္မံ ဝဇ္ဇကမ္မံ နာမ. တသ္မာ မိဂလုဒ္ဒကာဒယော ဟတ္ထကမ္မံ ယာစန္တေန ပန ‘‘တုမှာကံ ဟတ္ထကမ္မံ ဒေထာ’’တိ၊ ‘‘ဟတ္ထကမ္မံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ သာမညေန အဝတွာ ‘‘ဣတ္ထန္နာမံ ကမ္မံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိသေသေတွာယေဝ ယာစိတဗ္ဗံ. လုဒ္ဒကေ ဝါ ဣတရေ ဝါ နိက္ကမ္မေ အယာစိတွာပိ ယထာရုစိ ကမ္မံ ကာရာပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဟတ္ထကမ္မယာစနာယ သဗ္ဗထာပိ ကပ္ပိယဘာဝံ ဒီပေတုံ တံတံသိပ္ပိကေ ယာစိတွာ မဟန္တမ္ပိ ပါသာဒံ ကာရာပေန္တေန ဟတ္ထကမ္မေ ယာစိတေ အတ္တနော အနောကာသဘာဝံ ဉတွာ အညေသံ ကရောန္တာနံ ဒါတဗ္ဗံ မူလံ ဒိယျမာနံ အဓိဝါသေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝိတ္ထာရတော အဋ္ဌကထာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂ အတ္ထတောသမာနံ) ဝုတ္တတ္တာ ကုသလာနံ အတ္ထံ အပရိဟာပေန္တေန ကပ္ပိယေန သာရုပ္ပေန ပယောဂေန ယာစိတဗ္ဗံ. ယာစိတကမ္မံ ကာတုံ အသမတ္ထေဟိ ကရောန္တာနံ ဒိယျမာနံ ဟတ္ထကမ္မမူလံ ကမ္မံ ကာရာပေတွာ ကမ္မကာရကေ ဒဿေတွာ ဒါပေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ယာစနာယ အနဝဇ္ဇဘာဝေ အဋ္ဌကထာဂတံ ကာရဏံ ဒဿေတုမာဟ ‘‘ဟတ္ထကမ္မမ္ပီ’’တိအာဒိ. ပိ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ၊ ပဒပူရဏေ ဝါ. ဟိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုမှိ. ယသ္မာ ဣဒံ ဟတ္ထကမ္မံ ကိဉ္စိ ဝတ္ထု န ဟောတိ၊ တသ္မာ အနဝဇ္ဇမေဝ ဟတ္ထကမ္မံ ယာစိတုံ ပန ဝဋ္ဋတီတိ.

၃၈၅. ဉာတကာဒိကေတိ ဉာတကပဝါရိတေ. ဌပေတွာတိ ဝဇ္ဇေတွာ. ဂေါဏမာယာစမာနဿာတိ အညာတကအပ္ပဝါရိတေ တာဝကာလိကံ ဝိနာ ကေဝလံ ကမ္မကရဏတ္ထာယ ဂေါဏံ ယာစန္တဿ. တေသုပီတိ ဉာတကာဒီသုပိ မူလစ္ဆေဇ္ဇေန ဂေါဏမာယာစနဿ ဒုက္ကဋန္တိ ယောဇနာ. ‘‘တာဝကာလိကနယေန သဗ္ဗတ္ထ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂) အဋ္ဌကထာဝစနတော ယာဝ ကမ္မကရဏကာလံ၊ တာဝ နိယမေတွာ ဉာတကအညာတကပဝါရိတအပ္ပဝါရိတေ သဗ္ဗေပိ ယာစိတုံ ဝဋ္ဋတိ. တထာ ယာစိတွာ ဝါ အယာစိတွာ ဝါ ဂဟိတော စေ၊ ရက္ခိတွာ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ သာမိကာနံ နိယျာဒေတဗ္ဗော၊ ဂေါဏေ ဝါ နဋ္ဌေ ဝိသာဏေ ဝါ ဘိန္နေ သာမိကေသု အသမ္ပဋိစ္ဆန္တေသု ဘဏ္ဍဒေယျံ.

၃၈၆. ဒေမာတိ ဧတ္ထ ‘‘တုမှာက’’န္တိ ပါဌသေသော. ‘‘ဝိဟာရဿ ဒေမာ’တိ ဝုတ္တေ ပန ‘အာရာမိကာနံ အာစိက္ခထ ပဋိဇဂ္ဂနတ္ထာယာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. သကဋဝိနိစ္ဆယဿာပိ ဂေါဏဝိနိစ္ဆယေန သမာနတ္တာ တံ အဝတွာ ဝိသေသမတ္တမေဝ ဒဿေတုမာဟ ‘‘သကဋံ။ပေ။ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ‘‘တုမှာကံ ဒေမာတိ ဝုတ္တေ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တုမှာကမေဝ ဒေမာတိ ဝုတ္တေ ဒါရုဘဏ္ဍံ နာမ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂).

၃၈၇. ကုဌာရာဒီသူတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန နိခါဒနံ သင်္ဂဏှာတိ. အယံ နယော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ပါဌသေသော. ‘‘သကဋံ ဂေါဏော ဝိယ တာဝကာလိကံ အကတွာ အညာတကအပ္ပဝါရိတေ န ယာစိတဗ္ဗံ၊ မူလစ္ဆေဇ္ဇဝသေန အညာတကအပ္ပဝါရိတေ န ယာစိတဗ္ဗံ၊ တာဝကာလိကံ ယာစိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိနိစ္ဆယော စ ‘‘သကဋံ။ပေ။ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝိသေသဝိနိစ္ဆယော စာတိ အယံ နယော ဝါသိအာဒီသု စ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. အနဇ္ဈာဝုတ္ထကန္တိ ကေနစိ ‘‘မမေတ’’န္တိ အပရိဂ္ဂဟိတံ၊ ‘‘ရက္ခိတဂေါပိတဋ္ဌာနေယေဝ ဟိ ဝိညတ္တိ နာမ ဝုစ္စတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနတော အရက္ခိတာဂေါပိတကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဋ္ဌကထာယ ဝလ္လိအာဒိဝိနိစ္ဆယမ္ပိ ဝတွာ ‘‘အနဇ္ဈာဝုတ္ထကံ ပန ယံ ကိဉ္စိ အာဟရာပေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂) ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗန္တိ ဣဓ ဝုတ္တဂေါဏာဒိကဉ္စ ဝက္ခမာနဝလ္လိအာဒိကဉ္စ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိနိစ္ဆယဿ ရက္ခိတဂေါပိတဝိသယတ္တံ ဒီပိတံ ဟောတိ. ဟရာပေတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ အပိ-သဒ္ဒေန ပဂေဝ ကေနစိ ဟရိတွာ ဒိန္နန္တိ ဒီပေတိ.

၃၈၈. ဝလ္လိအာဒိမှီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝေတ္တမုဉ္ဇတိဏမတ္တိကာ သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇတိဏံ ဝိနာ ဂေဟစ္ဆာဒနတိဏံ တိဏံ နာမ. ဂရုဘဏ္ဍပ္ပဟောနကေတိ ‘‘ဝလ္လိ အဍ္ဎဗာဟုမတ္တာပီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တလက္ခဏေ ဂရုဘဏ္ဍပ္ပဟောနကေ. ပရေသံ သန္တကေယေဝါတိ အဝဓာရဏေန န အနဇ္ဈာဝုတ္ထကေ ဒုက္ကဋန္တိ ဗျတိရေကတော ဒီပေတိ.

၃၈၉. ပစ္စယေသူတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနသင်္ခါတေသု တီသု ပစ္စယေသု. ဧဝ-ကာရေန ဂိလာနပစ္စယသင်္ခါတေ စတုတ္ထပစ္စယေ ဝိညတ္တိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. ဝိညတ္တိ နာမ ‘‘အာဟရ၊ ဒေဟီ’’တိ ဣစ္ဆိတပစ္စယေ နာမံ ဝတွာ ယာစနာ. အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂) သာဝဓာရဏတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘န စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ နေဝ ဝဋ္ဋတီတိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော.

ဝိညတ္တိယာ အလဗ္ဘမာနဘာဝေန သမတ္တာ ပစ္စယေသု တီသု အနန္တရံ သဟနိဒ္ဒိဋ္ဌပစ္စယတ္တယတော တတိယပစ္စယေယေဝ လဗ္ဘမာနဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘တတိယေ ပရိကထောဘာသနိမိတ္တာနိ စ လဗ္ဘရေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အဝသိဋ္ဌဒွယေ ပန ပရိကထာဒယော န လဗ္ဘန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝုတ္တေ စတုတ္ထပစ္စယေပိ သမုစ္စယတ္ထေန စ-ကာရေန ပရိကထာဒိတ္တယံ လဗ္ဘတီတိ သိဒ္ဓတ္တာ ‘‘တီသွေဝါ’’တိ ဧဝ-ကာရေန ဗျတိရေကမုခေန ဝိညတ္တိယာ စ အနုညာတတ္တာ စတုတ္ထေ ဂိလာနပစ္စယေ ပရိကထောဘာသနိမိတ္တကမ္မဝိညတ္တိယော ဝဋ္ဋန္တီတိ သိဒ္ဓံ. ဧတ္တာဝတာ စတုတ္ထေ ပစ္စယေ ပရိကထာဒယော စတ္တာရောပိ ဝဋ္ဋန္တိ၊ တတိယပစ္စယေ ဝိညတ္တိံ ဝိနာ သေသတ္တယံ ဝဋ္ဋတိ၊ ပုရိမပစ္စယဒွယေ သဗ္ဗမ္ပိ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

သေနာသနပစ္စယေ ပရိကထာဒိကန္တိ ဥပေါသထာဂါရာဒိကရဏာရဟဋ္ဌာနံ ဩလောကေတွာ ဥပါသကာနံ သုဏန္တာနံ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝတ ဩကာသေ ဧဝရူပံ သေနာသနံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝါ ‘‘ယုတ္တ’’န္တိ ဝါ ‘‘အနုရူပ’’န္တိ ဝါ ပဝတ္တာ ကထာ ပရိကထာ နာမ. ‘‘ဥပါသကာ တုမှေ ကတ္ထ ဝသထာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘ပါသာဒေ ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဘိက္ခူနံ ပန ဥပါသကာ ပါသာဒေါ န ဝဋ္ဋတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တာ ကထာ ဩဘာသော နာမ. ဥပါသကေသု ပဿမာနေသု ဘူမိယံ ရဇ္ဇုံ ပသာရေတွာ ဘူမိံ ဘာဇေတွာ ခါဏုကေ အာကောဋေတွာ ‘‘ကိမိဒံ ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဧတ္ထ အာဝါသံ ကရောမ ဥပါသကာ’’တိအာဒိကာ ကထာ နိမိတ္တကထာ နာမ. ဂိလာနပစ္စယေ စ ဣမိနာ နယေန ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမေတံ အဋ္ဌကထာယ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၂) ဝုတ္တံ.

၃၉၀-၃. ဣဒါနိ ကုဋိကာရဿ ဘိက္ခုနော အာပတ္တိဒဿနတ္ထမာဟ ‘‘အဒေသိတေ’’တိအာဒိ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. နိသေန္တဿာတိ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ တိခိဏံ ကရောန္တဿ. ပါစိတ္တိယာ သဟာတိ ‘‘ဘူတဂါမပါတဗျတာယ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၉၀) ဝုတ္တပါစိတ္တိယေန သဒ္ဓိံ.

အာပတ္တိန္တိ ပါစိတ္တိယဋ္ဌာနေ ပါစိတ္တိယဉ္စေဝ ဒုက္ကဋဉ္စ ဣတရတြ သုဒ္ဓပယောဂဒုက္ကဋဉ္စာတိ အာပတ္တိံ.

ယာ ပနာတိ ယာ ကုဋိ. ပဌမေ ဒုတိယေတိ ဧတ္ထ ‘‘ပိဏ္ဍေဟီ’’တိ ကရဏဗဟုဝစနံ ဝိဘတ္တိဝစနဝိပရိဏာမဝသေန ‘‘ပိဏ္ဍေ’’တိ ဘုမ္မေကဝစနန္တံ ကတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ ‘‘နိက္ခိတ္တေ’’တိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ၊ ဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မံ၊ နိက္ခိတ္တေ သတီတိ အတ္ထော.

၃၉၄. ‘‘သစေ အညဿာ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ. ဝိပ္ပကတန္တိ အာရဒ္ဓမနိဋ္ဌိတံ. ‘‘အနာပတ္တီ’’တိ ဣဒံ နိဋ္ဌိတေ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗသံဃာဒိသေသာဘာဝံ သန္ဓာယာဟ. ပုဗ္ဗပယောဂမတ္တေန ဟိ ပါစိတ္တိယဒုက္ကဋာနိပိ ဟောန္တိ၊ တာနိ ပန ဒေသေတဗ္ဗာနိ. ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘အနာပတ္တီ’’တိ အာကဍ္ဎတိ၊ တေန သံဃာဒိသေသာပတ္တိယာ အဘာဝတော ပုဗ္ဗဘာဂေ အာပန္နာနံ ပါစိတ္တိယဒုက္ကဋာနံ ဒေသေတဗ္ဗတာ စ ဒီပိတာ ဟောတိ. တံ ကုဋိန္တိ တံ ဝိပ္ပကတကုဋိံ.

၃၉၅. အညံ ဘောဇနသာလာဒိံ. တထာတိ အနာပတ္တိမာဟ.

၃၉၆. ‘‘ကရောတော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ကာရာပယတော’’တိပိ လဗ္ဘတိ. ဥဘယေနာပိ ‘‘ကြိယတော’’တိ ဣမဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ. ‘‘အပ္ပမာဏိက’’န္တိ ဣမိနာ သံဃာဒိသေသဿ အင်္ဂံ ဒဿေတိ.

၃၉၇. တန္တိ ‘‘အပ္ပမာဏိက’’န္တိ ဧဝံ ပစ္စာမသတိ. ‘‘ကြိယာကြိယတော’’တိ ဣဒံ ကုဋိယာ ကရဏဉ္စ ဝတ္ထုဒေသနာယ အကရဏဉ္စ ဥပါဒါယ ဝုတ္တံ.

ကုဋိကာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ.

၃၉၈. ဝတ္ထုံ အဒေသေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ‘‘တေန ဝိဟာရကာရကေန ဘိက္ခုနာ ဝိဟာရဝတ္ထုံ သောဓေတွာ သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၃၆၇) ပဒဘာဇနေ အာဂတနယေန ဝိဟာရံ ကာရာပေန္တေန ဘိက္ခုနာ ဝိဟာရဝတ္ထုံ သောဓေတွာ သမတလံ ကာရေတွာ သံဃံ ဥပသင်္ကမ္မ ဝုဍ္ဎာနံ ဘိက္ခူနံ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဟံ ဘန္တေ မဟလ္လကံ ဝိဟာရံ ကတ္တုကာမော သဿာမိကံ အတ္တုဒ္ဒေသံ၊ သောဟံ ဘန္တေ သံဃံ ဝိဟာရဝတ္ထုဩလောကနံ ယာစာမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ယာစိတွာ လဒ္ဓေ ဝုဍ္ဎေ ဝါ ဘိက္ခူ ဉတ္တိဒုတိယာယ ကမ္မဝါစာယ သံဃေန သမ္မတေ ဝါ ဘိက္ခူ နေတွာ ကတပရိကမ္မံ ဝိဟာရဝတ္ထုံ ဒဿေတွာ ကုဋိဝတ္ထုဩလောကနေ ဝိယ ဂတဘိက္ခူဟိ ဩလောကေတွာ သာရမ္ဘာဒိဘာဝံ ဥပပရိက္ခိတွာ အနာရမ္ဘသပရိက္ကမနဘာဝံ ဉတွာ အာဂန္တွာ သံဃဿ အာရောစိတေ ပုန တေန သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝုဍ္ဎာနံ ဘိက္ခူနံ ပါဒေ ဝန္ဒိတွာ ဥက္ကုဋိကံ နိသီဒိတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဟံ ဘန္တေ မဟလ္လကံ ဝိဟာရံ ကတ္တုကာမော သဿာမိကံ အတ္တုဒ္ဒေသံ၊ သောဟံ ဘန္တေ သံဃံ ဝိဟာရဝတ္ထုဒေသနံ ယာစာမီ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ယာစိတွာ သံဃေန ဉတ္တိဒုတိယာယ ကမ္မဝါစာယ ဝိဟာရဝတ္ထု ဒေသေတဗ္ဗံ၊ တထာ အကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဟ သာရမ္ဘာဒိ ပဌမသိက္ခာပဒေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

မဟလ္လကန္တိ ‘‘သဿာမိကဘာဝေန သညာစိကကုဋိတော မဟန္တဘာဝေါ ဧတဿ အတ္ထီတိ မဟလ္လကော. ယသ္မာ ဝါ ဝတ္ထုံ ဒေသာပေတွာ ပမာဏာတိက္ကမေနာပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ ပမာဏမဟန္တတာယပိ မဟလ္လကော’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၆၆) အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန မဟန္တဘာဝေန ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝိဟာရန္တိ ‘‘ဝိဟာရော နာမ ဥလ္လိတ္တော ဝါ ဟောတိ အဝလိတ္တော ဝါ ဥလ္လိတ္တာဝလိတ္တော ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၃၇၁) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သေနာသနန္တိ အတ္ထော. ဝိဟရန္တိ အသ္မိန္တိ ဝိဂ္ဂဟော. ဥလ္လိတ္တာဒိသရူပံ ပုရိမသိက္ခာပဒေ ဝုတ္တနယမေဝ. တံ ဝိဟာရံ ယော ကရေယျာတိ ယောဇနာ. ကရေယျ ဝါ ကာရာပေယျ ဝါတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝ. အတ္တဝါသတ္ထန္တိ အတ္တနော ဝါသံ ပဋိစ္စ၊ ဣမိနာ ပရဿ ဝါသတ္ထာယ ကရောတိ၊ အနာပတ္တီတိ ဗျတိရေကတော ဝိညာယတိ. ‘‘ဂရုက’’န္တိ ဧတ္ထ ဝတ္ထုဒေသနာယ အကာရာပနေန ‘‘ဧကောဝ သံဃာဒိသေသော ဟောတီ’’တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိကပ္ပတ္တယံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဒဉ္စ ဝက္ခတိ ‘‘ပမာဏာ။ပေ။ သံဃာဒိသေသတာ’’တိ (ဝိ. ဝိ. ၃၉၉ အာဒယော).

၃၉၉. ကြိယာသမုဋ္ဌာနာဘာဝန္တိ ပမာဏာတိက္ကမေပိ အာပတ္တိယာ အသမ္ဘဝတော ကိရိယာသမုဋ္ဌာနဿ ဣဓ အဘာဝေါ ဉာတဗ္ဗော. ကြိယ။ပေ။ လက္ခယေတိ ဧတ္ထ ဗျတိရေကတော အဒေသိတဝတ္ထုကတာယ အကိရိယာသမုဋ္ဌာနတာ အနုညာတာ.

မဟလ္လကဝိဟာရကထာဝဏ္ဏနာ.

၄၀၁-၃. တေသူတိ စတုဝီသတိယာ ပါရာဇိကေသု. ဘိက္ခုနော အနုရူပါနိ ဧကူနဝီသတီတိ ဘိက္ခုနီနံ ပဋိနိယတာ ဥဗ္ဘဇာဏုမဏ္ဍလိကာဒယော စတ္တာရော တဒနုလောမာယ ဝိဗ္ဘန္တဘိက္ခုနိယာ သဟ ပဉ္စ ပါရာဇိကေ ဝိနာ ဘိက္ခုနော အနုရူပါ သေသာ ဧကူနဝီသတိ ပါရာဇိကာ.

ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ပဒဘာဇနေ ‘‘ပါရာဇိကေန ဓမ္မေနာတိ စတုန္နံ အညတရေနာ’’တိ (ပါရာ. ၃၈၆) ဝုတ္တနယဿ ဣဓ ‘‘ဧကူနဝီသတီ’’တိ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈတီတိ စေ? န ဝိရုဇ္ဈတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ပဒဘာဇနံ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသာဂတမတ္တံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တံ၊ ဣဒံ ပန ဗုဒ္ဓါနုမတိံ ဂဟေတွာ ဝိနယပရိယတ္တိပဝတ္တကာနံ အာစရိယာနံ မတံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တံ၊ တသ္မာ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အာစရိယော သဗ္ဗပါရာဇိကာနံ ‘‘ဗြဟ္မစရိယာ စာဝေယျ’’န္တိ (ပါရာ. ၃၈၅) ဝုတ္တအနုဒ္ဓံသနဿ ဧကန္တသာဓနတ္တာ ဘိက္ခုနီနံ ပဋိနိယတသာနုလောမပါရာဇိကပဉ္စကံ ဝိနာ အဝသေသံ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှိ၊ တေနေဝ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ဂဏ္ဌိပဒဝိဝရဏေ ‘‘စတုန္နံ အညတရေနာတိ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသေ ဧဝ အာဂတေ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ၊ ဣတရေသံ အညတရေနာပိ အနုဒ္ဓံသေန္တဿ သံဃာဒိသေသောဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ‘‘အနုဒ္ဓံသေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၃၈၄) ပါဌေ အဓိပ္ပါယံ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတ္တာ ဣမေသံ အာစရိယာနံ မတံ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘တေသု အညတရေနာ’’တိ ဝက္ခမာနတ္တာ ‘‘ဧကူနဝီသတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ယာနီ’’တိ သာမတ္ထိယာ လဗ္ဘတိ.

အညတရေန အမူလကေနာတိ ယောဇနာ. အမူလကေနာတိ စောဒကဿ ဒဿနာဒီဟိ စောဒနာမူလေဟိ ဝိရဟိတတ္တာ အမူလကံ၊ ပါရာဇိကံ၊ တေန. ယထာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယံ ပါရာဇိကံ စောဒကေန စုဒိတကမှိ ပုဂ္ဂလေ နေဝ ဒိဋ္ဌံ န သုတံ န ပရိသင်္ကိတံ၊ ဣဒံ ဧတေသံ ဒဿနသဝနပရိသင်္ကာသင်္ခါတာနံ မူလာနံ အဘာဝေန အမူလကံ နာမာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၅-၃၈၆). ဧတ္ထ စ မံသစက္ခုနာ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ ဒိဋ္ဌံ ဒိဋ္ဌံ နာမ. ပကတိသောတေန ဝါ ဒိဗ္ဗသောတေန ဝါ သုတံ သုတံ နာမ. စိတ္တေန ပရိသင်္ကိတံ ပရိသင်္ကိတံ နာမ. တံ တိဝိဓံ ဒိဋ္ဌသုတမုတပရိသင်္ကိတဝသေန.

တတ္ထ တာဒိသေ ကမ္မနိယေ ဩကာသေ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဘိက္ခုနော အညထိယံ ပယောဂံ ဒိသွာ အညထာ ဂဟေတွာ ‘‘ဝီတိက္ကမနံ နု ခေါယမကာသီ’’တိ ဂဟဏံ ဒိဋ္ဌပရိသင်္ကိတံ နာမ. ကုဋ္ဋတိရောဟိတေ ဘိက္ခုမှိ မာတုဂါမဿ သဒ္ဒံ သုတွာ တတ္ထ အညဿ ဝိညုပုရိသဿ သဗ္ဘာဝံ အဇာနိတွာ ‘‘ဝီတိက္ကမနံ နု ခေါယမကာသီ’’တိ ဧဝံ ဂဟဏံ သုတပရိသင်္ကိတံ နာမ. ဝိဟာရပရိယန္တေ တရုဏမာတုဂါမပုရိသာနံ ဒိဝသံ ဝီတိနာမေတွာ ဂတဋ္ဌာနေ ဝိပ္ပကိဏ္ဏပုပ္ဖါနိ ဩလောကေတွာ၊ မံသသုရဂန္ဓဉ္စ ဃာယိတွာ ‘‘ဣဒံ ကဿ ကမ္မ’’န္တိ ဥပပရိက္ခန္တေန ဘိက္ခုနော စေတိယပူဇိတမာလာဂန္ဓဿ ပီတာရိဋ္ဌဿ ဘိက္ခုနော သရီရဂန္ဓံ ဃာယိတွာ ‘‘တံ ဧတဿ ကမ္မံ နု ခေါ’’တိ ကိရိယမာနသံသယော မုတပရိသင်္ကိတံ နာမ. ဧဝရူပဿ ဒိဋ္ဌသုတပရိသင်္ကိတမူလကဿ အဘာဝတော အမူလကေန ပါရာဇိကေနာတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန သမန္တပါသာဒိကာယ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၅-၃၈၆) ဝုတ္တနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

စောဒေတီတိ ‘‘ပါရာဇိကံ ဓမ္မံ အာပန္နောသီ’’တိအာဒိဝစနေန သယံ စောဒေတိ. စောဒါပနံ ပန ဝက္ခတိ. စာဝနစေတနော ဟုတွာတိ ‘‘အပ္ပေဝ နာမ နံ ဣမမှာ ဗြဟ္မစရိယာ စာဝေယျ’’န္တိ ဥပ္ပန္နေန ပရံ သာသနာ စာဝေတုကာမေန စိတ္တေန သမန္နာဂတော ဟုတွာ. ‘‘သုဒ္ဓံ ဝါ အသုဒ္ဓံ ဝါ’’တိ ဣဒံ ‘‘စောဒေတီ’’တိ ဣမိနာ ဝုတ္တစောဒနာကိရိယာယ ကမ္မနိဒ္ဒေသော၊ ‘‘အညံ ဘိက္ခု’’န္တိ သေသော၊ ပါရာဇိကမနာပန္နံ ဝါ အာပန္နံ ဝါ အညံ ဘိက္ခုန္တိ အတ္ထော. ယောတိ မာတိကာဂတဘိက္ခု၊ ‘‘ဒုဋ္ဌော ဒေါသော အပ္ပတီတော’’တိ ဣဒံ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ၊ ဥပ္ပန္နေန ဒေါသလေသေန သယံ ဒူသိတော၊ ပရဉ္စ ဒူသေန္တော ပီတိသုခါဒီဟိ အပဂတော ယော ဘိက္ခူတိ အတ္ထော. ဝက္ခမာနေန ‘‘တဿာ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော.

‘‘ကတေ ဩကာသမှီ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ၊ ဩကာသံ ‘‘ကာရာပေတွာ’’တိ (ပါရာ. ၃၈၉) ပါဌတော အန္တောနီတဟေတွတ္ထတာယ ‘‘ကတေ’’တိ ‘‘ကာရိတေ’’တိ ဧတဿ ပရိယာယော ဟောတိ၊ ‘‘ဩကာသံ မေ ကရောဟိ၊ အဟံ တံ ဝတ္တုကာမော’’တိ ဩကာသေ ကာရာပိတေတိ အတ္ထော. ‘‘အကတေ ဩကာသေ’’တိ ပဒစ္ဆေဒေါ၊ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တောယေဝတ္ထော. ဒုက္ကဋာပတ္တိယာ သဟာတိ ဩကာသဿ အကာရာပိတတ္တာ ဒုက္ကဋာပတ္တိယာ သဒ္ဓိံ.

၄၀၄-၅. ကောဏ္ဌောသီတိ ဓုတ္တောသိ. ဇေဋ္ဌဗ္ဗတိကောသီတိ ကာလီဒေဝီဝတနိယုတ္တောသိ. ကာလီဒေဝီ ကိရ သိရိဒေဝိယာ ဇေဋ္ဌာ၊ တသ္မာ တဿာ ဝတဓရော ဇေဋ္ဌဗ္ဗတိကော ဝုစ္စတိ. တံ ပန ဝတံ သမာဒိယိတွာ ပူရေန္တော သကလသရီရေ မသိံ မက္ခေတွာ ကာကပတ္တာနိ မုဋ္ဌိယံ ကတွာ ကာလီဒေဝိံ ဖလကေ လိခါပေတွာ တံ ကာဇကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာ ဥစ္ဆိဋ္ဌောဒကာဒိအသုစိသန္နိစိတဩလိဂလ္လံ ပဝိသိတွာ ‘‘ဒုဿီလောသိ နိဿီလောသိ သီလဝိရဟိတောသီ’’တိ ထောမေန္တော ဝိစရတီတိ.

ဒုဿီလတ္တာ ဧဝ ဟီနဇ္ဈာသယတာယ ပါပဓမ္မော လာမကသဘာဝေါသိ. ပူတိနာ ကမ္မေန သီလဝိပတ္တိယာ အန္တော ပဝိဋ္ဌတ္တာ အန္တောပူတိ. ဆဟိ ဒွါရေဟိ ရာဂါဒိကိလေသာနုဿဝနေန တိန္တတ္တာ အဝဿုတော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ဂရုကံ နိဒ္ဒိသေတိ ဧတ္ထ ‘‘ကတောကာသမှီ’’တိ စ ‘‘တထေဝ အကတောကာသေ၊ ဒုက္ကဋာပတ္တိယာ သဟာ’’တိ စ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧဝမုတ္တရတြာပိ.

၄၀၆. သမ္မုခါတိ စုဒိတကဿ သမ္မုခါ၊ အဝိဒူရေတိ အတ္ထော. ဟတ္ထမုဒ္ဒါယာတိ မုတ္တပါဏာဒိဝသေန. တံ ဟတ္ထမုဒ္ဒါယ ကထိတံ. ပရောတိ ယံ စောဒေသိ၊ သော စုဒိတကော ပရော. ဘိက္ခုနောတိ စောဒကဿ ဘိက္ခုနော.

၄၀၇. သမ္မုခေ ဌတွာတိ စုဒိတကဿ အာသန္နေ ဌတွာ. ‘‘စောဒါပေန္တဿာ’’တိ ဧတဿ ကမ္မဘာဝတော ပရောတိ ဣဒံ ဥပယောဂန္တဝသေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧဝမုတ္တရတြ. ကေနစီတိ အညေန ကေနစိ ပုဂ္ဂလေန. တဿ စောဒကဿ. ‘‘စောဒါပေန္တဿာ’’တိ ပုန ဝစနံ နိယမတ္ထံ.

၄၀၈. သောပီတိ ဥဂ္ဂဟာပိတတ္တာ စောဒနံ ကရောန္တော ဣတရော ပယောဇ္ဇကပုဂ္ဂလောပိ. တေသံ ဒွိန္နမ္ပီတိ ပယောဇကပယောဇ္ဇကာနံ ဒွိန္နမ္ပိ.

၄၀၉. ဝုတ္တဋ္ဌာနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သန္ဒေသံ ဝါ ဟရန္တော ဒူတော နာမ၊ သော ‘‘ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ပေသေတွာ’’တိ ဣမိနာ သင်္ဂယှတီတိ တသ္မိံ ဝိသုံ အဝတ္တဗ္ဗေပိ ‘‘ဒုတ’’န္တိ ဝစနေန နိဿဋ္ဌဒူတမာဟ. ပဏ္ဏံ ဝါ အဒတွာ ‘‘ဧဝဉ္စ ဧဝဉ္စ ဝဒါ’’တိ သာသနဉ္စ အဒတွာ ‘‘တံ စောဒေဟီ’’တိ အတ္ထမတ္တမေဝ ဒတွာ နိဿဋ္ဌော ဘိက္ခု ဣဓ ‘‘နိဿဋ္ဌဒူတော’’တိ ဂဟေတဗ္ဗော.

အထ ဝါ ‘‘ဒူတ’’န္တိ ဣမိနာ စောဒေတုံ ဥဂ္ဂဟာပေတွာ၊ တမနုဂ္ဂဟာပေတွာ ဝါ နိဿဋ္ဌော ဘိက္ခု ဒူတောယေဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ‘‘ပဏ္ဏ’’န္တိ ဣမိနာ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ အပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ကဿစိ ဟတ္ထေ စောဒနံ လိခိတွာ ဒိန္နပဏ္ဏံ ဂဟေတဗ္ဗံ. သာသနန္တိ ‘‘ပါရာဇိကံ အာပန္နော’’တိအာဒိနာ နယေန ဝတွာ ပေသိယမာနံ သာသနံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဒံ တယမ္ပိ ဒူရေ နိသီဒိတွာ အညေဟိ ကာရာပနတော ‘‘စောဒါပေန္တဿာ’’တိ အာဟ. ‘‘ပရ’’န္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧတ္ထ ဩကာသကာရာပနံ နတ္ထိ.

၄၁၀. တထာတိ ယထာ အမူလကေန ပါရာဇိကေန သမ္မုခါ ဩကာသေ ကာရိတေ၊ အကာရိတေ စ၊ တထာ အမူလကေဟိ သံဃာဒိသေသေဟီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဝုတ္တေ သမ္မုခါ ပရေ’’တိ ဘုမ္မဝသေန အဓိကတေန ယောဇေတဗ္ဗံ၊ စောဒေတိ စောဒါပေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ. ပါစိတ္တိယာပတ္တီတိ ဩကာသေ ကာရိတေ ကေဝလာ၊ အကာရိတေ ဒုက္ကဋေန သဟာတိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သမ္မုခါ သေသာပတ္တီဟိ ပရေ ဝုတ္တေ စာဝနသညိနော ဒုက္ကဋံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ဩကာသာကာရာပနေနပိ ဒုက္ကဋမေဝ ဟောတိ.

၄၁၁. အက္ကောသနာဓိပ္ပါယဿာတိ ခုံသနာဓိပ္ပါယဿ. အကတောကာသန္တိ အကာရိတောကာသံ၊ ‘‘ပရ’’န္တိ ဣမိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အတ္တနာတိ စောဒကေန၊ ‘‘သယံ အကာရိတောကာသ’’န္တိ ဣမိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သဟ ပါစိတ္တိယေနာတိ ‘‘ဩမသဝါဒေ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၁၄) ဝုတ္တပါစိတ္တိယေန သဟ. ဝဒန္တဿာတိ စောဒေန္တဿ ဝါ စောဒါပေန္တဿ ဝါ၊ ဧတ္ထ ‘‘သမ္မုခါ’’တိ ဣဒံ ဝက္ခမာနဿ ‘‘အသမ္မုခါ’’တိ ဧတဿ ဝိပရိယာယတော လဗ္ဘတိ၊ စ-ကာရေန ကာရိတောကာသပက္ခေ ဒုက္ကဋေန ပါစိတ္တိယသမ္ဗန္ဓီ.

၄၁၂. အသမ္မုခါ ဝဒန္တဿာတိ ဧတ္ထ ‘‘အက္ကောသနာဓိပ္ပါယဿာ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ‘‘အကတောကာသမတ္တနာ’’တိ နာနုဝတ္တတိ. သတ္တဟိ အာပတ္တီဟီတိ ပါရာဇိကသံဃာဒိသေသထုလ္လစ္စယပါစိတ္တိယပါဋိဒေသနီယဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတသင်္ခါတေသု သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု ယေန ကေနစီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘အသမ္မုခါ’’တိ ဣဒံ သင်္ဂဏှာတိ. ကမ္မန္တိ တဇ္ဇနီယာဒိသတ္တဝိဓံ ကမ္မံ.

၄၁၃. ဥမ္မတ္တကာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အနာပတ္တိ သုဒ္ဓေ အသုဒ္ဓဒိဋ္ဌိဿ အသုဒ္ဓေ အသုဒ္ဓဒိဋ္ဌိဿ ဥမ္မတ္တကဿ အာဒိကမ္မိကဿာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉၀) ဝုတ္တေ သင်္ဂဏှာတိ. ပဉ္စင်္ဂသံယုတန္တိ ယံ စောဒေတိ၊ တဿ ‘‘ဥပသမ္ပန္နော’’တိ သင်္ချူပဂမနံ၊ တသ္မိံ သုဒ္ဓသညိတာ၊ ယေန ပါရာဇိကေန စောဒေတိ၊ တဿ ဒိဋ္ဌာဒိဝသေန အမူလကတာ၊ စာဝနာဓိပ္ပါယေန သမ္မုခါ စောဒနာ၊ တဿ တင်္ခဏဝိဇာနနန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ ယုတ္တံ ဟောတိ.

၄၁၅. ဣဒန္တိ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ သေသော၊ ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ စ ဣမိနာ တပ္ပဋိပါဒနီယာ အာပတ္တိယေဝ ဂယှတိ. တိသမုဋ္ဌာနန္တိ ကာယစိတ္တတော၊ ဝါစာစိတ္တတော၊ ကာယဝါစာစိတ္တတောတိ သစိတ္တကေဟိ တီဟိ သမုဋ္ဌာနတော တိသမုဋ္ဌာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘သစိတ္တ’’န္တိ. ပဋိဃစိတ္တာနံ ဒွိန္နံ အညတရေန သဟိတတ္တာ သစိတ္တကံ. တံသမ္ပယုတ္တာယ ဒေါမနဿဝေဒနာယ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနံ.

ဒုဋ္ဌဒေါသကထာဝဏ္ဏနာ.

၄၁၆. လေသမတ္တန္တိ ‘‘အညမ္ပိ ဝတ္ထုံ လိဿတိ သိလိဿတိ ဝေါဟာရမတ္တေနေဝ ဤသကံ အလ္လီယတီတိ လေသော၊ ဇာတိအာဒီနံယေဝ အညတရကောဋ္ဌာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၃၉၁) အဋ္ဌကထာယ ဒဿိတနိဗ္ဗစနေသု ‘‘လေသော နာမ ဒသ လေသာ ဇာတိလေသော နာမလေသော’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၃၉၄) နယေန ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တေသု ဇာတိနာမဂေါတ္တာဒီသု ဒသသု လေသေသု အညတရလေသမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.