၁. ပရိမဏ္ဍလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၅၇၆. သေခိယေသု ယသ္မာ ဝတ္တက္ခန္ဓကေ (စူဠဝ. ၃၅၆ အာဒယော) ဝုတ္တဝတ္တာနိပိ သိက္ခိတဗ္ဗတ္တာ သေခိယာနေဝ၊ တသ္မာ ပါရာဇိကာဒီသု ဝိယေတ္ထ ပါဠိယံ ပရိစ္ဆေဒေါ န ကတော. စာရိတ္တနယဒဿနတ္ထဉ္စ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု ဩလမ္ဗေန္တော နိဝါသေယျ၊ ဒုက္ကဋ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘သိက္ခာ ကရဏီယာ’’တိ သဗ္ဗတ္ထ ပါဠိ အာရောပိတာ. ပဒဘာဇနေ ပန ‘‘အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သဗ္ဗတ္ထ အနာဒရိယကရဏေ ဒုက္ကဋံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အဋ္ဌင်္ဂုလမတ္တန္တိ မတ္တ-သဒ္ဒေန တတော ကိဉ္စိ အဓိကံ၊ ဦနမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ. တေနေဝ နိသိန္နဿ စတုရင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ ဝုတ္တံ. န ဟိ နိသိန္နဿ စတုရင်္ဂုလပ္ပမာဏံ၊ ဌိတဿ အဋ္ဌင်္ဂုလမေဝါတိ သက္ကာ နိယမေတုံ ဦနာဓိကတ္တသမ္ဘဝတော. တသ္မာ ယထာ သာရုပ္ပံ ဟောတိ ဧဝံ အဋ္ဌင်္ဂုလာနုသာရေန နိဝါသနညေဝ အဓိပ္ပေတန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တေနေဝ ဝက္ခတိ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု သုက္ခဇင်္ဃော ဝါ’’တိအာဒိ. ကုရုန္ဒိယံ ‘‘အဇာနန္တဿ အနာပတ္တီ’’တိ အာဒရံ ကတွာ ဥဂ္ဂဏှန္တဿာပိ အဇာနနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာပိ နိရန္တရံ နိဝါသနပါရုပနဝတ္တံ သိက္ခိတဗ္ဗံ၊ အသိက္ခိတော အနာဒရိယမေဝ. ပရိမဏ္ဍလဂ္ဂဟဏေန ဥက္ခိပိတွာ နိဝါသနမ္ပိ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥက္ခိပိတွာ ဝါ ဩတာရေတွာ ဝါ’’တိ.

သစိတ္တကန္တိ ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တေန သစိတ္တကံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ ပန ဥပတိဿတ္ထေရဝါဒနယေန လောကဝဇ္ဇတ္တံ ဂဟေတွာ ‘‘ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တေန၊ ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနစိတ္တေန စ သစိတ္တက’’န္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. သေခိယကဏ္ဍ ၃.၅၇၆) ဝုတ္တံ. တတ္ထ စ ဝတ္ထုဝိဇာနနံ ဝိသုံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနေန တဿာပိ အန္တောဂဓဘာဝတော ဣဒံ ဝတ္ထုံ ဧဝံ ဝီတိက္ကမန္တဿ အာပတ္တီတိ ဝိဇာနန္တော ဟိ ပဏ္ဏတ္တိံ ဝိဇာနာတီတိ ဝုစ္စတိ. ဥပတိဿတ္ထေရဝါဒေ စေတ္ထ ပဏ္ဏတ္တိံ အဇာနိတွာ အပရိမဏ္ဍလနိဝါသနာဒိဝတ္ထုမေဝ ဇာနန္တဿ ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမာနာဒရိယာဘာဝါ သဗ္ဗသေခိယေသု အနာပတ္တိ ဧဝ အဘိမတာ၊ တဉ္စ န ယုတ္တံ ကောသမ္ဗက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၄၅၁ အာဒယော) ဝစ္စကုဋိယံ ဥဒကာဝသေသံ ဌပေန္တဿ ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနာဘာဝေပိ အာပတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ တတ္ထ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု အာပတ္တိံ အာပန္နော ဟောတိ ။ပေ။ သော အပရေန သမယေန တဿာ အာပတ္တိယာ အနာပတ္တိဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိအာဒိ (မဟာဝ. ၄၅၁). အဋ္ဌကထာယဉ္စဿ ‘‘တွံ ဧတ္ထ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာသီတိ၊ အာမ န ဇာနာမီတိ. ဟောတု အာဝုသော၊ ဧတ္ထ အာပတ္တီတိ၊ သစေ ဟောတိ၊ ဒေသေဿာမီတိ. သစေ ပန တေ၊ အာဝုသော၊ အသဉ္စိစ္စ အသတိယာ ကတံ၊ နတ္ထိ အာပတ္တီတိ. သော တဿာ အာပတ္တိယာ အနာပတ္တိဒိဋ္ဌိ အဟောသီ’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၄၅၁) ဝုတ္တံ၊ တထာ ‘‘အဓမ္မဝါဒီတိ ဥက္ခိတ္တာနုဝတ္တကေသု အညတရော’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၄၅၇-၄၅၈) စ ဝုတ္တံ. ခန္ဓကဝတ္တာနဉှိ သေခိယတ္တာ တတ္ထ ဝုတ္တော နယော ဣမေသံ၊ ဣဓ ဝုတ္တော စ တေသံ သာဓာရဏောဝ ဟောတီတိ. တေနေဝ ‘‘အသဉ္စိစ္စ အသတိယာ ကတံ၊ နတ္ထိ အာပတ္တီ’’တိ ဧဝံ ဣဓ ဝုတ္တော အာပတ္တိနယော တတ္ထာပိ ဒဿိတော. တသ္မာ ဖုဿဒေဝတ္ထေရဝါဒေ ဧဝ ဌတွာ ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တေနေဝ သဗ္ဗသေခိယာနိ သစိတ္တကာနိ၊ န ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနစိတ္တေန. ဘိယျောကမျတာယသူပဗျဉ္ဇနပဋိစ္ဆာဒနဥဇ္ဈာနသညီတိ ဒွေ သိက္ခာပဒါနိ လောကဝဇ္ဇာနိ အကုသလစိတ္တာနိ၊ သေသာနိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာနိ၊ တိစိတ္တာနိ၊ တိဝေဒနာနိ စာတိ ဂဟဏမေဝ ယုတ္တတရံ ဒိဿတိ. တေနေဝေတ္ထ ‘‘အသဉ္စိစ္စာတိ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဩလမ္ဗေတွာ နိဝါသေဿာမီတိ ဧဝံ အသဉ္စိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္ထုအဇာနနဝသေနေဝ အနာပတ္တိဝဏ္ဏနာ ကတာ၊ န ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနစိတ္တဝသေန.

အပိစ ‘‘ယဿ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ တံ လောကဝဇ္ဇ’’န္တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ဣမိနာ လက္ခဏဝစနေနာပိ စေတံ သိဇ္ဈတိ. ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တဝသေနေဝ ဟေတ္ထ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣတရထာ ပဏ္ဏတ္တိဝိဇာနနစိတ္တဝသေန သဗ္ဗသိက္ခာပဒါနမ္ပိ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တဿ အကုသလတ္တနိယမေန လောကဝဇ္ဇတ္တပ္ပသင်္ဂတော ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇမေဝ န သိယာ၊ ဣဒဉ္စ ဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ ဣမိနာ ဝစနေန နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ သိက္ခာပဒဿ အဘာဝါ. န စ သေခိယေသု ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တေန သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ ပါဏာတိပါတာဒီသု ဝိယ အကုသလမေဝါတိ နိယမော အတ္ထိ၊ ယေနေတ္ထ လောကဝဇ္ဇတာ ပသဇ္ဇေယျ၊ ‘‘အနာဒရိယံ ပဋိစ္စာ’’တိ စေတံ ပါဠိဝစနံ ဝတ္ထုံ ဇာနိတွာ တီဟိ စိတ္တေဟိ ဝီတိက္ကမမေဝ အနာဒရိယံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ န ပဏ္ဏတ္တိံ ဇာနိတွာ အကုသလစိတ္တေနေဝ ဝီတိက္ကမန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. အညထာ ခန္ဓကပါဠိယာ၊ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ပုဗ္ဗာပရဉ္စ ဝိရုဇ္ဈနတောတိ အမှာကံ ခန္တိ. ယထာ ဝါ န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တထာ ဧတ္ထ အဓိပ္ပါယော ဂဝေသိတဗ္ဗော. အနာဒရိယံ၊ အနာပတ္တိကာရဏာဘာဝေါ၊ အပရိမဏ္ဍလနိဝါသနန္တိ ဣမာနေတ္ထ တီဏိ အင်္ဂါနိ. ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. ကေဝလံ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တပဋိပက္ခကရဏဝသေန တတိယင်္ဂယောဇနမေဝ ဝိသေသော.

၅၇၇. ဒုတိယာဒီသု ဂိဟိပါရုတန္တိ သေတပဋပါရုတာဒိ. ဝိဟာရေပီတိ သံဃသန္နိပါတဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာနာဒိကာလံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

၅၇၈. ဂဏ္ဌိကံ ပဋိမုဉ္စိတွာတိအာဒိ ပဋိစ္ဆာဒနဝိဓိဒဿနံ. ဂီဝံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာတိအာဒိနာ ဝုတ္တတ္တာ သဉ္စိစ္စ ဂီဝံ၊ မဏိဗန္ဓနဉ္စ အပ္ပဋိစ္ဆာဒေန္တဿ အာပတ္တိ. ဧတ္ထာပိ ပရိမဏ္ဍလသိက္ခာပဒဿ သာဓာရဏတ္တာ ဇာဏုမဏ္ဍလတော ဟေဋ္ဌာ စတုရင်္ဂုလမတ္တံ ဩတာရေတွာ အနောလမ္ဗေတွာ ပရိမဏ္ဍလမေဝ ပါရုပိတဗ္ဗံ.

၅၇၉. ဝိဝရိတွာ နိသီဒတောတိ ဝိဟာရေ ဝိယ ဧကံသပါရုပနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝါသတ္ထာယ ဥပဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝါသာဓိပ္ပါယံ ဝိနာ ဓမ္မဒေသနပရိတ္တဘဏနာဒိအတ္ထာယ သုစိရမ္ပိ နိသီဒန္တေန သဗ္ဗံ အန္တရဃရဝတ္တံ ပူရေန္တေနေဝ နိသီဒိတဗ္ဗံ. နိသီဒနပဋိသံယုတ္တေသု ဧဝ စ သိက္ခာပဒေသု ‘‘ဝါသူပဂတဿာ’’တိ အနာပတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ ဝါသတ္ထာယ အန္တရဃရံ ဥပဂစ္ဆန္တေနာပိ သုပ္ပဋိစ္ဆန္နတာဒိသဗ္ဗံ အကောပေန္တေနေဝ ဂန္တဗ္ဗံ. ‘‘ဝါသူပဂတဿာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ၊ န ပန ဥပဂစ္ဆမာနဿာတိ. ကေစိ ပန ‘‘ဧကေကသ္မိံ ပဌမံ ဂန္တွာ ဝါသပရိဂ္ဂဟေ ကတေ တတော အညေဟိ ယထာသုခံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန ‘‘ဂေဟဿာမိကေဟိ ‘ယာဝ တုမှေ နိဝသိဿထ၊ တာဝ တုမှာကံ ဣမံ ဂေဟံ ဒေမီ’တိ ဒိန္နေ အညေဟိ အဝါသာဓိပ္ပါယေဟိ အန္တရာရာမေ ဝိယ ယထာသုခံ ဂန္တုံ၊ နိသီဒိတုဉ္စ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ သဗ္ဗံ န ဂဟေတဗ္ဗံ တထာဝစနာဘာဝါ၊ ဒါနလက္ခဏာဘာဝါ၊ တာဝတ္တကေန ဝိဟာရသင်္ချာနုပဂမနတော စ. ‘‘ယာဝ နိသီဒိဿထ၊ တာဝ တုမှာကံ ဣမံ ဂေဟံ ဒေမီ’’တိ ဒေန္တောပိ ဟိ တာဝကာလိကမေဝ ဒေတိ ဝတ္ထုပရိစ္စာဂလက္ခဏတ္တာ ဒါနဿ.

၅၈၂. စတုဟတ္ထပ္ပမာဏန္တိ ဝဍ္ဎကီဟတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ.

၅၈၄. ဥက္ခိတ္တစီဝရော ဟုတွာတိ ကဋိတော ဥဒ္ဓံ ကာယဗန္ဓနာဒိဒဿနဝသေနေဝုက္ခိပနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ပိဏ္ဍာယ စရတော ပတ္တဂ္ဂဟဏာဒိမတ္တဿ အနုညာတတ္တာ. တေနေဝ ‘‘နိသိန္နကာလေ ပန ဓမကရဏ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိသိန္နကာလေ ဟိ ခန္ဓေ လဂ္ဂပတ္တတ္ထဝိကာဒိတော ဓမကရဏံ နီဟရန္တဿ ကဋိတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ဒိဿတိ၊ တထာ အဒဿေတွာ နီဟရိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော. အာသနေ နိသီဒန္တဿာပိ စ ပါရုပိတစီဝရံ ကိဉ္စိ ဥက္ခိပိတွာ သင်္ဃာဋိံ ဇင်္ဃပိဏ္ဍေဟိ အနုက္ခိပိတွာဝ နိသီဒိတဗ္ဗံ. ဣမသ္မိညေဝ ပန သိက္ခာပဒေ ‘‘ဝါသူပဂတဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ နိသီဒနပဋိသံယုတ္တေသု ဆဋ္ဌအဋ္ဌမေသု အဝုတ္တတ္တာ ဝါသူပဂတေနာပိ သုသံဝုတေန ဩက္ခိတ္တစက္ခုနာဝ နိသီဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယမ္ပိ တေသံ ဝိသေသံ အဝတွာ ဣဓေဝ ‘‘ဝါသူပဂတဿ ပန အနာပတ္တီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဥက္ခိတ္တကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တာ.

ပရိမဏ္ဍလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.