၁. ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

၆၅၆-၇. တတ္ထ တတ္ထ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာ ဝီမံသာ. ပဒပဋိပါဋိယာ ဧဝါတိ မာတိကာပဒပဋိပါဋိယာ ဧဝ. ‘‘ဝုတ္တန္တိ သင်္ဂီတိကာနံ ဥပသင်္ကပ္ပနာနံ ဝိဘာဇနံ ဝုတ္တ’’န္တိ လိခိတံ.

၆၅၈. ‘‘ဧဟိဘိက္ခုနီတိ ဘိက္ခုနီ၊ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပန္နာတိ ဘိက္ခုနီ’’တိ ဣဒံ ပန ဒေသနာဝိလာသဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဧကေ. အညဗုဒ္ဓကာလေ အတ္ထီတိ ဧကေ၊ တံ န ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ အမှာကမ္ပိ ဗုဒ္ဓကာလေ သမ္ဘဝပ္ပသင်္ဂတော၊ ဧဟိဘိက္ခုနိယာ ပဋိသေဓဆာယာဒိဿနတော စ. ယထာဟ ဓမ္မပဒေ ဝိသာခါဝတ္ထုသ္မိံ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁. ဝိသာခါဝတ္ထု) ‘‘တဿ စီဝရဒါနဿ နိဿန္ဒေန ဣမံ မဟာလတာပသာဓနံ လဘိ. ဣတ္ထီနဉှိ စီဝရဒါနံ မဟာလတာပသာဓနဘဏ္ဍေန မတ္ထကံ ပပ္ပေါတိ၊ ပုရိသာနံ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရေနာ’’တိ. တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပန္နာယ ပန ဘိက္ခုနိယာ သမ္ဘဝေါ အညဗုဒ္ဓကာလေ ကဒါစိ သိယာ၊ နတ္ထေဝ အမှာကံ ဗုဒ္ဓကာလေ. ဒေသနာဝိလာသေန ပန ဘိက္ခုဒေသနာက္ကမေနေဝ ဘိက္ခုနိနိဒ္ဒေသော ဝုတ္တော၊ တေနေဝ ဘိက္ခုသံဃဝသေန ဧကတောဥပသမ္ပန္နာ ဘိက္ခုနိယော ဝိဇ္ဇမာနာပိ တတ္ထ န ဝုတ္တာ. တာသံ အတ္ထိတာ ဣမာယ ပရိဝါရကထာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ –

‘‘ဥဘော ဧကတော ဥပသမ္ပန္နာ၊

ဥဘိန္နံ ဟတ္ထတော စီဝရံ ပဋိဂ္ဂဏှေယျ၊

သိယာ အာပတ္တိယော နာနာ၊

ပဉှာ မေသာ ကုသလေဟိ စိန္တိတာ’’တိ. (ပရိ. ၄၇၉)၊

အထ ဝါ ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဧဟိဘိက္ခုသရဏဂမနေန ဥပသမ္ပန္နောဝ ဣတ္ထိလိင်္ဂပါတုဘာဝေန ဘိက္ခုနိဘာဝေ ဌိတာ ပုရိသူပသမ္ပန္နံ ဥပါဒါယ ‘‘ဧဟိဘိက္ခုနီ’’တိ၊ ‘‘တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပန္နာ ဘိက္ခုနီ’’တိ စ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. နော စေ၊ တံ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ ဧကေ၊ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ‘‘ဝိညူ ပဋိဗလော’’တိ ဒွိန္နံ အဝဿဝဘာဝဿ ဣဇ္ဈနတော ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ ယသ္မာ ယံ ကိဉ္စိ အာမိသံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တီနံ အဂ္ဂဟတ္ထာ ပုရိသာနံ ဟတ္ထေဟိ ကဒါစိ မိဿီဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ၊ ဝန္ဒန္တာနံ ဝါ ပုရိသာနံ သိရာနိ အဂ္ဂပါဒေဟိ မိဿိတာနိ ကဒါစိ ဟောန္တိ၊ ကေသစ္ဆေဒနကာလေ ဝါ သိရံ ပုရိသာနံ ဟတ္ထေဟိ မိဿိတံ ဟောတိ၊ စိတ္တံ နာမေတံ အတိရဒ္ဓဂဝေသိ၊ ဒုရက္ခိယံ ဝါ၊ တသ္မာ ‘‘မာ အတိလဟုံ ပါရာဇိကာပတ္တိ ဘိက္ခုနီနံ ဟောတူ’’တိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော ကာရုညေန ပါရာဇိကက္ခေတ္တပရိစ္ဆေဒံ၊ ထုလ္လစ္စယက္ခေတ္တပရိစ္ဆေဒဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒေသေသုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၆၅၉. တဗ္ဗဟုလနယေန သာ ဝုတ္တာတိ ဧတ္ထ အယမနုဂဏ္ဌိပဒက္ကမော – ယေဘုယျေန ကိရိယသမုဋ္ဌာနတ္တာ ‘‘ကိရိယသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ကာယသံသဂ္ဂံ သမာပဇ္ဇေယျာ’’တိ အဝတွာ ပန ‘‘သာဒိယေယျာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အကိရိယတောပိ သမုဋ္ဌာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ‘‘မနုဿိတ္ထိယာ တယော မဂ္ဂေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တဿ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာ’’တိအာဒိနာ နယေန ကိရိယသမုဋ္ဌာနတံ ဝတွာ တဒနန္တရံ ‘‘ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာ။ပေ။ သော စေ ပဝေသနံ သာဒိယတိ၊ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၆) နယေန အကိရိယသမုဋ္ဌာနတာယပိ ဝုတ္တတ္တာ ပဌမပါရာဇိကဿာပိ တဗ္ဗဟုလနယေနေဝ ကိရိယသမုဋ္ဌာနတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဟိ ပဝေသနသာဒိယနာဒိမှိ ကိရိယသမုဋ္ဌာနတာ ဒိဿတိ. အင်္ဂဇာတစလနဉ္စေတ္ထ န သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘သော စေ ပဝေသနံ န သာဒိယတိ၊ ပဝိဋ္ဌံ န သာဒိယတိ၊ ဌိတံ န သာဒိယတိ၊ ဥဒ္ဓရဏံ သာဒိယတိ၊ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿာ’’တိ (ပါရာ. ၅၈) ဧတ္ထ ဌိတ န သာဒိယနေ ပကတိယာပိ ပရိပုဏ္ဏစလနတ္တာ. သာဒိယနပစ္စယာ ဟိ သေဝနစလနဉ္စေတ္ထ န ဒိဿတေဝါတိ တဗ္ဗဟုလနယေနေဝ ကိရိယသမုဋ္ဌာနတာ ဂဟေတဗ္ဗာ. တတ္ထ တတ္ထ အဋ္ဌကထာသု ကသ္မာ တဗ္ဗဟုလနယော အဝုတ္တောတိ စေ? ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉၊ ၄၂) မာတိကာယံ ကိရိယသမုဋ္ဌာနဿ သရူပေန ဝုတ္တတ္တာ တဒနုရူပဝသေန ဝိဘင်္ဂနယမနောလောကေတွာ ‘‘ကိရိယသမုဋ္ဌာန’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ယထာ စေတေသု တဗ္ဗဟုလနယေန ကိရိယသမုဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ၊ တထာ သုရာဒီနံ အကုသလေနေဝ ပါတဗ္ဗတာ၊ န ဣတရထာ ‘‘ယံ အကုသလေနေဝ အာပဇ္ဇတိ၊ အယံ လောကဝဇ္ဇာ၊ သေသာ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တေ လောကဝဇ္ဇပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာနံ နိယမနလက္ခဏသိဒ္ဓိ ဟောတိ၊ တထာ တံ အဝတွာ ‘‘ယဿာ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ အယံ လောကဝဇ္ဇာ. သေသာ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာ’’တိ ဝုတ္တေ လောကဝဇ္ဇဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ ဝတ္ထုအဇာနနပက္ခေပိ အကုသလေနေဝ ပါတဗ္ဗတ္တာ. ယသ္မာ တတ္ထ သုရာပါနဝီတိက္ကမဿ အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေါ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ခန္ဓကဋ္ဌကထာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၀၈) ‘‘မဇ္ဇပါနေ ပန ဘိက္ခုနော အဇာနိတွာပိ ဗီဇတော ပဋ္ဌာယ မဇ္ဇံ ပိဝန္တဿ ပါစိတ္တိယံ၊ သာမဏေရော ဇာနိတွာ ပိဝန္တော သီလဘေဒံ အာပဇ္ဇတိ၊ န အဇာနိတွာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ ‘‘ဝတ္ထုအဇာနနပက္ခေ ပါဏာတိပါတာဒီနံ သိဒ္ဓိကရအကုသလစိတ္တုပ္ပါဒသဒိသေ စိတ္တုပ္ပါဒေ သတိပိ သာမဏေရော သီလဘေဒံ နာပဇ္ဇတီ’’တိ. အဘိနိဝေသဝစနံ ပါဏာတိပါတာဒီဟိ သမာနဇာတိကတ္တာ သာမဏေရာနံ သုရာပါနဿ. ‘‘သုရာဒယော ပနိမေ’’တိ ဝတ္ထုံ ဇာနိတွာ ပါတဗ္ဗတာဒိဝသေန ဝီတိက္ကမန္တဿ အကုသလဿ အသမ္ဘဝေါ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယဿ သစိတ္တကပက္ခေ’’တိအာဒိ.

ကိဉ္စေတ္ထ ယုတ္တိဝစနေန အရဟန္တာနံ အပ္ပဝိသနတော သစိတ္တကာစိတ္တကပက္ခေသု အကုသလနိယမောတိ စေ? န၊ ဓမ္မတာဝသေန သေက္ခာနမ္ပိ အပ္ပဝိသနတော. အစိတ္တကပက္ခေ အကုသလနိယမာဘာဝဒဿနတ္ထံ သုပန္တဿ မုခေ ပက္ခိတ္တဇလဗိန္ဒုမိဝ သုရာဗိန္ဒုအာဒယော ဥဒါဟရိတဗ္ဗာတိ. တဗ္ဗဟုလနယေန ဟိ အတ္ထေ ဂဟိတေ ပုဗ္ဗေနာပရံ အဋ္ဌကထာယ သမေတိ. ‘‘သဒ္ဓိံ ပါဠိယာ အဝိသေသတ္ထော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတီတိ အပရေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဒမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဝတ္ထုဇာနနပက္ခေ ဝိနာ အကုသလေန မဇ္ဇပါနံ သိယာ၊ ကသ္မာ နာဠိမဇ္ဈံ နာတိက္ကမတိ အရိယာနံ ပါနကာဒိသညီနန္တိ? သီလဘေဒဝတ္ထုဝီတိက္ကမော ဝိနာပိ စိတ္တေန အရိယာနံ ဓမ္မတာဝသေနေဝ န သမ္ဘဝတီတိ စေ၊ န၊ စက္ခုပါလတ္ထေရဝတ္ထု (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၁.၁) အာဒိဝိရောဓတောတိ. အပိစ ဘိက္ခုနောပိ သာမဏေရဿ ဝိယ သုရာပါနံ သစိတ္တကမေဝ ကသ္မာ န ဇာတန္တိ? အပ္ပတိရူပတ္တာတိ စေ၊ သာမဏေရာနမ္ပိ အပ္ပတိရူပမေဝ. သဟဓမ္မိကာ ဧဝ ဟိ တေ. မဟာသာဝဇ္ဇတ္တာတိ စေ? သာမဏေရာနမ္ပိ တာဒိသမေဝ. သာမဏေရာနံ သစိတ္တကမေဝ ပါရာဇိကံ၊ ဣတရံ ဒဏ္ဍကမ္မဝတ္ထူတိ စေ? ဘိက္ခူနမ္ပိ မဇ္ဇပါနေ နတ္ထိ. ဧတ္ထ တိကပါစိတ္တိယေန န ဘဝိတဗ္ဗံ. မဇ္ဇေ အမဇ္ဇသညိဿ ဒုက္ကဋာပတ္တိ ပညာပေတဗ္ဗာ သိယာ. ဘိက္ခုဿ ပါစိတ္တိယဝတ္ထု သာမဏေရာနံ ပါရာဇိကံ ဟောတိ တိရစ္ဆာနဂတသာမဏေရာနံ ဝိယာတိ စေ? အစိတ္တကမ္ပိ မဇ္ဇပါနာဒီနံ သာမဏေရာနံ ပါရာဇိကံ ပညာပေတဗ္ဗံ သိယာ. နာစိတ္တကံ ပါရာဇိကံ သမ္ဘဝတီတိ စေ? န၊ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇမ္ပိ ပါရာဇိကံ သမ္ဘဝတီတိ. နိကာယန္တရပက္ခေ အယမေဝ ဒေါသော. အမှာကဉှိ လောကဝဇ္ဇမေဝ မဇ္ဇပါနန္တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ သုရာပါနမေဝ ဓမ္မတာဝသေန အရိယာ န ကရောန္တီတိ? န ကေဝလံ သုရာပါနမေဝ ဓမ္မတာဝသေန အရိယာ န ကရောန္တိ၊ ပါဏေသုပိ ကောဓဝသေန ပါဏသညိတာယ သီသစ္ဆေဒနာဒီနိ န ကရောန္တိ၊ သဒါရသညာယ ပရဒါရံ န ဝီတိက္ကမန္တိ၊ အနတ္ထဘဉ္ဇကသညာယ အတ္ထဘဉ္ဇကမုသာ န ဝဒန္တိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသညာယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ န ပဋိပဇ္ဇန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာစရိယာပိ သုရာပါနေ အကုသလနိယမာဘာဝမေဝ ဝဒန္တိ၊ တသ္မာ ဧဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယ ဂဏ္ဌိပဒေ လောကဝဇ္ဇပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာဓိကာရေ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေအကုသလန္တိ သုရာပါနာဒိသင်္ဂဟတ္ထံ၊ ဣတရထာ ယဿ အကုသလမေဝါတိ ဝဒေယျာ’’တိ လိခိတံ. ကိရိယသမုဋ္ဌာနတာ ပနဿ တဗ္ဗဟုလနယမေဝ၊ န ပဌမပါရာဇိကေ. ကထံ? ကာယသံသဂ္ဂသိက္ခာပဒံ ပဌမပါရာဇိကသမုဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထ ဘိက္ခုဿ စ ဘိက္ခုနိယာ စ ကာယသံသဂ္ဂဘာဝေ သတိ ဘိက္ခုနီ ကာယင်္ဂမစောပယမာနာပိ စိတ္တေနေဝ အဓိဝါသေန္တီ အာပဇ္ဇတိ၊ န ဧဝံ ဘိက္ခု. ဘိက္ခု ပန စောပယမာနောဝ အာပဇ္ဇတိ၊ ဧဝမေဝ ပဌမပါရာဇိကေပိ စောပနေ သတိ ဧဝ အာပဇ္ဇတိ၊ နာသတိ. ပဝေသနံ သာဒိယတီတိ ဧတ္ထ ပဝေသနသာဒိယနံ နာမ သေဝနစိတ္တဿုပ္ပါဒနန္တိ၊ ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.