၃. သတ္တိဝဂ္ဂေါ

၁.သတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၁. ဒေသနာသီသန္တိ ဒေသနာပဒေသလက္ခဏဝစနန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဩမဋ္ဌောတိ အဓောမုခံ ကတွာ ဒိန္နပ္ပဟာရော. ဣမိနာ ဧဝ ပသင်္ဂေန ပဟာရေ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘စတ္တာရော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပရိ ဌတွာတိ ဟတ္ထိအာဒီနံ ဥပရိ ဌတွာ. အဓောမုခံ ဒိန္နပ္ပဟာရောတိ ခဂ္ဂကရဝါလာဒီနံ အဓောမုခံ ကတွာ ပဟတပဟာရော. ဥမ္မဋ္ဌော ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိဝိဓပ္ပဟာရော ဝိမဋ္ဌော. ‘‘ဩမဋ္ဌော ဂဟိတော’’တိ ဝတွာ တဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘သော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒုဂ္ဂန္ဓကိမိအာဒီနံ ဝသေန အန္တောဒေါသော. မဉ္စေန သဒ္ဓိံ ဗန္ဓိတွာတိ ယသ္မိံ မဉ္စေ ဝဏိကပုဂ္ဂလော နိပန္နော၊ တတ္ထ တံ သုဗန္ဓံ ကတွာ ပါဒဋ္ဌာနံ ဥဒ္ဓံ ကရောန္တေဟိ သီသဋ္ဌာနံ အဓော ကာတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အဓောသိရော ကာတဗ္ဗော’’တိ. ပရိဗ္ဗဇေတိ ပဝတ္တေယျ. သာ ပန ပဝတ္တိ ဘာဝနာဝိဟာရေန ယုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဝိဟရေယျာ’’တိ.

သလ္လဿ ဥဗ္ဗဟနံ သလ္လုဗ္ဗဟနံ. အတ္ထံ ပရိတ္တကံ ဂဟေတွာ ဌိတာ ဥပမာကာရဿ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ပုနပ္ပုန’’န္တိအာဒိ. အနုဗန္ဓောဝ ဟောတိ သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတော ဒေဝတာယ ကာမရာဂပ္ပဟာနဿ ဇောတိတတ္တာ. နနု ဘဂဝတာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန ဒေသနာ နိဋ္ဌာပေတဗ္ဗာတိ? န၊ ဣတရိဿာ ဉာဏဗလာနုရူပဒေသနာယ ပဝတ္တေတဗ္ဗတော. ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုကုလဉှိ ဓမ္မံ ဓမ္မဿာမီ ဒေသေတီတိ.

သတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဖုသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၂. ကမ္မံ အဖုသန္တန္တိ ကမ္မဖဿံ အဖုသန္တံ၊ ကမ္မံ အကရောန္တန္တိ အတ္ထော. ဝိပါကော န ဖုသတီတိ ဝိပါကဖဿော န ဖုသတိ၊ ဝိပါကော န ဥပ္ပဇ္ဇတေဝ ကာရဏဿ အဘာဝတော. ဧဝံ ဗျတိရေကမုခေန ကမ္မဝဋ္ဋေန ဝိပါကဝဋ္ဋံ သမ္ဗန္ဓံ ကတွာ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ကေဝလံ ကမ္မဝဋ္ဋဝသေန အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘ကမ္မမေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နာကရောတော ကရိယတီတိ ကမ္မံ အကုဗ္ဗတော န ကယိရတိ၊ အနဘိသန္ဓိကတကမ္မံ နာမ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ အနွယတော ဒဿေတုံ ‘‘ဖုသန္တဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တတောတိ ဖုသနဟေတု. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သကာရဏံ ကတွာ ပရိဝေဌိတဝသေန ဝိဘူတံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ ဖုသန္တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မတာတိ ကာရကဿေဝ ကမ္မဝိပါကာနုဗန္ဓော၊ နာကာရကဿာတိ အယံ ကမ္မဝိပါကာနံ သဘာဝေါ.

ပစ္စေတိ ဥပဂစ္ဆတိ အနုဗန္ဓတိ. ပါပန္တိ ပါပကံ ကမ္မံ ဖလဉ္စ. အယဉ္စ အတ္ထော အရညေ လုဒ္ဒကဿ ဥယျောဇနာယ သုနခေဟိ ပရိဝါရိယမာနဿ ဘိက္ခုနော ဘယေန ရုက္ခံ အာရုဠှဿ စီဝရေ လုဒ္ဒဿ ဥပရိ ပတိတေ တဿ သုနခေဟိ ခါဒိတွာ မာရိတဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗောတိ.

ဖုသတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဇဋာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃. ယေန အတ္ထေန တဏှာ ‘‘ဇဋာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ တမေဝတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာလိနိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ဟိ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတပဘေဒါ အတ္တနော အဝယဝဘူတာ ဧဝ ဇာလာ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဇာလိနီတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိဿာ ဇဋာကာရေန ပဝတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသူတိ တဿာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနမာဟ ရူပါဒိဆဠာရမ္မဏဝိနိမုတ္တဿ တဏှာဝိသယဿ အဘာဝတော. ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေနာတိ ကဒါစိ ရူပါရမ္မဏေ ကဒါစိ ယာဝ ဓမ္မာရမ္မဏာ၊ ကဒါစိ ဓမ္မာရမ္မဏေ ကဒါစိ ယာဝ ရူပါရမ္မဏာတိ ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ စ ဥပရိ စ ပဝတ္တိဝသေန. ဒေသနာက္ကမေန စေတ္ထ ဟေဋ္ဌုပရိယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ကာမရာဂါဒိဝသေနပိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခါရာနံ ခဏိကဘာဝတော အပရာပရုပ္ပတ္တိ ဧတ္ထ သံသိဗ္ဗနန္တိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သံသိဗ္ဗနဋ္ဌေနာ’’တိ. ဣဒံ ယေန သမ္ဗန္ဓေန ဇဋာ ဝိယာတိ ဇဋာတိ ဇဋာတဏှာနံ ဥပမူပမေယျတာ၊ တံဒဿနံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ ဇာလိနီ ဝေဠုဂုမ္ဗဿ သာခါ၊ တာသံ သဉ္စယာဒယော စ အတ္တနော အဝယဝေဟိ သံသိဗ္ဗိတာ ဝိနဒ္ဓါ ‘‘ဇဋာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝံ တဏှာပိ သံသိဗ္ဗနသဘာဝေနာတိ.

ဣမေ သတ္တာ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဟိတံ အတ္တနိဗ္ဗိသေသံ မညမာနာ အဗ္ဘန္တရိမံ ကရောန္တိ. အဗ္ဘန္တရဋ္ဌော စ အန္တော-သဒ္ဒေါတိ သကပရိက္ခာရေသု ဥပ္ပဇ္ဇနမာနာပိ တဏှာ ‘‘အန္တောဇဋာ’’တိ ဝုတ္တာ. ပဗ္ဗဇိတဿ ပတ္တာဒိ၊ ဂဟဋ္ဌဿ ဟတ္ထိအာဒိ သကပရိက္ခာရော. အတ္တာတိ ဘဝတိ ဧတ္ထ အဘိမာနောတိ အတ္တဘာဝေါ၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. သရီရန္တိ ကေစိ. ‘‘မမ အတ္တဘာဝေါ သုန္ဒရော၊ အသုကဿ ဝိယ မမ အတ္တဘာဝေါ ဘဝေယျာ’’တိအာဒိနာ သကအတ္တဘာဝါဒီသု တဏှာယ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တနော စက္ခာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ၊ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ ရူပါဒီနိ ဗာဟိရာယတနာနိ၊ ပရေသံ သဗ္ဗာနိ ဝါ. သပရသန္တတိပရိယာပန္နာနိ ဝါ စက္ခာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနိ၊ တထာ ရူပါဒီနိ ဗာဟိရာယတနာနိ. ပရိတ္တမဟဂ္ဂတဘဝေသု ပဝတ္တိယာပိ တဏှာယ အန္တောဇဋာဗဟိဇဋာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာမဘဝေါ ဟိ ကဿစိပိ ကိလေသဿ အဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ ကတ္ထစိပိ အဝိမုတ္တော အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဿ ဝိသေသပစ္စယောတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ အန္တော’’တိ စ ဝုစ္စတိ၊ တဗ္ဗိပရိယာယတော ရူပါရူပဘဝေါ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ဗဟီ’’တိ စ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အဇ္ဈတ္တသံယောဇနော ပုဂ္ဂလော၊ ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနော ပုဂ္ဂလော’’တိ (အ. နိ. ၂.၃၇).

ဝိသယဘေဒေန ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန အနေကဘေဒဘိန္နမ္ပိ တဏှံ ဇဋာဘာဝသာမညေန ဧကန္တိ ဂဟေတွာ ‘‘တာယ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ ဇဋာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သာ ပန ပဇာတိ ဝုတ္တသတ္တသန္တာနပရိယာပန္နာ ဧဝ ဟုတွာ ပုနပ္ပုနံ တံ ဇဋေန္တီ ဝိနန္ဓန္တီ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဇဋာယ ဇဋိတာ ပဇာ’’တိ. တထာ ဟိ ပရမတ္ထတော ယဒိပိ အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယော နတ္ထိ၊ ဧကဒေသော ပန သမုဒါယော နာမ န ဟောတီတိ အဝယဝတော သမုဒါယံ ဘိန္နံ ကတွာ ဥပမူပမေယျံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ နာမ ဝေဠုဇဋာဒီဟိ။ပေ။ သံသိဗ္ဗိတာ’’တိ အာဟ. ဣမံ ဇဋန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တီသု ဓာတူသု ဧကမ္ပိ အသေသေတွာ သံသိဗ္ဗနေန တေဓာတုကံ ဇဋေတွာ ဌိတံ. တေနဿာ မဟာဝိသယတံ ဝိဇဋနဿ စ သုဒုက္ကရဘာဝမာဟ. ဝိဇဋေတုံ ကော သမတ္ထောတိ ဣမိနာ ‘‘ဝိဇဋယေ’’တိ ပဒံ သတ္တိအတ္ထံ၊ န ဝိဓိအတ္ထန္တိ ဒဿေတိ.

ဧဝံ ‘‘အန္တောဇဋာ’’တိအာဒိနာ ပုဋ္ဌော အထဿ ဘဂဝါ တမတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ‘‘သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ သီလေတိ ကုသလသီလေ. တံ ပန ပါတိမောက္ခသံဝရာဒိဘေဒေသု ပရိသုဒ္ဓမေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ’’တိ.

နရတိ နေတီတိ နရော၊ ပုရိသော. ကာမံ ဣတ္ထီပိ တဏှာဇဋာဝိဇဋနေ သမတ္ထာ အတ္ထိ၊ ပဓာနမေဝ ပန သတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘နရော’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာန’’န္တိ၊ အဋ္ဌကထာယံ ပန အဝိဘာဂေန ပုဂ္ဂလပရိယာယော အယန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘နရောတိ သတ္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပါကဘူတာယ သဟ ပညာယ ဘဝတီတိ သပညော. တာယ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သန္တာနဝသေန ဗဟုလံ ပဝတ္တမာနာယ အယံ သတ္တော သဝိသေသံ သပညောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ဝိပါကပညာပိ ဟိ သန္တာနဝိသေသေန ဘာဝနာပညုပ္ပတ္တိယာ ဥပနိဿယပစ္စယော ဟောတိ အဟေတုကဒွိဟေတုကာနံ တဒဘာဝတော. ကမ္မဇတိဟေတုကပဋိသန္ဓိပညာယာတိ ကမ္မဇာယ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိယံ ပညာယာတိ ဧဝံ တိဟေတုကသဒ္ဒေါ ပဋိသန္ဓိသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော၊ န ပညာသဒ္ဒေန. န ဟိ ပညာ တိဟေတုကာ အတ္ထိ. ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ပဝတ္တမာနာ ပညာ ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ ပညာ’’တိ ဝုတ္တာ တံမူလကတ္တာ၊ န ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပဝတ္တာ ဧဝ.

စိန္တေတိ အာရမ္မဏံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ စိတ္တံ၊ သမာဓိ. သော ဟိ သာတိသယံ ဥပနိဇ္ဈာနကိစ္စော. န ဟိ ဝိတက္ကာဒယော ဝိနာ သမာဓိနာ တမတ္ထံ သာဓေန္တိ၊ သမာဓိ ပန တေဟိ ဝိနာပိ သာဓေတီတိ. ပဂုဏဗလဝဘာဝါပါဒနေန ပစ္စယေဟိ စိတ္တံ၊ အတ္တသန္တာနံ စိနောတီတိပိ စိတ္တံ၊ သမာဓိ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန စိတ္တဝိစိတ္တတာယ ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိစိတ္တကရဏေန စ သမာဓိ စိတ္တန္တိ ဝိနာပိ ပရောပဒေသေနဿ စိတ္တပရိယာယော လဗ္ဘတေဝ. အဋ္ဌကထာယံ ပန စိတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိညာဏေ နိရုဠှောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တသီသေန ဟေတ္ထ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ကထိတာ’’တိ. ယထာသဘာဝံ ပကာရေဟိ ဇာနာတီတိ ပညာ. သာ ယဒိပိ ကုသလာဒိဘေဒတော ဗဟုဝိဓာ၊ ‘‘ဘာဝယ’’န္တိ ပန ဝစနတော ဘာဝေတဗ္ဗာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ပညာနာမေန ဝိပဿနာ ကထိတာ’’တိ. ယဒိပိ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အာတာပနံ၊ တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ အတ္ထေဝ၊ အာတပ္ပသဒ္ဒေါ ဝိယ ပန အာတာပ-သဒ္ဒေါ ဝီရိယေ ဧဝ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘အာတာပီတိ ဝီရိယဝါ’’တိ. ယထာ ကမ္မဋ္ဌာနံ တာယ ပညာယ ပရိတော ဟရီယတိ ပဝတ္တီယတိ၊ ဧဝံ သာပိ တဒတ္ထံ ယောဂိနာတိ အာဟ ‘‘ပါရိဟာရိယပညာ’’တိ. အဘိက္ကမာဒီနိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ သာတ္ထကသမ္ပဇညာဒိဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ နေတီတိ သဗ္ဗကိစ္စပရိဏာယိကာ.

ယသ္မာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဂါထာ ဘာသိတာ၊ တသ္မာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနမေဝ ဥပမံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ နာမ ပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုနိသိတန္တိ သုဋ္ဌု နိသိတံ၊ အတိဝိယ တိခိဏန္တိ အတ္ထော. သတ္ထဿ နိသိတတရဘာဝကရဏံ နိသာနသိလာယံ၊ ဗာဟုဗလေန စဿ ဥက္ခိပနန္တိ ဥဘယမ္ပေတံ အတ္ထာပန္နံ ကတွာ ဥပမာ ဝုတ္တာတိ တဒုဘယံ ဥပမေယျံ ဒဿေန္တော ‘‘သမာဓိသိလာယံ သုနိသိတံ။ပေ။ ပညာဟတ္ထေန ဥက္ခိပိတွာ’’တိ အာဟ. သမာဓိဂုဏေန ဟိ ပညာယ တိက္ခဘာဝေါ. ယထာဟ ‘‘သမာဟိတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၊ ၄.၉၉၊ ၅.၁၀၇၁). ဝီရိယဉ္စဿာ ဥပတ္ထမ္ဘကံ ပဂ္ဂဏှနတော. ဝိဇဋေယျာတိ ဝိဇဋေတုံ သက္ကုဏေယျ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဟိ ဝတ္တမာနာယ ယောဂါဝစရော တဏှာဇဋံ ဝိဇဋေတုံ သမတ္ထော နာမ. ဝိဇဋနဉ္စေတ္ထ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနန္တိ အာဟ – ‘‘သဉ္ဆိန္ဒေယျ သမ္ပဒါလေယျာ’’တိ.

မဂ္ဂက္ခဏေ ပနေသ ဝိဇဋေတိ နာမ၊ အဂ္ဂဖလက္ခဏေ သဗ္ဗသော ဝိဇဋိတဇဋော နာမ. တေနာဟ ‘‘ဣဒါနီ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ ဇဋာယ ဝိဇဋနံ အရိယမဂ္ဂေန၊ တဉ္စ ခေါ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ၊ တသ္မာ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဇဋာယ ဝိဇဋနောကာသ’’န္တိ. ယတ္ထ ပန သာ ဝိဇဋီယတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယတ္ထ နာမဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဋိဃံ ရူပသညာ စာ’’တိ ဂါထာသုခတ္ထံ သာနုနာသိကံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော၊ ‘‘ပဋိဃရူပသညာ’’တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဋိဃသညာဝသေန ကာမဘဝေါ ဂဟိတော ကာမဘဝပရိယာပန္နတ္တာ တာယ. ပထဝီကသိဏာဒိရူပေ သညာ ရူပသညာ. ဥဘယတ္ထာပိ သညာသီသေန စိတ္တုပ္ပါဒဿေဝ ဂဟဏံ. ဘဝသင်္ခေပေနာတိ ဘဝဘာဝေန သင်္ခိပိတဗ္ဗတာယ၊ ဘဝလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အတ္ထော. ရူပေ ဝါ ဝိရဇ္ဇနဝသေန စ ဝတ္တုံ သက္ကုဏေယျာ ဣဓ ရူပသညာတိ ဝုတ္တာ၊ ဧဝမ္ပေတ္ထ အရူပဘဝဿ စ ဂဟိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိ အနဝသေသတော နာမရူပံ ဂဟိတန္တိ အရူပဘဝ-အသညဘဝါနမ္ပေတ္ထ ဂဟဏံ သိဒ္ဓန္တိ အပရေ. ပရိယာဒိယနဋ္ဌာနေတိ ပရိယာဒိယနကာရဏေ သဗ္ဗသော ခေပနနိမိတ္တေ နိဗ္ဗာနေ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ။ပေ။ ဒဿိတော ဟောတီ’’တိ.

ဇဋာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. မနောနိဝါရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၄. ဧဝံလဒ္ဓိကာတိ သဗ္ဗထာပိ စိတ္တုပ္ပတ္တိ သဒုက္ခာ၊ သဗ္ဗထာပိ အစိတ္တကဘာဝေါ သေယျော၊ တသ္မာ ယတော ကုတောစိ စိတ္တံ နိဝါရေတဗ္ဗန္တိ ဧဝံဒိဋ္ဌိကာ. သောတိ သတ္တော. အနိယျာနိကကထံ ကထေတိ အယောနိသော စိတ္တနိဝါရဏံ ဝဒန္တီ. သံယတဘာဝံ အာဂတန္တိ ရာဂဝိသေဝနာဒိတော သမ္မဒေဝ သံယတဘာဝံ ဩတရဘာဝံ. ဓမ္မစရိယာဝသေန ဟိ ပဝတ္တမာနေ စိတ္တေ နတ္ထိ ဤသကမ္ပိ ရာဂါဒိဝိသေဝနံ၊ န တဿ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ ကောစိ အနတ္ထော သိယာ၊ တသ္မာ တံ မနော သဗ္ဗတော အနဝဇ္ဇဝုတ္တိတော န နိဝါရေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဒါနံ ဒဿာမီ’’တိအာဒိ. ယတော ယတောတိ ယတော ယတော သာဝဇ္ဇဝုတ္တိတော အယောနိသောမနသိကာရတော. တန္တိ မနော နိဝါရေတဗ္ဗံ အနတ္ထာဝဟတ္တာ.

မနောနိဝါရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. အရဟန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၅. ကတာဝီတိ ကတဝါ၊ ပရိညာဒိကိစ္စံ ကတွာ နိဋ္ဌပေတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကတကိစ္စော’’တိ. သွာယမတ္ထော အရဟန္တိအာဒိသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဝိညာယတိ. ဧဝံ ‘‘အဟံ ဝဒါမီ’’တိအာဒိအာကာရေန ပုစ္ဆတိ.

ခန္ဓာဒီသု ကုသလောတိ ခန္ဓာယတနာဒီသု သလက္ခဏာဒီသု စ သမူဟာဒိဝသေန ပဝတ္တိယဉ္စ ဆေကော ယထာဘူတဝေဒီ. ဥပလဒ္ဓိနိဿိတကထန္တိ အတ္တုပလဒ္ဓိနိဿိတကထံ ဟိတွာ. ဝေါဟာရဘေဒံ အကရောန္တောတိ ‘‘အဟံ ပရမတ္ထံ ဇာနာမီ’’တိ လောကဝေါဟာရံ ဘိန္ဒန္တော အဝိနာသေန္တော လောကေ လောကသမညမေဝ နိဿာယ ‘‘အဟံ၊ မမာ’’တိ ဝဒေယျ. ခန္ဓာ ဘုဉ္ဇန္တီတိအာဒိနာ ဝေါဟာရဘေဒံ၊ တတ္ထ စ အာဒီနဝံ ဒဿေတိ.

မာနော နာမ ဒိဋ္ဌိယာ သမဓုရော. တထာ ဟိ ဒုတိယမဂ္ဂါဒီသု သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပဟာနာဘိသမယဿ ပဋိဝိပစ္စနီကေ ပဋိပတ္တိသိဒ္ဓိ. တေနာဟ ‘‘ယဒိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန န ဝဒတိ၊ မာနဝသေန နု ခေါ ဝဒတီတိ စိန္တေတွာ’’တိ. ဝိဓူပိတာတိ သန္တာပိတာ ဉာဏဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎာ. တေ ပန ဝိဒ္ဓံသိတာ နာမ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိဓမိတာ’’တိ. မမင်္ကာရာဒယော မယန္တိ သတ္တသန္တာနေ သတိ ပဝတ္တန္တိ ဧတေနာတိ မယော၊ မညနာ. မယော ဧဝ မယတာတိ အာဟ ‘‘မယတန္တိ မညန’’န္တိ.

အရဟန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ပဇ္ဇောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၆. ဒိဝါရတ္တိန္တိ န အာဒိစ္စော ဝိယ ဒိဝါ ဧဝ၊ န စန္ဒိမာ ဝိယ ရတ္တိံ ဧဝ၊ အထ ခေါ ဒိဝါ စ ရတ္တိဉ္စ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ယတ္ထ ယတ္ထ သမ္ပဇ္ဇလိတော၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ ပဒေသေ၊ န အာဒိစ္စော ဝိယ စန္ဒိမာ ဝိယ သကလံ မဟာဒိသံ ဒိသန္တရာဠဉ္စ. ဉာဏာနုဘာဝေန ဥပ္ပန္နာလောကော ဉာဏာလောကောတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ ပုဗ္ဗေ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု စက္ခုံ ဥဒပါဒိ ဉာဏံ ဥဒပါဒိ ပညာ ဥဒပါဒိ ဝိဇ္ဇာ ဥဒပါဒိ အာလောကော ဥဒပါဒီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၅၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ပန ဝစနတော မဂ္ဂေါ ဉာဏာလောကော. ‘‘တမော ဝိဟတော၊ အာလောကော ဥပ္ပန္နော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၆၊ ပါရာ. ၁၂) ဝါ ဝစနတော ဝိဇ္ဇတ္တယာလောကော ဉာဏာလောကော. ပဌမာဘိသမ္ဗောဓိယံ ဝိယ သဉ္ဇာတပီတိဝိပ္ဖါရော၊ ဝိသေသတော ရတနဃရေ သမန္တပဋ္ဌာနဝိစိနနေ သဉ္ဇာတပီတိဝသေန ဥပ္ပန္နသရီရောဘာသော ဝါ ပီတိအာလောကော. တတ္ထေဝ ဥပ္ပန္နပသာဒဝသေန သဉ္ဇာတအာလောကောဝ ပသာဒါလောကော. ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနေ ‘‘အညာသိ ဝတ၊ ဘော၊ ကောဏ္ဍညော’’တိ ဥပ္ပန္နပသာဒါလောကောတိ စ ဝဒန္တိ. သဗ္ဗတ္ထေဝ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနာ သတ္တာနံ ဟဒယတမံ ဝိဓမန္တီ ဓမ္မကထာအာလောကော. သဗ္ဗောပိ ဗုဒ္ဓါနံ ပါတုဘာဝါ ဥပ္ပန္နော အာလောကောတိ ဣမိနာ သာဝကာနံ ဒေသနာယ သဉ္ဇာတဓမ္မာလောကောပိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေါတိ ဒဿေတိ.

ပဇ္ဇောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. သရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၇. သရဏတော အဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တနတော ခန္ဓာဒီနံ ပဋိပါဋိ သရာ. တေနာဟ ‘‘ဣမေ သံသာရသရာ’’တိ. ကုတောတိ ကေန ကာရဏေန၊ ကိမှိ ဝါ? တေနာဟ ‘‘ကိံ အာဂမ္မာ’’တိ? န ပတိဋ္ဌာတိ ပစ္စယာဘာဝတော. အာပေါတိအာဒိနာ ပါဠိယံ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ အပ္ပတိဋ္ဌာနာပဒေသေန တတ္ထ ကာမရူပဘဝါနံ အဘာဝေါ ဒဿိတော. တဒုဘယာဘာဝဒဿနေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အရူပဘဝဿပိ အဘာဝေါ ဒဿိတောဝ ဟောတိ၊ ယထာရုတဝသေန ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပုရိမာ ဒွေ ဂဟိတာ၊ ဂဟိတဉ္စ အတ္ထံ ပရိဂ္ဂဟေတွာဝ ပစ္ဆိမတ္ထော ပဝတ္တောတိ.

သရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. မဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၈. နိဓီယတီတိ နိဓာနံ. နိဓာတဗ္ဗတံ ဂတံ နိဟိတန္တိ အတ္ထော. မုတ္တသာရာဒီတိ မုတ္တာမဏိဝေဠုရိယပဝါဠရဇတဇာတရူပါဒိ. သုဝဏ္ဏရဇတဘာဇနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကဟာပဏ-ဓညကောဋ္ဌဘဏ္ဍာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တမ္ပိ ဟိ နိစ္စပရိဗ္ဗယဝသေန ဘုဉ္ဇီယတီတိ ‘‘ဘောဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. အညမညံ အဘိဂိဇ္ဈန္တီတိ အညမညဿ သန္တကံ အဘိဂိဇ္ဈန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပတ္ထေန္တီ’’တိ. အနလင်္ကတာတိ န အလံ ပရိယတ္တန္တိ ဧဝံ ကတစိတ္တာ၊ အတြိစ္ဆတာမဟိစ္ဆတာဟိ အဘိဘူတာ. တေနာဟ ‘‘အတိတ္တာ အပရိယတ္တဇာတာ’’တိ. ဥဿုက္ကဇာတေသူတိ တံတံကိစ္စေ သဉ္ဇာတဥဿုက္ကေသု. နာနာကိစ္စဇာတေသူတိ နာနာဝိဓကိစ္စေသု၊ သဉ္ဇာတနာနာကိစ္စေသု ဝါ. ဝဋ္ဋဂါမိကပသုတေန ဝဋ္ဋသောတံ အနုသရန္တေသု. တဏှာနိဝါသတာယ ဂေဟန္တိပိ အဂါရန္တိပိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဂေဟ’’န္တိ. ဝိရာဇိယာတိ ဟေတုအတ္ထဒီပကံ ပဒန္တိ အာဟ ‘‘ဝိရာဇေတွာ’’တိ၊ တွာ-သဒ္ဒေါပိ စာယံ ဟေတုအတ္ထောတိ.

မဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. စတုစက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉. ဣရိယာ ဝုစ္စတိ ကာယေန ကတ္တဗ္ဗကိရိယာ၊ တဿာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော ဣရိယာပထော၊ ဂမနာဒိ. တံ အပရာပရပ္ပဝတ္တိယာ စက္ကံ. တေနာဟ ‘‘စတုစက္ကန္တိ စတုဣရိယာပထ’’န္တိ. နဝဒွါရန္တိ ကရဇကာယော အဓိပ္ပေတော. သော စ ကေသာဒိအသုစိပရိပူရောတိ အာဟ ‘‘ပုဏ္ဏန္တိ အသုစိပူရ’’န္တိ. တဏှာယ သံယုတ္တန္တိ တဏှာသဟိတံ. တေန န ကေဝလံ သဘာဝတော ဧဝ၊ အထ ခေါ နိဿိတဓမ္မော စ အသုစိံ ဒဿေတိ. မာတုကုစ္ဆိသင်္ခါတေ အသုစိပင်္ကေ ဇာတတ္တာ ပင်္ကဇာတံ၊ ကေသာဒိအသုစိပင်္ကဇာတတ္တာ စ ပင်္ကဇာတံ. ယာတြာတိ အပဂမော. တေန သဘာဝတော နိဿိတဓမ္မတော စ အသုစိသဘာဝတော ကာယတော ကထံ အပဂမော သိယာတိ ပုစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတဿာ’’တိအာဒိ.

နဟနဋ္ဌေန ဗန္ဓနဋ္ဌေန နဒ္ဓီတိ ဥပနာဟော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘နဒ္ဓိန္တိ ဥပနာဟ’’န္တိ. သော ပန ဣတော ပုဗ္ဗကာလေ ကောဓောတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗကာလေ’’တိအာဒိ. ပါဠိနိဒ္ဒိဋ္ဌေတိ ဥပနာဟဣစ္စာဒိကေ ဣဓ ပါဠိယံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ကိလေသေ ဌပေတွာ အဝသေသာ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒယော သတ္တ ကိလေသာ ဒုမ္မောစယတာယ ဝရတ္တာ ဝိယာတိ ဝရတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသဘာဝတော ဧကော ဧဝေသ ဓမ္မော၊ ပဝတ္တိ-အာကာရဘေဒေန ပန ဣစ္ဆနဋ္ဌေန ပတ္ထနဋ္ဌေန ဣစ္ဆာ၊ လုဗ္ဘနဋ္ဌေန ဂိဇ္ဈနဋ္ဌေန လောဘောတိ ဝုတ္တော. ပဌမုပ္ပတ္တိကာတိ ဧကသ္မိံ အာရမ္မဏေ၊ ဝါရေ ဝါ ပဌမံ ဥပ္ပန္နာ. အပရာပရုပ္ပတ္တိကောတိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနကော. အလဒ္ဓပတ္ထနာ အပ္ပဋိလဒ္ဓဝတ္ထုမှိ အာသတ္တိ လောဘော. ဥပ္ပါဋေတွာတိ သသန္တာနတော ဥဒ္ဓရိတွာ.

စတုစက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ဧဏိဇင်္ဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၀. ဧဏိမိဂဿ ဝိယာတိ ဧဏိမိဂဿ ဇင်္ဃာ ဝိယ. အဝယဝီသမ္ဗန္ဓေ ဟိ ဣဒံ သာမိဝစနံ. ပိဏ္ဍိမံသဿ ပရိတော သမသဏ္ဌိတတ္တာ သုဝဋ္ဋီတဇင်္ဃော. ကိသန္တိ ထူလဘာဝပဋိက္ခေပပရာဇောတနာ၊ န သုဋ္ဌု ကိသဘာဝဒီပနပရာတိ အာဟ ‘‘အထူလံ သမသရီရ’’န္တိ. အာတပေန မိလာတန္တိ တပသာ မိလာတကာယံ ဣန္ဒြိယသန္တာပနဘာဝတော. တေနေဝါဟ – ‘‘တပေါ မိလာတ’’န္တိအာဒိ၊ တထာ စာဟ ပါဠိယံ ‘‘အပ္ပါဟာရံ အလောလုပ’’န္တိ. ယထာ ‘‘ဝီရဿ ဘာဝေါ ဝီရိယ’’န္တိ ဝီရဘာဝေန ဝီရိယံ လက္ခီယတိ၊ ဧဝံ ဝီရိယသမ္ဘဝေန ဝီရဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဝီရန္တိ ဝီရိယဝန္တ’’န္တိ. ‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ၊ အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ’’တိ (ထေရဂါ. ၉၈၃၊ မိ. ပ. ၆.၅.၁၀) ဓမ္မသေနာပတိဝုတ္တနိယာမေန ပရိမိတဘောဇိတာယ အပ္ပါဟာရတာ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ. ‘‘မိတာဟာရ’’န္တိ ဝတွာ ပုန ပရိစ္ဆိန္နကာလဘောဇိတာယပိ အပ္ပါဟာရတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိကာလ။ပေ။ ပရိတ္တာဟာရ’’န္တိ အာဟ. စတူသု ပစ္စယေသု လောလုပ္ပဝိရဟိတံ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သဗ္ဗသော လောလုပ္ပဿ ပဟီနတ္တာ. ‘‘စတူသု ပစ္စယေသူ’’တိ ဟိ ဣမိနာဝ သဗ္ဗတ္ထ လောလုပ္ပဝိဂမော ဒီပိတောဝါတိ. ရသတဏှာပဋိက္ခေပေါ ဝါ ဧသ ‘‘အပ္ပါဟာရ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘အလောလုပ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘သီဟံ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဧကစရသဒ္ဒေါ ဝိယ ဣဝ-သဒ္ဒေါ အတ္ထတော ‘‘နာဂ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ အာနေတွာ၊ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗောတိ အာဟ – ‘‘ဧကစရံ သီဟံ ဝိယ၊ ဧကစရံ နာဂံ ဝိယာ’’တိ. ဧကစရာ အပ္ပမတ္တာ ဧကီကတာယ.

ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန ရူပံ ဂဟိတံ တေသံ ရူပသဘာဝတ္တာ. မနေန နာမံ ဂဟိတံ မနဿ နာမသဘာဝတ္တာ. အဝိနိဘုတ္တဓမ္မေတိ အဝိနာဘာဝဓမ္မေ ဂဟေတွာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန အာယတနဓာတုအာဒယော ဂဟိတာ. ကာမဂုဏဂ္ဂဟဏေန ဟေတ္ထ ရူပဘာဝသာမညေန ပဉ္စ ဝတ္ထူနိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ၊ မနောဂဟဏေန ဓမ္မာယတနံ၊ ဧဝံ ဒွါဒသာယတနာနိ ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန ဓာတုအာဒီနမ္ပိ ဂဟိတတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာဒိဝသေနပေတ္ထ ဘုမ္မံ ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဧတ္ထာတိ ပါဠိယံ. ကာမဝတ္ထု ဘုမ္မံ.

ဧဏိဇင်္ဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.