၁. နဠဝဂ္ဂေါ

၁. ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ဝိဘာဂဝန္တာနံ သဘာဝဝိဘာဝနံ ဝိဘာဂဒဿနဝသေနေဝ ဟောတီတိ ပဌမံ တာဝ သံယုတ္တဝဂ္ဂသုတ္တာဒိဝသေန သံယုတ္တာဂမဿ ဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ သံယုတ္တာဂမော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ယံ ဝုတ္တံ – ‘‘သံယုတ္တာဂမဝရဿ အတ္ထံ ပကာသယိဿာမီ’’တိ၊ တသ္မိံ ဝစနေ. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘ဧတာယ အဋ္ဌကထာယ ဝိဇာနာထ သံယုတ္တနိဿိတံ အတ္ထ’’န္တိ ဧတ္ထ ယံ သံယုတ္တဂ္ဂဟဏံ ကတံ၊ တတ္ထ. ပဉ္စ ဝဂ္ဂါ ဧတဿာတိ ပဉ္စဝဂ္ဂေါ. အဝယဝေန ဝိဂ္ဂဟော၊ သမုဒါယော သမာသတ္ထော.

ဣဒါနိ တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သံဝဏ္ဏေတုကာမော အတ္တနော သံဝဏ္ဏနာယ တဿ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယံ နိက္ခိတ္တာနုက္ကမေနေဝ ပဝတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ၊ ‘‘တဿ ဝဂ္ဂေသု သဂါထာဝဂ္ဂေါ အာဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာပစ္စယံ တတ္ထ တတ္ထ ဒေသိတတ္တာ ပညတ္တတ္တာ စ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနံ ဓမ္မဝိနယာနံ သင်္ဂဟေတွာ ဂါယနံ ကထနံ သင်္ဂီတိ၊ မဟာဝိသယတ္တာ ပူဇနိယတ္တာ စ မဟတီ သင်္ဂီတိ မဟာသင်္ဂီတိ. ပဌမာ မဟာသင်္ဂီတိ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိ၊ တဿာ ပဝတ္တိတကာလော ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလော၊ တသ္မိံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ.

နိဒဒါတိ ဒေသနံ ဒေသကာလာဒိဝသေန အဝိဒိတံ ဝိဒိတံ ကတွာ နိဒဿေတီတိ နိဒါနံ. ယော လောကေ ဂန္ထဿ ဥပေါဂ္ဃါတောတိ ဝုစ္စတိ၊ သွာယမေတ္ထ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ-အာဒိကော ဂန္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ပန ‘‘သနိဒါနာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မံ ဒေသေမီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၃.၁၂၆) ဝိယ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိဒေသနုပ္ပတ္တိဟေတု. တေနေဝါဟ – ‘‘ဧဝံ မေ သုတန္တိ-အာဒိကံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကာလေ ဝုတ္တံ နိဒါနမာဒီ’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ယဿံ ပဌမမဟာသင်္ဂီတိယံ နိက္ခိတ္တာနုက္ကမေန သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော၊ သာ ဝိတ္ထာရတော ဝတ္တဗ္ဗာ၊ သုမင်္ဂလဝိလာသိနိယံ ပန အတ္တနာ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ တတ္ထေဝ ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဣမိဿာ သံဝဏ္ဏနာယ မဟတ္တံ ပရိဟရန္တော ‘‘သာ ပနေသာ’’တိအာဒိမာဟ.

၁. ဧဝံ ဗာဟိရနိဒါနေ ဝတ္တဗ္ဗံ အတိဒိသိတွာ ဣဒါနိ အဗ္ဘန္တရနိဒါနံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘ယံ ပနေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ပဒဝိဘာဂံ ပဒတ္ထဉ္စ ဒဿေတွာ တတော ပရံ ပိဏ္ဍတ္ထာဒိဒဿနဝသေန သံဝဏ္ဏနာ ကာတဗ္ဗာ၊ တသ္မာ ပဒါနိ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝန္တိ နိပါတပဒ’’န္တိ-အာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဒဝိဘာဂေါတိ ပဒါနံ ဝိသေသော၊ န ပဒဝိဂ္ဂဟော. အထ ဝါ ပဒါနိ စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါ. ပဒဝိဂ္ဂဟော စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါတိ ဝါ ဧကသေသဝသေန ပဒပဒဝိဂ္ဂဟာ ပဒဝိဘာဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပဒဝိဂ္ဂဟော ‘‘ဇေတဿ ဝနံ ဇေတဝန’’န္တိအာဒိနာ သမာသပဒေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အတ္ထတောတိ ပဒတ္ထတော. တံ ပန ပဒတ္ထံ အတ္ထုဒ္ဓါရက္ကမေန ပဌမံ ဧဝံသဒ္ဒဿ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံသဒ္ဒေါ တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. အဝဓာရဏာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣဒမတ္ထပုစ္ဆာပရိမာဏာဒိအတ္ထာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ‘‘ဧဝံဂတာနိ ပုထုသိပ္ပါယတနာနိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၃၊ ၁၆၅)၊ ဧဝံဝိဓော ဧဝမာကာရော’’တိ စ အာဒီသု ဣဒံ-သဒ္ဒဿ အတ္ထေ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ. ဂတ-သဒ္ဒေါ ဟိ ပကာရပရိယာယော၊ တထာ ဝိဓာကာရ-သဒ္ဒေါ စ. တထာ ဟိ ဂတဝိဓအာကာရသဒ္ဒေ လောကိယာ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ. ‘‘ဧဝံ သု တေ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ ကပ္ပိတကေသမဿူ အာမုတ္တမာလာဘရဏာ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ ပရိစာရေန္တိ၊ သေယျထာပိ တွံ ဧတရဟိ သာစရိယကောတိ. နော ဟိဒံ၊ ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈၆) ပုစ္ဆာယံ၊ ‘‘ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ (အ. နိ. ၁.၄၈)၊ ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ (ပါရာ. ၁၂) စ အာဒီသု ပရိမာဏေ.

နနု စ ‘‘ဧဝံ သု တေ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ၊ ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပုစ္ဆနာကာရပရိမာဏာကာရာနံ ဝုတ္တတ္တာ အာကာရတ္ထော ဧဝ ဧဝံ-သဒ္ဒေါတိ? န၊ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. အာကာရမတ္တဝါစကော ဟိ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ၊ အာကာရတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော ယထာ ‘‘ဧဝံ ဗျာခေါ’’တိအာဒီသု၊ န ပန အာကာရဝိသေသဝါစကော. ဧဝဉ္စ ကတွာ၊ ‘‘ဧဝံ ဇာတေန မစ္စေနာ’’တိအာဒီနိ (ဓ. ပ. ၅၃) ဥပမာဒီသု ဥဒါဟရဏာနိ ဥပပန္နာနိ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ‘‘ယထာပိ။ပေ။ ဗဟု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၅၃)? ဧတ္ထ ပုပ္ဖရာသိဋ္ဌာနိယတော မနုဿူပပတ္တိသပ္ပုရိသူပနိဿယ-သဒ္ဓမ္မဿဝန- ယောနိသောမနသိကာရ-ဘောဂသမ္ပတ္တိအာဒိဒါနာဒိပုညကိရိယဟေတုသမုဒါယတော သောဘာသုဂန္ဓတာဒိဂုဏယောဂတော မာလာဂုဠသဒိသိယော ပဟူတာ ပုညကိရိယာ မရိတဗ္ဗသဘာဝတာယ မစ္စေန သတ္တေန ကတ္တဗ္ဗာတိ ဇောတိတတ္တာ ပုပ္ဖရာသိမာလာဂုဠာဝ ဥပမာ၊ တေသံ ဥပမာကာရော ယထာ-သဒ္ဒေန အနိယမတော ဝုတ္တောတိ ‘‘ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဥပမာကာရနိဂမနတ္ထော’’တိ ဝတ္ထုံ ယုတ္တံ၊ သော ပန ဥပမာကာရော နိယမိယမာနော အတ္ထတော ဥပမာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပမာယံ အာဂတော’’တိ. တထာ ‘‘ဧဝံ ဣမိနာ အာကာရေန အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ဥပဒိသိယမာနာယ သမဏသာရုပ္ပါယ အာကပ္ပသမ္ပတ္တိယာ ယော တတ္ထ ဥပဒိသနာကာရော၊ သော အတ္ထတော ဥပဒေသော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘ဧဝံ တေ။ပေ။ ဥပဒေသေ’’တိ. တထာ ‘‘ဧဝမေတံ ဘဂဝါ၊ ဧဝမေတံ သုဂတာ’’တိ ဧတ္ထ စ ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ အဝိပရီတတော ဇာနန္တေဟိ ကတံ တတ္ထ သံဝိဇ္ဇမာနဂုဏာနံ ပကာရေဟိ ဟံသနံ ဥဒဂ္ဂတာကရဏံ သမ္ပဟံသနံ. ယော တတ္ထ သမ္ပဟံသနာကာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဧဝမေဝံ ပနာယန္တိ ဧတ္ထ ဂရဟဏာကာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ သော စ ဂရဟဏာကာရော ဝသလီတိ-အာဒိခုံသနသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဣဓ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပကာသိတောတိ ဝိညာယတိ. ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ ဥပမာကာရာဒယောပိ ဥပမာဒိဝသေန ဝုတ္တာနံ ပုပ္ဖရာသိအာဒိသဒ္ဒါနံ သန္နိဓာနတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ၊ ဘန္တေတိ ပန ဓမ္မဿ သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေ သန္နိယောဇိတေဟိ ဘိက္ခူဟိ အတ္တနော တတ္ထ ဌိတဘာဝဿ ပဋိဇာနနဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထော’’တိ ဝုတ္တော. တေန ဧဝံ၊ ဘန္တေတိ သာဓု၊ ဘန္တေ၊ သုဋ္ဌု၊ ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေဟီတိ ယထာဟံ ဝဒါမိ၊ ဧဝံ သမဏံ အာနန္ဒံ ဝဒေဟီတိ ယော ဧဝံ ဝဒနာကာရော ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗော၊ သော ဧဝံ-သဒ္ဒေန နိဒဿီယတီတိ ‘‘နိဒဿနတ္ထော’’တိ ဝုတ္တောတိ. ဧဝံ နောတိ ဧတ္ထာပိ နေသံ ယထာဝုတ္တဓမ္မာနံ အဟိတဒုက္ခာဝဟဘာဝေ သန္နိဋ္ဌာနဇနနတ္ထံ အနုမတိဂဟဏဝသေန ‘‘သံဝတ္တန္တိ ဝါ နော ဝါ၊ ကထံ ဝေါ ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ကတာယ ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တဒါကာရသန္နိဋ္ဌာနံ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝိဘာဝိတန္တိ ဝိညာယတိ. သော ပန တေသံ ဓမ္မာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တနာကာရော နိယမိယမာနော အဝဓာရဏတ္ထော ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီတိအာဒီသု အဝဓာရဏေ’’တိ.

နာနာနယနိပုဏန္တိ ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ၊ နန္ဒိယာဝဋ္ဋတိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတအင်္ကုသဒိသာလောစနသင်္ခါတာ ဝါ အာဓာရာဒိဘေဒဝသေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ. နယာ ဝါ ပါဠိဂတိယော တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿကာဒိဝသေန ကုသလာဒိဝသေန ခန္ဓာဒိဝသေန သင်္ဂဟာဒိဝသေန သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန ဌပနာဒိဝသေန ကုသလမူလာဒိဝသေန တိကပ္ပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ နာနပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ၊ တေဟိ နိပုဏံ သဏှံ သုခုမန္တိ နာနာနယနိပုဏံ. အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော၊ တေ စ သဿတာဒိဘေဒေန တတ္ထ စ အပ္ပရဇက္ခတာဒိဘေဒေန အနေကေ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒယော ဧဝ ဝါ သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ အနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ. အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နန္တိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏံ ဥပနေတဗ္ဗာဘာဝတော၊ သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတန္တိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယန္တိ ဧတ္ထ ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ၊ ဓ. သ. မူလဋီ. ၂) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ၊ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ၊ တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ၊ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပ္ပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. ပဋီတိ ဝါ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ၊ အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅၊ စူဠနိ. ဝတ္ထုဂါထာ ၄) ဝိယ၊ တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပဋိဟာရိယံ၊ အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပဋိဟာရိယံ၊ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ၊ ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပတ္တိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပက္ကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ၊ ပဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ. ပဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော၊ တတ္ထ ဇာတံ၊ တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ၊ တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. တဿ ပန ဣဒ္ဓိအာဒိဘေဒေန ဝိသယဘေဒေန စ ဗဟုဝိဓဿ ဘဂဝတော ဒေသနာယံ လဗ္ဘမာနတ္တာ အာဟ ‘‘ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယ’’န္တိ.

န အညထာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော န အညထာတိ အတ္ထော၊ န ပန ဘဂဝတော ဒေသိတာကာရတော. အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတု’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ၊ ဓာရဏဗလဒဿနဉ္စ န ဝိရုဇ္ဈတိ သုတာကာရအဝိရဇ္ဈနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟေတ္ထ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကဝိသယတ္တာ. ဣတရထာ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထော အသမတ္ထော စာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

‘‘ယော ပရော န ဟောတိ၊ သော အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတာယ သသန္တတိယာ ဝတ္တနတော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ ကိဉ္စာပိ ဧကသ္မိံ ဧဝ အတ္ထေ ဒိဿတိ၊ ကရဏသမ္ပဒါနသာမိနိဒ္ဒေသဝသေန ပန ဝိဇ္ဇမာနံ ဘေဒံ သန္ဓာယာဟ၊ ‘‘မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ.

ကိဉ္စာပိ ဥပသဂ္ဂေါ ကိရိယံ ဝိသေသေတိ၊ ဇောတကဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝ တံ တံ အတ္တံ ဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂဿ ဂဟဏံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စာ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ သုတ-သဒ္ဒဿ. ကမ္မဘာဝသာဓနာနိ ဣဓ သုတသဒ္ဒေ သမ္ဘဝန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပဓာရိတန္တိ ဝါ ဥပဓာရဏန္တိ ဝါ အတ္ထော’’တိ. မယာတိ အတ္ထေ သတီတိ ယဒါ မေ-သဒ္ဒဿ ကတ္တုဝသေန ကရဏနိဒ္ဒေသော၊ တဒါတိ အတ္ထော. မမာတိ အတ္ထေ သတီတိ ယဒါ သမ္ဗန္ဓဝသေန သာမိနိဒ္ဒေသော၊ တဒါ.

သုတ-သဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဏာနံ တဒဘိနီဟဋာနဉ္စ မနောဒွါရိကဝိညာဏာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါကျာနံ ဧဝကာရတ္ထသဟိတတ္တာ ‘‘သုတ’’န္တိ ဧတဿ သုတမေဝါတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. ဧတေန အဝဓာရဏေန နိရာသင်္ကတံ ဒဿေတိ. ယထာ စ သုတံ သုတမေဝါတိ နိယမေတဗ္ဗံ၊ တံ သမ္မာ သုတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အထ ဝါ သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီတိ သုတန္တိ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမေတဿ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိဝိနိဝတ္တနံ ကရောတိ.

ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – န ဣဒံ မယာ ဒိဋ္ဌံ၊ န သယမ္ဘူဉာဏေန သစ္ဆိကတံ၊ အထ ခေါ သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ သမ္မဒေဝါတိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ ဧဝံ-သဒ္ဒေ အယမတ္ထယောဇနာ ကရီယတီတိ တဒပေက္ခဿ သုတ-သဒ္ဒဿ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. သဝနသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကမ္မတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘သုယျတီ’’တိ.

ဧဝံ သဝနဟေတုသဝနဝိသေသဝသေန ပဒတ္တယဿ ဧကေန ပကာရေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကာရန္တရေဟိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဿာတိ ယာ သာ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မဿဝနာကာရေန ပဝတ္တာ မနောဒွါရဝိညာဏဝီထိ၊ တဿာ. သာ ဟိ နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တေတုံ သမတ္ထာ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေနာ’’တိ. နာနပ္ပကာရေနာတိ ဝက္ခမာနာနံ အနေကဝိဟိတာနံ ဗျဉ္ဇနတ္ထဂ္ဂဟဏာနံ နာနာကာရေန. ဧတေန ဣမိဿာ ယောဇနာယ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတောတိ ဒီပေတိ. ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနန္တိ ပဝတ္တိယာ အတ္ထိတာပကာသနံ. သုတန္တိ ဓမ္မပ္ပကာသနန္တိ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဝိညာဏဝီထိ နာနပ္ပကာရေန ပဝတ္တာ၊ တဿ ဓမ္မတ္တာ ဝုတ္တံ၊ န သုတ-သဒ္ဒဿ ဓမ္မတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋီကရဏံ ‘‘အယံ ဟေတ္ထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝိညာဏဝီထိယာတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ၊ မယာတိ ကတ္တုအတ္ထေ.

ဧဝန္တိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗပ္ပကာသနန္တိ နိဒဿနတ္ထမေဝံ သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ နိဒဿေတဗ္ဗဿ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာဘာဝါဘာဝတော. တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတ္တံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဒဿေတိ. သုတ-သဒ္ဒဿ ကိရိယာသဒ္ဒတ္တာ သဝနကိရိယာယ စ သာဓာရဏဝိညာဏပ္ပဗန္ဓပဋိဗဒ္ဓတ္တာ တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသန’’န္တိ. န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတီတိ.

ယဿ စိတ္တသန္တာနဿာတိအာဒိပိ အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ပုရိမယောဇနာယ အညထာ အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာကာရပညတ္တီတိ ဥပါဒါပညတ္တိ ဧဝ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိအာကာရုပါဒါနဝသေန တထာ ဝုတ္တာ. သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသောတိ သောတဗ္ဗဘူတော ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စိတ္တသန္တာနဝိနိမုတ္တဿ ပရမတ္ထတော ကဿစိ ကတ္တု အဘာဝေပိ သဒ္ဒဝေါဟာရေန ဗုဒ္ဓိပရိကပ္ပိတဘေဒဝစနိစ္ဆာယ စိတ္တသန္တာနတော အညံ ဝိယ တံသမင်္ဂိံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂီနော’’တိ. သဝနကိရိယာဝိသယောပိ သောတဗ္ဗဓမ္မော သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တစိတ္တသန္တာနဿ ဣဓ ပရမတ္ထတော ကတ္တုဘာဝတော၊ သဝနဝသေန စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဝါ သဝနကိရိယာဘာဝတော တံကိရိယာကတ္တု စ ဝိသယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံသမင်္ဂီနော ကတ္တုဝိသယေ’’တိ. သုတာကာရဿ စ ထေရဿ သမ္မာနိစ္ဆိတဘာဝတော အာဟ ‘‘ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ. ဧတေန ဝါ အဝဓာရဏတ္ထံ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ အယမတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပုဗ္ဗေ သုတာနံ နာနာဝိဟိတာနံ သုတ္တသင်္ခါတာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနာနံ ဥပဓာရိတရူပဿ အာကာရဿ နိဒဿနဿ၊ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနသဘာဝေါ ဧဝံ-သဒ္ဒေါတိ တဒါကာရာဒိဥပဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတဓမ္မပ္ပဗန္ဓဗျာပါရတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. သဝနကိရိယာ ပန ပုဂ္ဂလဝါဒိနောပိ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ နတ္ထီတိ ဝိသေသတော ဝိညာဏဗျာပါရောတိ အာဟ ‘‘သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. မေတိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသယတ္တာ ဝိညာဏကိစ္စဿ စ တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗတော ‘‘မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိသဘာဝါ ယထာက္ကမံ ဧဝံ-သဒ္ဒသုတ-သဒ္ဒါနံ အတ္ထာတိ တေ တထာရူပ-ပညတ္တိ-ဥပါဒါနဘူတ-ဓမ္မပ္ပဗန္ဓဗျာပါရဘာဝေန ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော၊ သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. ဧတ္ထ စ ကရဏကိရိယာကတ္တုကမ္မ-ဝိသေသပ္ပကာသနဝသေန ပုဂ္ဂလဗျာပါရဝိသယ-ပုဂ္ဂလဗျာပါရနိဒဿနဝသေန ဂဟဏာကာရဂါဟကတဗ္ဗိသယဝိသေသနိဒ္ဒေသဝသေန ကတ္တုကရဏဗျာပါရ-ကတ္တုနိဒ္ဒေသဝသေန စ ဒုတိယာဒယော စတဿော အတ္ထယောဇနာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

သဗ္ဗဿပိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ သဗ္ဗပညတ္တီနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနာဒိဝသေန ဆသု ပညတ္တိဘေဒေသု အန္တောဂဓတ္တာ တေသု ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒီနံ ပညတ္တီနံ သရူပံ နိဒ္ဓါရေန္တော အာဟ ‘‘ဧဝန္တိ စ မေတိ စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧဝန္တိ စ မေတိ စ ဝုစ္စမာနဿ အတ္ထဿ အာကာရာဒိနော ဓမ္မာနံ အသလက္ခဏဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. တတ္ထ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေနာတိ ဘူတတ္ထဥတ္တမတ္ထဝသေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော၊ အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ၊ သော ရူပသဒ္ဒါဒိသဘာဝေါ၊ ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိသဘာဝေါ ဝါ အတ္ထော သစ္စိကဋ္ဌော ပရမတ္ထော စာတိ ဝုစ္စတိ၊ န တထာ ဧဝံ မေတိ ပဒါနံ အတ္ထောတိ. ဧတမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ကိဉှေတ္ထတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတန္တိ ပန သဒ္ဒါယတနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘ယဉှိ တံ ဧတ္ထ သောတေန ဥပလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပလဒ္ဓန္တိ ပန ဝုတ္တေ အတ္ထဗျဉ္ဇနာဒိ သဗ္ဗံ လဗ္ဘတီတိ. တံ တံ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတောတိ သောတပထမာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရာဒိနော ပစ္စာမသနဝသေန ဧဝန္တိ၊ သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ဥပါဒါယ မေတိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ပဝတ္တမာနောပိ သုတဝေါဟာရော ‘‘ဒုတိယံ တတိယ’’န္တိအာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒီနိ ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတေ အပေက္ခိတွာ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော’’တိ. အသုတံ န ဟောတီတိ ဟိ သုတန္တိ ပကာသိတောယမတ္ထောတိ.

အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓါ သုတ္တဿ ပကာရဝိသေသာ ဧဝန္တိ ထေရေန ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောဟံ ဒီပေတီ’’တိ. နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓသမတ္ထော ဟောတီတိ ဧတေန ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ နာနပ္ပကာရတံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတဉ္စ ဒဿေတိ. သုတဿ အသမ္မောသံ ဒီပေတီတိ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဒဿိယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. အသမ္မောဟေနာတိ သမ္မောဟာဘာဝေန၊ ပညာယ ဧဝ ဝါ သဝနကာလသမ္ဘူတာယ တဒုတ္တရကာလပညာသိဒ္ဓိ. ဧဝံ အသမ္မောသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဗျဉ္ဇနာနံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယန္တိ သတိယာ ဗျာပါရော အဓိကော၊ ပညာ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယာ’’တိအာဒိ ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ကတွာ. ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ စေတ္ထ ပဓာနတာ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ ဝါ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဝိယ အပ္ပဓာနတ္တေ ပညာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဧတိဿာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ သတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမာယာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ယထာသမ္ဘဝံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဿ၊ သင်္ကာသန-ပကာသန-ဝိဝရဏ-ဝိဘဇန-ဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ၊ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတဿာတိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ယောနိသော မနသိကာရံ ဒီပေတိ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. အဝိက္ခေပံ ဒီပေတီတိ ‘‘ဩဃတရဏသုတ္တံ ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိအာဒိပုစ္ဆာဝသေန ပကရဏပ္ပဝတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ သဝနံ သမာဓာနမန္တရေန န သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿာတိအာဒိ တဿေဝတ္ထဿ သမတ္ထနဝသေန ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနဒေသက-ပယောဇနာဒိသမ္ပတ္တိယာ. အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယေဟိ ဝိယ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထေဟိ ယောနိသောမနသိကာရဿ၊ သဒ္ဓမ္မဿဝနေန ဝိယ စ အဝိက္ခေပဿ ယထာ ယောနိသောမနသိကာရေန ဖလဘူတေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာနံ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ တဒဝိနာဘာဝတော၊ ဧဝံ အဝိက္ခေပေနေဝ ဖလဘူတေန ကာရဏဘူတာနံ သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာနံ သိဒ္ဓိ ဒဿေတဗ္ဗာ သိယာ အဿုတဝတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ စ တဒဘာဝတော. ‘‘န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တော’’တိအာဒိနာ သမတ္ထနဝစနေန ပန အဝိက္ခေပေန ကာရဏဘူတေန သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ ဖလဘူတဿ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ သိဒ္ဓိ ဒဿိတာ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော ယုတ္တော သိယာ၊ သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာ န ဧကန္တေန အဝိက္ခေပဿ ကာရဏံ ဗာဟိရင်္ဂတ္တာ. အဝိက္ခေပေါ ပန သပ္ပုရိသူပနိဿယော ဝိယ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ ဧကန္တကာရဏန္တိ၊ ဧဝမ္ပိ အဝိက္ခေပေန သပ္ပုရိသူပနိဿယသိဒ္ဓိဇောတနာ န သမတ္ထိတာဝ၊ နော န သမတ္ထိတာ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ သပ္ပုရိသပယိရူပါသနာဘာဝဿ အတ္ထသိဒ္ဓိတော. ဧတ္ထ စ ပုရိမံ ဖလေန ကာရဏဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ နဒီပူရေန ဝိယ ဥပရိ ဝုဋ္ဌိသဗ္ဘာဝဿ. ဒုတိယံ ကာရဏေန ဖလဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဧကန္တဝဿိနာ ဝိယ မေဃဝုဋ္ဌာနေန ဝုဋ္ဌိပ္ပဝတ္တိယာ.

ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပဘေဒ-ပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတ္တိ-ဩဂါဟနာကာရော နိရဝသေသပရဟိတ-ပါရိပူရိကာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဘဒ္ဒကော အာကာရော’’တိ. ယသ္မာ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိန္တိ အတ္တသမ္မာပဏိဓိ-ပုဗ္ဗေကတပုညတာ-သင်္ခါတံ ဂုဏဒွယံ. အပရာပရဝုတ္တိယာ စေတ္ထ စက္ကဘာဝေါ၊ စရန္တိ ဧတေဟိ သတ္တာ၊ သမ္ပတ္တိဘဝေသူတိ ဝါ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ၊ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၁). ပုရိမပစ္ဆိမဘာဝေါ စေတ္ထ ဒေသနက္ကမဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာတိ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယဿ စ အတ္ထိတာယ. သမ္မာပဏိဟိတတ္တော ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော သုဒ္ဓါသယော ဟောတိ တဒသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အာသယသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘သမ္မာပဏိဟိတံ စိတ္တံ၊ သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ (ဓ. ပ. ၄၃) ‘‘ကတပုညောသိ၊ တွံ အာနန္ဒ၊ ပဓာနမနုယုဉ္ဇ၊ ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇) စ. တေနေဝါဟ ‘‘အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ. ပယောဂသုဒ္ဓိယာတိ ယောနိသောမနသိကာရပုဗ္ဗင်္ဂမဿ ဓမ္မဿဝနပယောဂဿ ဝိသဒဘာဝေန. တထာ စာဟ ‘‘အာဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ၊ သဗ္ဗဿ ဝါ ကာယဝစီပယောဂဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝေန. ပရိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂေါ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတီတိ.

နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဒီပကေနာတိအာဒိနာ အတ္ထဗျဉ္ဇနေသု ထေရဿ ဧဝံ-သဒ္ဒသုတ-သဒ္ဒါနံ အသမ္မောဟာသမ္မောသဒီပနတော စတုပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတိ. တတ္ထ သောတဗ္ဗဘေဒပဋိဝေဓဒီပကေနာတိ ဧတေန အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝံ-သဒ္ဒသန္နိဓာနတော၊ ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သာမညေနေဝ သောတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ အာမသတီတိ ဒီပေတိ. မနောဒိဋ္ဌီဟိ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ အနုပေက္ခနသုပ္ပဋိဝေဓာ ဝိသေသတော မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ ဝုတ္တနယေန ယောနိသောမနသိကာရဒီပကေန ဧဝံ သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ၊ သဝနဓာရဏဝစီပရိစယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ ဝိသေသေန သောတာဝဓာနပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ ဝုတ္တနယေန အဝိက္ခေပဒီပကေန သုတ-သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော သာသနသမ္ပတ္တိယာ ဓမ္မဿဝနေ ဥဿာဟံ ဇနေတိ. တတ္ထ ဓမ္မာတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာ. မနသာ အနုပေက္ခိတာတိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ၊ ဣဓ သမာဓိ၊ ဣဓ ပညာ၊ ဧတ္တကာ ဧတ္ထ အနုသန္ဓိယော’’တိအာဒိနာ နယေန မနသာ အနုပေက္ခိတာ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိ ဘူတာယ၊ ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ.

သကလေန ဝစနေနာတိ ပုဗ္ဗေ တီဟိ ပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတတ္တာ ဝုတ္တံ. အတ္တနော အဒဟန္တောတိ ‘‘မမေဒ’’န္တိ အတ္တနိ အဋ္ဌပေန္တော. ဘုမ္မတ္ထေ စေတံ သာမိဝစနံ. အသပ္ပုရိသဘူမိန္တိ အကတညုတံ. ‘‘ဣဓေကစ္စော ပါပဘိက္ခု တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ ပရိယာပုဏိတွာ အတ္တနော ဒဟတီ’’တိ (ပါရာ. ၁၉၅) ဧဝံ ဝုတ္တံ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထံ၊ သာ ဧဝ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထာ အသဒ္ဓမ္မော. နနု စ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ‘‘မမေဒံ ဝစန’’န္တိ အဓိမာနဿ၊ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနဉ္စ တဒါသင်္ကာယ အဘာဝတော အသပ္ပုရိသဘူမိ-သမတိက္ကမာဒိဝစနံ နိရတ္ထကန္တိ? နယိဒမေဝံ. ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ ဝဒန္တေန အယမ္ပိ အတ္ထော ဝိဘာဝိတောတိ ဒဿနတော. ကေစိ ပန ‘‘ဒေဝတာနံ ပရိဝိတက္ကာပေက္ခံ တထာဝစနန္တိ ဧဒိသီ စောဒနာ အနဝကာသာ’’တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ ကိရ ခဏေ ဧကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘ဘဂဝါ စ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ အယဉ္စ အာယသ္မာ ဒေသနာကုသလော ဣဒါနိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ သကျကုလပ္ပသုတော တထာဂတဿ ဘာတာ စူဠပိတုပုတ္တော. ကိံ နု ခေါ သယံ သစ္ဆိကတံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ? ဥဒါဟု ဘဂဝတော ဧဝ ဝစနံ ယထာသုတ’’န္တိ၊ ဧဝံ တဒါသင်္ကိတပ္ပကာရတော အသပ္ပုရိသဘူမိသမောက္ကမာဒိတော အတိက္ကမာဒိ ဝိဘာဝိတန္တိ. အပ္ပေတီတိ နိဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိက-သမ္ပရာယိက-ပရမတ္ထေသု ယထာရဟံ သတ္တေ နေတီတိ နေတ္တိ၊ ဓမ္မော ဧဝ နေတ္တိ ဓမ္မနေတ္တိ.

ဒဠှတရနိဝိဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာ ကင်္ခါ၊ နာတိသံသပ္ပနာ မတိဘေဒမတ္တာ ဝိမတိ. အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတီတိ ဘဂဝတာ ဘာသိတတ္တာ သမ္မုခါဝဿ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ ခလိတဒုရုတ္တာဒိဂဟဏဒေါသာဘာဝတော စ. ဧတ္ထ စ ပဌမာဒယော တိဿော အတ္ထယောဇနာ အာကာရာဒိအတ္ထေသု အဂ္ဂဟိတဝိသေသမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ၊ တတော ပရာ စတဿော အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝိဘာဝိတာ. ပစ္ဆိမာ ပန တိဿော ယထာက္ကမံ အာကာရတ္ထံ နိဒဿနတ္ထံ အဝဓာရဏတ္ထဉ္စ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ယောဇိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧက-သဒ္ဒေါ အညသေဋ္ဌအသဟာယသင်္ခယာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ၊ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇) အညတ္ထေ ဒိဿတိ. ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈၊ ပါရာ. ၁၁) သေဋ္ဌေ၊ ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၀၅) အသဟာယေ၊ ‘‘ဧကောဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၉) သင်္ခယာယံ. ဣဓာပိ သင်္ခယာယန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော’’တိ. ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ. ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပါဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယဿ ပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော၊ ယော ခဏောတိ စ သမယောတိ စ ဝုစ္စတိ၊ သော ဧကော ဧဝါတိ ဟိ အတ္ထော. မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပဒပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ အဘိသမယော အတ္ထော အဘိသမယတ္ထောတိ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမေတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ. အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယတ္ထောတိ တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံသမင်္ဂိနော ဟိံသနံ အဝိပ္ဖါရိကတာကရဏံ၊ သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ.

တတ္ထ သဟကာရိကာရဏံ သန္နိဇ္ဈံ သမေတိ သမဝေတီတိ သမယော၊ သမဝါယော. သမေတိ သမာဂစ္ဆတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ တဒါဓာရပုဂ္ဂလေဟီတိ သမယော၊ ခဏော. သမေတိ ဧတ္ထ၊ ဧတေန ဝါ သံဂစ္ဆတိ သတ္တော၊ သဘာဝဓမ္မော ဝါ သဟဇာတာဒီဟိ၊ ဥပ္ပါဒါဒီဟိ ဝါတိ သမယော၊ ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ အတ္ထတော အဘူတောပိ ဟိ ကာလော ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အဓိကရဏံ ကရဏံ ဝိယ စ ပရိကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေန ရူပေန ဝေါဟရီယတီတိ. သမံ၊ သဟ ဝါ အဝယဝါနံ အယနံ ပဝတ္တိ အဝဋ္ဌာနန္တိ သမယော၊ သမူဟော ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ. အဝယဝသဟာဝဋ္ဌာနမေဝ ဟိ သမူဟောတိ. အဝသေသပစ္စယာနံ သမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော၊ ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒယော’’တိ. သမေတိ သံယောဇနဘာဝတော သမ္ဗန္ဓော ဧတိ အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဒဠှဂ္ဂဟဏဘာဝတော ဝါ သံယုတ္တာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တိ သတ္တာ ယထာဘိနိဝေသံ ဧတေနာတိ သမယော၊ ဒိဋ္ဌိ. ဒိဋ္ဌိသံယောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တီတိ. သမိတိ သံဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော၊ ပဋိလာဘော. သမဿ နိရောဓဿ ယာနံ၊ သမ္မာ ဝါ ယာနံ အပဂမော အပဝတ္တိ သမယော၊ ပဟာနံ. အဘိမုခံ ဉာဏေန သမ္မာ ဧတဗ္ဗော အဓိဂန္တဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတော သဘာဝေါ. အဘိမုခဘာဝေန သမ္မာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝါဝဗောဓော. ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ သမယသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမယသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ အဘိသမယသဒ္ဒဿ ဥဒါဟရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဿာတိ သမယသဒ္ဒဿ. ကာလော အတ္ထော သမဝါယာဒီနံ အတ္ထာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော ဒေသဒေသကပရိသာနံ ဝိယ သုတ္တဿ နိဒါနဘာဝေန ကာလဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော စ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနိယမိတဝသေနေဝ ကာလော နိဒ္ဒိဋ္ဌော? န ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမိတောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမံ အကတွာ သမယသဒ္ဒဿ ဝစနေ အယမ္ပိ ဂုဏော လဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ဝါ ဣမေ’’တိအာဒိမာဟ. သာမညဇောတနာ ဟိ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော ဒေဝသိကံ ဈာနဖလသမာပတ္တီဟိ ဝီတိနာမနကာလော၊ ဝိသေသတော သတ္တသတ္တာဟာနိ. သုပ္ပကာသာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုပကမ္ပန-ဩဘာသပါတုဘာဝါဒီဟိ ပါကဋာ. ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေသု ဧဝ သမယေသု ဧကဒေသံ ပကာရန္တရေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယော စာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိ ဉာဏကိစ္စသမယော၊ အတ္တဟိတပဋိပတ္တိသမယော စ အဘိသမ္ဗောဓိသမယော၊ အရိယတုဏှီဘာဝသမယော၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော၊ ကရုဏာကိစ္စပရဟိတပဋိပတ္တိဓမ္မီကထာသမယာ၊ ဒေသနာသမယော ဧဝ.

ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတောတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထာတိ အဘိဓမ္မတဒညသုတ္တပဒဝိနယေသု. တထာတိ ဘုမ္မကရဏေဟိ. အဓိကရဏတ္ထော အာဓာရတ္ထော. ဘာဝေါ နာမ ကိရိယာ၊ တာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. တတ္ထ ယထာ ကာလော သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နော သယံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေန ပညာတော တင်္ခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝတော ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ ဇာတော၊ သာယနှေ ဂစ္ဆတီ’’တိ စ အာဒီသု၊ သမူဟော စ အဝယဝဝိနိမုတ္တော ဝိသုံ အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေါ အဝယဝါနံ အာဓာရဘာဝေန ပညာပီယတိ ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ၊ ယဝရာသိယံ သမ္ဘူတော’’တိအာဒီသု၊ ဧဝံ ဣဓာပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဓိကရဏဉှိ။ပေ။ ဓမ္မာန’’န္တိ. ယသ္မိံ ကာလေ၊ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဝါ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဧဝ ကာလေ ဓမ္မပုဉ္ဇေ စ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ အယံ ဟိ တတ္ထ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော၊ ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော’’တိ ဒေါဟနကိရိယာယ ဂမနကိရိယာ လက္ခီယတိ၊ ဧဝံ ဣဓာပိ ယသ္မိံ သမယေ၊ တသ္မိံ သမယေတိ စ ဝုတ္တေ ‘‘သတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒကိရိယာ ဖဿာဒိဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတိ. ယသ္မိံ သမယေတိ ယသ္မိံ နဝမေ ခဏေ၊ ယသ္မိံ ယောနိသောမနသိကာရာဒိဟေတုမှိ၊ ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ သတိ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ ခဏေ၊ ဟေတုမှိ၊ ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ ဥဘယတ္ထ သမယသဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ခဏ။ပေ။ လက္ခီယတီ’’တိ.

ဟေတုအတ္ထော ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ ဝိဇ္ဇာယ ဝသတိ၊ ဖရသုနာ ဆိန္ဒတိ၊ ကုဒါလေန ခဏတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဝီတိက္ကမဉှိ သုတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ ဩတိဏ္ဏဝတ္ထုကံ ပုဂ္ဂလံ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဂရဟိတွာ စ တံ တံ ဝတ္ထုဩတိဏ္ဏကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန သိက္ခာပဒါနိ ပညပေန္တော ဘဂဝါ ဝိဟရတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော တတိယပါရာဇိကာဒီသု ဝိယ.

အစ္စန္တမေဝ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒေသနာနိဋ္ဌာနံ. ပရဟိတပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ကရုဏာဝိဟာရေန. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထဇောတနတ္ထံ. ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ ‘‘မာသံ သဇ္ဈာယတီ’’တိ. ပေါရာဏာတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ. အဘိလာပမတ္တဘေဒေါတိ ဝစနမတ္တေန ဝိသေသော. တေန သုတ္တဝိနယေသု ဝိဘတ္တိဗျတ္တယော ကတောတိ ဒဿေတိ.

သေဋ္ဌန္တိ သေဋ္ဌဝါစကံ ဝစနံ ‘‘သေဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တံ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော၊ တထာ ‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတော၊ ဂရုကရဏာရဟတာယ ဝါ ဂါရဝယုတ္တော. ဝုတ္တောယေဝ၊ န ပန ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဧကဒေသဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော.

အပရော နယော (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၄၄) – ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ၊ ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ၊

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ၊ ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’.

တတ္ထ ကထံ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ၊ တေ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ တထာဂတေ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာ ဟိဿ သီလံ သမာဓိ ပညာ ဝိမုတ္တိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ၊ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပံ၊ သဒ္ဓါ ဝီရိယံ၊ သတိ သမ္ပဇညံ၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ သမထော ဝိပဿနာ၊ တီဏိ ကုသလမူလာနိ၊ တီဏိ သုစရိတာနိ၊ တယော သမ္မာဝိတက္ကာ၊ တိဿော အနဝဇ္ဇသညာ၊ တိဿော ဓာတုယော၊ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ၊ စတ္တာရိ အရိယဖလာနိ၊ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ၊ စတုယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ၊ စတ္တာရော အရိယဝံသာ၊ စတ္တာရိ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ၊ ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ၊ ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ၊ ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ ပဉ္စ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော၊ ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနဉာဏာနိ၊ ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ သညာ၊ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ၊ ဆ ဂါရဝါ၊ ဆ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော၊ ဆ သတတဝိဟာရာ၊ ဆ အနုတ္တရိယာနိ၊ ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ၊ ဆ အဘိညာ၊ ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ၊ သတ္တ အပရိဟာနိယာ ဓမ္မာ၊ သတ္တ အရိယဓမ္မာ၊ သတ္တ အရိယဓနာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မာ၊ သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ၊ သတ္တ သညာ၊ သတ္တဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလဒေသနာ၊ သတ္တခီဏာသဝဗလဒေသနာ၊ အဋ္ဌပညာပဋိလာဘဟေတုဒေသနာ အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ၊ အဋ္ဌလောကဓမ္မာတိက္ကမော၊ အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ၊ အဋ္ဌအက္ခဏဒေသနာ၊ အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကာ၊ အဋ္ဌအဘိဘာယတနဒေသနာ၊ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ၊ နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ၊ နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ၊ နဝသတ္တာဝါသဒေသနာ၊ နဝ အာဃာတပဋိဝိနယာ၊ နဝ သညာ၊ နဝနာနတ္တာ၊ နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ၊ ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ၊ ဒသ ကသိဏာယတနာနိ၊ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ၊ ဒသ သမ္မတ္တာနိ၊ ဒသ အရိယဝါသာ၊ ဒသ အသေက္ခဓမ္မာ၊ ဒသ တထာဂတဗလာနိ၊ ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ၊ ဒွါဒသ ဓမ္မာစက္ကာကာရာ၊ တေရသ ဓုတဂုဏာ၊ စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ၊ ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ၊ သောဠသဝိဓာ အာနာပါနဿတိ၊ သောဠသ အပရန္တပနီယာ ဓမ္မာ၊ အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ၊ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ၊ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ ပညာသ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာနိ၊ ပရောပညာသ ကုသလာ ဓမ္မာ၊ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ၊ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာန-ပဝိစယ-ပစ္စဝေက္ခဏဒေသနာဉာဏာနိ၊ တထာ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာဒိဝိဘာဝနဉာဏာနိ စာတိ ဧဝမာဒယော အနန္တာပရိမာဏဘေဒါ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါ ဂုဏဘာဂါ အဿ အတ္ထီတိ ‘‘ဘာဂဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝံ တာဝ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ.

‘‘ယသ္မာ သီလာဒယော သဗ္ဗေ၊ ဂုဏဘာဂါ အသေသတော၊

ဝိဇ္ဇန္တိ သုဂတေ တသ္မာ၊ ဘဂဝါတိ ပဝုစ္စတိ’’.

ကထံ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပန္နေဟိ မနုဿတ္တာဒိကေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတမဟာဘိနီဟာရေဟိ မဟာဗောဓိသတ္တေဟိ ပရိပူရိတဗ္ဗာ ဒါနပါရမီ၊ သီလ၊ နေက္ခမ္မ၊ ပညာ၊ ဝီရိယ၊ ခန္တိ၊ သစ္စ၊ အဓိဋ္ဌာန၊ မေတ္တာ၊ ဥပေက္ခာပါရမီတိ ဒသ ပါရမိယော၊ ဒသ ဥပပါရမိယော၊ ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ ပါရမိယော၊ ဒါနာဒီနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ၊ သစ္စာဒီနိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ၊ အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ၊ ဇီဝိတ၊ ရဇ္ဇ၊ ပုတ္တ၊ ဒါရပရိစ္စာဂေါတိ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂါ၊ ပုဗ္ဗယောဂေါ၊ ပုဗ္ဗစရိယာ၊ ဓမ္မက္ခာနံ၊ ဉာတတ္ထစရိယာ၊ လောကတ္ထစရိယာ၊ ဗုဒ္ဓိစရိယာတိ ဧဝမာဒယော၊ သင်္ခေပတော ဝါ သဗ္ဗေ ပုညဉာဏသမ္ဘာရာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မာ၊ တေ မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပါနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ယထာ ဟာနဘာဂိယာ သံကိလေသဘာဂိယာ ဌိတိဘာဂိယာ ဝါ န ဟောန္တိ၊ အထ ခေါ ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနဝသေသတော ဘတာ သမ္ဘတာ အဿ အတ္ထီတိ ‘‘ဘတဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော နိရုတ္တိနယေန တ-ကာရဿ ဂ-ကာရံ ကတွာ. အထ ဝါ ဘတဝါတိ တေယေဝ ယထာဝုတ္တေ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဘရိ၊ သမ္ဘရိ၊ ပရိပူရေသီတိ အတ္ထော. ဧဝမ္ပိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ.

‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ သဗ္ဗေ၊ ဒါနပါရမိအာဒိကေ၊

သမ္ဘာရေ ဘတဝါ နာထော၊ တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’.

ကထံ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တိဘာဂါ၊ တေ အနဝသေသတော လောကဟိတတ္ထံ အတ္တနော စ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ နိစ္စကပ္ပံ ဝနိ၊ ဘဇိ၊ သေဝိ၊ ဗဟုလမကာသီတိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ အဘိညေယျဓမ္မေသု ကုသလာဒီသု ခန္ဓာဒီသု စ ယေ တေ ပရိညေယျာဒိဝသေန သင်္ခေပတော ဝါ စတုဗ္ဗိဓာ အဘိသမယဘာဂါ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန ‘‘စက္ခု ပရိညေယျံ သောတံ။ပေ။ ဇရာမရဏံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁) အနေကေ ပရိညေယျဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော။ပေ။ ဇရာမရဏဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပဟာတဗ္ဗဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ နိရောဓော။ပေ။ ဇရာမရဏဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ’’တိအာဒိနာ၊ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ စ အနေကဘေဒါ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဂါ စ ဓမ္မာ၊ တေ သဗ္ဗေ ဝနိ၊ ဘဇိ၊ ယထာရဟံ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာနံ ဝသေန သေဝိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ‘‘ယေ ဣမေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ သာဝကေဟိ သာဓာရဏာ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ ဂုဏဘာဂါ၊ ကိန္တိ နု ခေါ တေ ဝိနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌပေယျ’’န္တိ မဟာကရုဏာယ ဝနိ အဘိပတ္ထယိ၊ သာ စဿ အဘိပတ္ထနာ ယထာဓိပ္ပေတဖလာဝဟာ အဟောသိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

‘‘ယသ္မာ ဉေယျသမာပတ္တိ-ဂုဏဘာဂေ တထာဂတော၊

ဘဇိ ပတ္ထယိ သတ္တာနံ၊ ဟိတာယ ဘဂဝါ တတော’’.

ကထံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? သမာသတော တာဝ ကတပုညေဟိ ပယောဂသမ္ပန္နေဟိ ယထာဝိဘဝံ ဘဇီယန္တီတိ ဘဂါ၊ လောကိယလောကုတ္တရသမ္ပတ္တိယော. တတ္ထ လောကိယေ တာဝ တထာဂတော သမ္မာသမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတော ပရမုက္ကံသဂတေ၊ ဝနိ၊ ဘဇိ၊ သေဝိ၊ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ သမန္နာနေန္တော ဗုဒ္ဓဓမ္မေ ပရိပါစေသိ၊ ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေ နိရဝဇ္ဇေသု ဥပသံဟိတေ အနညသာဓာရဏေ လောကုတ္တရေပိ၊ ဝနိ၊ ဘဇိ၊ သေဝိ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန ပဒေသရဇ္ဇ-ဣဿရိယစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိ-ဒေဝရဇ္ဇသမ္ပတ္တိအာဒိဝသေန ဈာန-ဝိမောက္ခ-သမာဓိသမာပတ္တိ-ဉာဏဒဿန-မဂ္ဂဘာဝနာ-ဖလသစ္ဆိ-ကိရိယာဒိ-ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝသေန စ အနေကဝိဟိတေ အနညသာဓာရဏေ၊ ဘဂေ၊ ဝနိ၊ ဘဇိ၊ သေဝိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

‘‘ယာ တာ သမ္ပတ္တိယော လောကေ၊ ယာ စ လောကုတ္တရာ ပုထု၊

သဗ္ဗာ တာ ဘဇိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတော’’.

ကထံ သတ္တဝါတိ ဘဂဝါ? ဘတ္တာ ဒဠှဘတ္တိကာ အဿ ဗဟူ အတ္ထီတိ ဘတ္တဝါ. တထာဂတော ဟိ မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိ-အပရိမိတနိရုပမပ္ပဘာဝ-ဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော၊ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိ အနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာဒိ အနညသာဓာရဏဝိသေသပဋိမဏ္ဍိတရူပကာယတာယ ယထာဘုစ္စဂုဏာဓိဂတေန ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန လောကတ္တယဗျာပိနာ သုဝိပုလေန သုဝိသုဒ္ဓေန စ ထုတိဃောသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာသု အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိအာဒီသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒိ-နိရတိသယဂုဏဝိသေသ-သမင်္ဂီဘာဝတော စ ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော၊ ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော၊ လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော၊ ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နောတိ ဧဝံ စတုပ္ပမာဏိကေ လောကသန္နိဝါသေ သဗ္ဗထာပိ ပသာဒါဝဟဘာဝေန သမန္တပါသာဒိကတ္တာ အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ သဒေဝမနုဿာနံ အာဒရဗဟုမာနဂါရဝါယတနတာယ ပရမပေမသမ္ဘတ္တိဋ္ဌာနံ. ယေ တဿ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌိတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ၊ ကေနစိ အသံဟာရိယာ တေသံ ပသာဒဘတ္တိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ. တထာ ဟိ တေ အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေပိ တတ္ထ ပသာဒံ န ပရိစ္စဇန္တိ၊ တဿ ဝါ အာဏံ ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော.

တေနေဝါဟ –

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော၊

ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၈)၊

‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတိ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၅) စ. –

ဧဝံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ နိရုတ္တိနယေန ဧကဿ တ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ ဣတရဿ ဂ-ကာရံ ကတွာ.

‘‘ဂုဏာတိသယယုတ္တဿ၊ ယသ္မာ လောကဟိတေသိနော၊

သမ္ဘတ္တာ ဗဟဝေါ သတ္ထု၊ ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

ကထံ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ယသ္မာ တထာဂတော ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ အပရိမာဏာသု ဇာတီသု ပါရမိယော ပရိပူရေန္တော ဘဂသင်္ခါတံ သိရိံ ဣဿရိယံ ယသဉ္စ ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ၊ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ၊ စရိမတ္တဘာဝေပိ ဟတ္ထဂတံ စက္ကဝတ္တိသိရိံ ဒေဝလောကာဓိပစ္စသဒိသံ စတုဒီပိဿရိယံ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယံ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသဉ္စ တိဏာယပိ အမညမာနော နိရပေက္ခော ပဟာယ အဘိနိက္ခမိတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ဣမေ သိရီအာဒိကေ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ၊ တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ၊ သိနေရုယုဂန္ဓရဥတ္တရကုရုဟိမဝန္တာဒိဘာဇနလောကဝိသေသသန္နိဿယာ သောဘာ ကပ္ပဋ္ဌိယဘာဝတော၊ တေပိ ဘဂဝါ ဝမိ တန္နိဝါသိသတ္တာဝါသသမတိက္ကမတော တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ပဇဟီတိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

‘‘စက္ကဝတ္တိသိရိံ ယသ္မာ၊ ယသံ ဣဿရိယံ သုခံ၊

ပဟာသိ လောကစိတ္တဉ္စ၊ သုဂတော ဘဂဝါ တတော’’.

ကထံ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ဘာဂါ နာမ သဘာဂဓမ္မကောဋ္ဌာသာ၊ တေ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိဝသေန၊ တတ္ထာပိ ရူပဝေဒနာဒိဝသေန ပထဝိယာဒိဝသေန အတီတာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ၊ တေ စ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ သဗ္ဗံ ယောဂံ သဗ္ဗံ ဂန္ထံ သဗ္ဗံ သံယောဇနံ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ အမတဓာတုံ သမဓိဂစ္ဆန္တော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ၊ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ န ပစ္စာဝမိ. တထာ ဟေသ ‘‘သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပထဝိံ အာပံ တေဇံ ဝါယံ၊ စက္ခုံ သောတံ ဃာနံ ဇိဝှံ ကာယံ မနံ၊ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဓမ္မေ၊ စက္ခုဝိညာဏံ။ပေ။ မနောဝိညာဏံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ သညံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿဇံ သညံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ စေတနံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿဇံ စေတနံ၊ ရူပတဏှံ။ပေ။ ဓမ္မတဏှံ၊ ရူပဝိတက္ကံ။ပေ။ ဓမ္မဝိတက္ကံ၊ ရူပဝိစာရံ။ပေ။ ဓမ္မဝိစာရ’’န္တိအာဒိနာ အနုပဒဓမ္မဝိဘာဂဝသေနပိ သဗ္ဗေဝ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ အနဝသေသတော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ၊ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေန ဆဍ္ဍယိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယံ တံ၊ အာနန္ဒ၊ စတ္တံ ဝန္တံ မုတ္တံ ပဟီနံ ပဋိနိဿဋ္ဌံ၊ တံ တထာဂတော ပုန ပစ္စာဝမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃). ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာဂေ ဝမီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာကုသလေ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ ဟီနပဏီတေ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေ ဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဉာဏမုခေန ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ၊ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇိ ပဇဟိ၊ ပရေသဉ္စ တထတ္တာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဟာတဗ္ဗာ၊ ပဂေဝ အဓမ္မာ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). ကုလ္လူပမံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ နိတ္ထရဏတ္ထာယ၊ နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

‘‘ခန္ဓာယတနဓာတာဒိ-ဓမ္မဘာဂါ-မဟေသိနာ၊

ကဏှသုက္ကာ ယတော ဝန္တာ၊ တတောပိ ဘဂဝါ မတော’’.

တေန ဝုတ္တံ –

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ၊ ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ၊

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ၊ ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’တိ.

ဓမ္မသရီရံ ပစ္စက္ခံ ကရောတီတိ ‘‘ယော ဝေါ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော၊ သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိ ဝစနတော ဓမ္မဿ သတ္ထုဘာဝပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝဇိရသင်္ဃာတသမာနကာယော ပရေဟိ အဘေဇ္ဇသရီရတ္တာ. န ဟိ ဘဂဝတော ရူပကာယေ ကေနစိ သက္ကာ အန္တရာယံ ကာတုန္တိ. ဒေသနာသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဝက္ခမာနဿ သကလဿ သုတ္တဿ ‘‘ဧဝ’’န္တိ နိဒဿနတော. သာဝကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေန ပဉ္စသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတေန မယာ မဟာသာဝကေန သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ မယာဝ သုတံ၊ န အနုဿုတံ န ပရံပရာဘတန္တိ ဣမဿတ္ထဿ ဒီပနတော. ကာလသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဘဂဝါသဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တဿ သမယသဒ္ဒဿ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒပဋိမဏ္ဍိတဘာဝဒီပနတော. ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒပရမာ ဟိ ကာလသမ္ပဒါ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ကပ္ပကသာယေ ကလိယုဂေ၊ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေါ အဟော မဟစ္ဆရိယံ၊

ဟုတာဝဟမဇ္ဈေ ဇာတံ၊ သမုဒိတမကရန္ဒမရဝိန္ဒ’’န္တိ.

ဘဂဝါတိ ဒေသကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဘာဝဒီပနတော ဂရုဂါရဝါဓိဝစနဘာဝတော.

အဝိသေသေနာတိ န ဝိသေသေန၊ ဝိဟာရဘာဝသာမညေနာတိ အတ္ထော. ဣရိယာပထ။ပေ။ ဝိဟာရေသူတိ ဣရိယာပထဝိဟာရော၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော၊ ဗြဟ္မဝိဟာရော၊ အရိယဝိဟာရောတိ ဧတေသု စတူသု ဝိဟာရေသု. သမင်္ဂီပရိဒီပနန္တိ သမင်္ဂီဘာဝပရိဒီပနံ. ဧတန္တိ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဧတံ ပဒံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ဣဓေကစ္စော ဂိဟီဟိ သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ သဟနန္ဒီ သဟသောကီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၁) ဣရိယာပထဝိဟာရေ အာဂတံ. ‘‘ယသ္မိံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမယေ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၀၊ ဝိဘ. ၆၂၄) ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗဝိဟာရေ. ‘‘သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆၊ ၃.၃၀၈၊ မ. နိ. ၁.၇၇၊ ၂.၃၀၉၊ ၃.၂၃၀) ဗြဟ္မဝိဟာရေ. ‘‘သော ခေါ အဟံ၊ အဂ္ဂိဝေဿန၊ တဿာယေဝ ကထာယ ပရိယောသာနေ တသ္မိံ ဧဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သန္နိသာဒေမိ ဧကောဒိံ ကရောမိ သမာဒဟာမိ၊ ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) အရိယဝိဟာရေ.

တတ္ထ ဣရိယနံ ဝတ္တနံ ဣရိယာ၊ ကာယပ္ပယောဂေါ. တဿာ ပဝတ္တနုပါယဘာဝတော ဌာနာဒိ ဣရိယာပထော. ဌာနသမင်္ဂီ ဝါ ဟိ ကာယေန ကိဉ္စိ ကရေယျ ဂမနာဒီသု အညတရသမင်္ဂီ ဝါ. အထ ဝါ ဣရိယတိ ပဝတ္တတိ ဧတေန အတ္တဘာဝေါ ကာယကိစ္စံ ဝါတိ ဣရိယာ၊ တဿာ ပဝတ္တိဥပါယဘာဝတော ဣရိယာ စ သော ပထော စာတိ ဣရိယာပထော၊ ဌာနာဒိ ဧဝ. သော စ အတ္ထတော ဂတိနိဝတ္တိအာဒိအာကာရေန ပဝတ္တော စတုသန္တတိရူပပဗန္ဓော ဧဝ. ဝိဟရဏံ၊ ဝိဟရတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဝိဟာရော၊ ဣရိယာပထော ဧဝ ဝိဟာရော ဣရိယာပထဝိဟာရော. ဒိဝိ ဘဝေါ ဒိဗ္ဗော၊ တတ္ထ ဗဟုလပ္ပဝတ္တိယာ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒိဒေဝလောကေ ဘဝေါတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယော ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေါ၊ တဒတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ ဝါ ဒိဗ္ဗော၊ အဘိညာဘိနီဟာရဝသေန မဟာဂတိကတ္တာ ဝါ ဒိဗ္ဗော၊ ဒိဗ္ဗော စ သော ဝိဟာရော စာတိ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော၊ စတဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော. အာရုပ္ပသမာပတ္တိယောပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဗြဟ္မူနံ၊ ဗြဟ္မာနော ဝါ ဝိဟာရာ ဗြဟ္မဝိဟာရာ၊ စတဿော အပ္ပမညာယော. အရိယာနံ၊ အရိယာ ဝါ ဝိဟာရာ အရိယဝိဟာရာ၊ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ. သော ဟိ ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနန္တိအာဒိ ယဒိပိ ဘဂဝါ ဧကေနပိ ဣရိယာပထေန စိရတရံ ကာလံ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ၊ တထာပိ ဥပါဒိန္နကသရီရဿ နာမ အယံ သဘာဝေါတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ ဘဂဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တော ဝိနေယျာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော၊ နာနာသမာပတ္တီဟိ စ ကာလံ ဝီတိနာမေန္တော ဝသတီတိ သတ္တာနံ အတ္တနော စ ဝိဝိဓံ ဟိတသုခံ ဟရတိ ဥပနေတိ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တသ္မာ ဝိဝိဓံ ဟရတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ပစ္စတ္ထိကေ ဇိနာတီတိ ဇေတော. ဇေတ-သဒ္ဒေါ ဟိ သောတ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ကတ္တုသာဓနောပိ အတ္ထီတိ. ရညော ဝါ ပစ္စတ္ထိကာနံ ဇိတကာလေ ဇာတတ္တာ ဇေတော. ရညော ဟိ အတ္တနော ဇယံ တတ္ထ အာရောပေတွာ ဇိတဝါတိ ဇေတောတိ ကုမာရော ဝုတ္တော. မင်္ဂလကာမတာယ ဝါ ဇေတောတိဿ နာမံ ကတံ၊ တသ္မာ ‘‘ဇေယျော’’တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ဇေတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဿ ဇေတဿ ရာဇကုမာရဿ. ဝနေတိအာဒိတော ပဋ္ဌာယေဝ တံ တဿ သန္တကန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗကာမသမိဒ္ဓိတာယ ဝိဂတမလမစ္ဆေရတာယ ကရုဏာဒိဂုဏသမင်္ဂိတာယ စ နိစ္စကာလံ ဥပဋ္ဌပိတော အနာထာနံ ပိဏ္ဍော ဧတဿ အတ္ထီတိ အနာထပိဏ္ဍိကော၊ တဿ အနာထပိဏ္ဍိကဿ. ယဒိ ဇေတဝနံ၊ ကထံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမောတိ အာဟ ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကေနာ’’တိအာဒိ. ပဉ္စဝိဓသေနာသနင်္ဂသမ္ပတ္တိယာ အာရမန္တိ ဧတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာတိ အာရာမော၊ တသ္မိံ အာရာမေ. ယဒိပိ သော ဘူမိဘာဂေါ ကောဋိသန္ထရေန မဟာသေဋ္ဌိနာ ကီတော၊ ရုက္ခာ ပန ဇေတေန န ဝိက္ကီတာတိ တံ ‘‘ဇေတဝန’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ဝဒန္တိ. ဥဘိန္နမ္ပိ ဝါ တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝိသေသကိတ္တနတ္ထံ ဥဘယဝစနံ၊ ဇေတေနပိ ဟိ ဘူမိဘာဂဝိက္ကယေန လဒ္ဓဓနံ တတ္ထ ဒွါရကောဋ္ဌကကရဏဝသေန ဝိနိယုတ္တံ. သာဝတ္ထိဇေတဝနာနံ ဘူမိဘာဂဝသေန ဘိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘န ဟိ သက္ကာ ဥဘယတ္ထ ဧကံ သမယံ ဝိဟရိတု’’န္တိ.

အပါကဋာတိ သက္ကော သုယာမောတိအာဒိနာ အနဘိညာတာ. အဘိညာတာနမ္ပိ အညတရသဒ္ဒေါ ဒိဿတေဝ ဧကသဒိသာယတ္တတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိဇာနာတိ နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဟုနာ ဣဒါနေဝ. သာဓာရဏဝစနံ ဒိဗ္ဗတံ အန္တောနီတံ ကတွာ. ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝတာ ပုရိသေပိ ဝတ္တနတော. တေနေဝါဟ ‘‘ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ’’တိအာဒိ. နနု စ ရူပါဝစရသတ္တာနံ ပုရိသိန္ဒြိယံ နတ္ထိ၊ ယေန တေ ပုရိသာတိ ဝုစ္စေယျုံ? ယဒိပိ ပုရိသိန္ဒြိယံ နတ္ထိ၊ ပုရိသသဏ္ဌာနဿ ပန ပုရိသဝေသဿ စ ဝသေန ပုရိသပုဂ္ဂလာတွေဝ ဝုစ္စန္တိ ပုရိသပကတိဘာဝတော.

အဘိက္ကန္တာတိ အတိက္ကန္တာ၊ ဝိဂတာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ခယေ ဒိဿတီ’’တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော’’တိ ဥပရိ ဝုတ္တံ. အဘိက္ကန္တတရောတိ အတိဝိယ ကန္တတရော. တာဒိသော စ သုန္ဒရော ဘဒ္ဒကော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုန္ဒရေ ဒိဿတီ’’တိ. ကောတိ ဒေဝနာဂယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒီသု ကော ကတမော? မေတိ မမ. ပါဒါနီတိ ပါဒေ. ဣဒ္ဓိယာတိ ဣမာယ ဧဝရူပါယ ဒေဝိဒ္ဓိယာ. ယသသာတိ ဣမိနာ ဧဒိသေန ပရိဝါရေန ပရိစ္ဆဒေန စ. ဇလန္တိ ဝိဇ္ဇောတမာနော. အဘိက္ကန္တေနာတိ အတိဝိယ ကန္တေန ကမနိယေန အဘိရူပေန. ဝဏ္ဏေနာတိ ဆဝိဝဏ္ဏေန သရီရဝဏ္ဏနိဘာယ. သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာတိ သဗ္ဗာပိ ဒိသာ ပဘာသေန္တော စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကာလောကံ ကရောန္တောတိ ဂါထာယ အတ္ထော. အဘိရူပေတိ ဥဠာရရူပေ သမ္ပန္နရူပေ.

ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစတာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဆဝိယ’’န္တိ. ဆဝိဂတာ ပန ဝဏ္ဏဓာတု ဧဝ ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော’’တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အပရေ. ဝဏ္ဏနံ ကိတ္တိယာ ဥဂ္ဃေါသနန္တိ ဝဏ္ဏော၊ ထုတိ. ဝဏ္ဏီယတိ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ကုလဝဂ္ဂေါ. ဝဏ္ဏီယတိ ဖလံ ဧတေန ယထာသဘာဝတော ဝိဘာဝီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ကာရဏံ. ဝဏ္ဏနံ ဒီဃရဿာဒိဝသေန သဏ္ဌဟနန္တိ ဝဏ္ဏော၊ သဏ္ဌာနံ. ဝဏ္ဏီယတိ အဏုမဟန္တာဒိဝသေန ပမီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ပမာဏံ. ဝဏ္ဏေတိ ဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ရူပါယတနံ. ဧဝံ တေန တေန ပဝတ္တိနိမိတ္တေန ဝဏ္ဏသဒ္ဒဿ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒ္ဓိံ မာပေတွာတိ ဝတ္ထာလင်္ကာရကာယာဒီဟိ ဩဘာသမုဉ္စနာဒိဝသေန ဒိဗ္ဗံ ဣဒ္ဓါနုဘာဝံ နိမ္မိနိတွာ. ကာမာဝစရာ အနဘိသင်္ခတေနပိ အာဂန္တုံ သက္ကောန္တိ ဩဠာရိကရူပတ္တာ. တထာ ဟိ တေ ကဗဠီကာရဘက္ခာ. ရူပါဝစရာ န သက္ကောန္တိ တတော သုခုမတရရူပတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တေသံ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘အတိသုခုမော’’တိ မူလပဋိသန္ဓိရူပံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. န တေန ဣရိယာပထကပ္ပနံ ဟောတီတိ ဧတေန ဗြဟ္မလောကေပိ ဗြဟ္မာနော ယေဘုယျေန နိမ္မိတရူပေနေဝ ပဝတ္တန္တီတိ ဒဿေတိ. ဣတရဉှိ အတိဝိယ သုခုမံ ရူပံ ကေဝလံ စိတ္တုပ္ပါဒဿ နိဿယာဓိဋ္ဌာနဘူတံ သဏ္ဌာနဝန္တံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ.

အနဝသေသတ္တံ သကလတာ. ယေဘုယျတာ ဗဟုလဘာဝေါ. အဗျာမိဿတာ ဝိဇာတိယေန အသင်္ကရော. သုခေန ဟိ အဝေါကိဏ္ဏတာ တတ္ထ အဓိပ္ပေတာ. အနတိရေကတာ တံပရမတာ ဝိသေသာဘာဝေါ. ကေဝလကပ္ပန္တိ ကေဝလံ ဒဠှံ ကတွာတိ အတ္ထော. သံဃဘေဒါယာတိ သံဃေ ဝိဝါဒါယ၊ ဝိဝါဒုပ္ပါဒါယာတိ အတ္ထော. ကေဝလံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တတ္တာ၊ ဧတဿ တံ အတ္ထီတိ ကေဝလီ၊ သစ္ဆိကတနိရောဓော ခီဏာသဝေါ. တေနာဟ ‘‘ဝိသံယောဂေါ အတ္ထော’’တိ.

ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စာတိ အဓိပ္ပါယေန ဩကပ္ပနိယပဒေ လဗ္ဘမာနံ ကပ္ပသဒ္ဒမတ္တံ ဒဿေတိ၊ အညထာ ကပ္ပပဒံ အနိဒဿနမေဝ သိယာ. သမဏကပ္ပေဟီတိ ဝိနယသိဒ္ဓေဟိ သမဏဝေါဟာရေဟိ. နိစ္စကပ္ပန္တိ နိစ္စကာလံ. ပညတ္တီတိ နာမံ. နာမဉှေတံ တဿ အာယသ္မတော၊ ယဒိဒံ ကပ္ပေါတိ. ကပ္ပိတကေသမဿူတိ ကတ္တရိကာယ ဆေဒိတကေသမဿု. ဒွင်္ဂုလကပ္ပေါတိ မဇ္ဈနှိကဝေလာယ ဝီတိက္ကန္တာယ ဒွင်္ဂုလတာဝိကပ္ပေါ. လေသောတိ အပဒေသော. အနဝသေသံ ဖရိတုံ သမတ္ထဿပိ ဩဘာသဿ ကေနစိပိ ကာရဏေန ဧကဒေသဖရဏမ္ပိ သိယာ၊ အယံ ပန သဗ္ဗသောဝ ဖရတီတိ ဒဿေတုံ သမန္တတ္ထော ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အနဝသေသံ သမန္တတော’’တိ. ဤသံ အသမတ္တံ၊ ကေဝလံ ဝါ ကေဝလကပ္ပံ. ဘဂဝတော အာဘာယ အနောဘာသိတမေဝ ဟိ ပဒေသံ ဒေဝတာ အတ္တနော ပဘာယ ဩဘာသေန္တိ. န ဟိ ဘဂဝတော ပဘာ ကာယစိ ပဘာယ အဘိဘုယျတိ၊ သူရိယာဒီနမ္ပိ ပဘံ သာ အဘိဘုယျ တိဋ္ဌတီတိ.

ယေန ဝါ ကာရဏေနာတိ ဟေတုမှိ ဣဒံ ကရဏဝစနံ. ဟေတုအတ္ထော ဟိ ကိရိယာယ ကာရဏံ၊ န ကရဏံ ဝိယ ကိရိယတ္ထော၊ တသ္မာ နာနပ္ပကာရ-ဂုဏဝိသေသာဓိဂမနတ္ထာ ဣဓ ဥပသင်္ကမနကိရိယာတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ ဝိဇ္ဇာယ ဝသတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဟေတုအတ္ထမေဝ တံ ကရဏဝစနံ ယုတ္တံ န ကရဏတ္ထံ တဿ အယုဇ္ဇမာနတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယေန ဝါ ကာရဏေနာ’’တိအာဒိ. ဘဂဝတော သတတပ္ပဝတ္တနိရတိသယ-သာဒုဝိပုလမတရသ-သဒ္ဓမ္မဖလတာယ သာဒုဖလနိစ္စဖလိတမဟာရုက္ခေန ဘဂဝါ ဥပမိတော. သာဒုဖလူပဘောဂါဓိပ္ပါယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ မဟာကာရုဏိကဿ သာဒုဖလတာ ဂဟိတာတိ. ဥပသင်္ကမီတိ ဥပသင်္ကန္တာ. သမ္ပတ္တကာမတာယ ဟိ ကိဉ္စိ ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော တံတံပဒေသာတိက္ကမနေန ဥပသင်္ကမိ၊ ဥပသင်္ကန္တောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. တေနာဟ ‘‘ဂတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ၊ ဥပဂတာတိ အတ္ထော. ဥပသင်္ကမိတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဥပသင်္ကမနပရိယောသာနဒီပန’’န္တိ. တတောတိ ယံ ဌာနံ ပတ္တာ ‘‘ဥပသင်္ကမီ’’တိ ဝုတ္တာ၊ တတော ဥပဂတဋ္ဌာနတော.

ဂတိနိဝတ္တိအတ္ထတော သာမညတော အာသနမ္ပိ ဌာနဂ္ဂဟဏေန ဂယှတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာသနကုသလတာယ ဧကမန္တံ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ. နိသိန္နာပိ ဟိ ဂမနတော နိဝတ္တာ နာမ ဟောန္တိ ဌတွာ နိသီဒိတဗ္ဗတ္တာ၊ ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနာဒယောပိ အာသနေနေဝ သင်္ဂဟိတာတိ. အတိဒူရအစ္စာသန္နပဋိက္ခေပေန နာတိဒူရနစ္စာသန္နံ နာမ ဂဟိတံ. တံ ပန အဝကံသတော ဥဘိန္နံ ပသာရိတဟတ္ထသင်္ဃဋ္ဋနေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဂီဝံ ပသာရေတွာတိ ဂီဝံ ပရိဝတ္တနဝသေန ပသာရေတွာ.

ကာမံ ‘‘ကထ’’န္တိ အယမာကာရပုစ္ဆာ၊ တရဏာကာရော ဣဓ ပုစ္ဆိတော. သော ပန တရဏာကာရော အတ္ထတော ကာရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ကထံ နူတိ ကာရဏပုစ္ဆာ’’တိ? ပါကဋော အဘိသမ္ဗောဓိယံ မဟာပထဝီကမ္ပနာဒိအနေကစ္ဆရိယပါတုဘာဝါဒိနာ.

မရိသနဋ္ဌေန ပါပါနံ ရောဂါဒိအနတ္ထာနံ အဘိဘဝနဋ္ဌေန မာရိသော၊ ဒုက္ခရဟိတော. တေနာဟ ‘‘နိဒ္ဒုက္ခာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. နိရယပက္ခေ ပိယာလပနဝစနဝသေန ဥပစာရဝစနဉ္စေတံ ယထာ ‘‘ဒေဝါနံ ပိယာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ယဒိ ဧဝ’’န္တိအာဒိ. သင်္ကုနာ သင်္ကူတိ မတ္ထကတော သမကောဋ္ဋိတေန ယာဝ ဟဒယပဒေသာ နိဗ္ဗိဇ္ဈိတွာ ဩတိဏ္ဏေန သင်္ကုနာ ပါဒတလတော သမကောဋ္ဋိတော သင်္ကု နိဗ္ဗိဇ္ဈိတွာ အာရောဟန္တော ဟဒယေ ဟဒယဿ ပဒေသေ သမာဂစ္ဆေယျ၊ အထ နေသံ သင်္ကူနံ သမာဂမသမကာလေ နံ ယထာတိက္ကန္တသင်္ကုကရဏကာလံ ဇာနေယျာသိ. ကိဉ္စိ နိမိတ္တံ ဥပါဒါယ ကိသ္မိဉ္စိ အတ္ထေ ပဝတ္တဿ သဒ္ဒဿ တန္နိမိတ္တရဟိတေ ပဝတ္တိ ရုဠှီ နာမ ဂမနကိရိယာရဟိတေ သာသနာဒိမတိ ပဋိပိဏ္ဍေ ယထာ ဂေါသဒ္ဒဿ.

ဩဃမတရီတိ ယေသံ ဩဃာနံ တရဏံ ပုစ္ဆိတံ၊ တေ ဂဏနပရိစ္ဆေဒတော သရူပတော စ ဒဿေတုံ ‘‘စတ္တာရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ စတ္တာရော ဧဝ ဩဃာ ဝုတ္တာ၊ တေ စ ကာမာဒယော ဧဝါတိ? န စောဒေတဗ္ဗမေတံ၊ ယသ္မာ ဓမ္မာနံ သဘာဝကိစ္စဝိသေသညုနာ ဘဂဝတာ သဗ္ဗံ ဉေယျံ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ဧတ္တကာဝ ဩဃာ ဒေသိတာ၊ ဣမေ ဧဝ စ ဒေသိတာတိ. ဝဋ္ဋသ္မိံ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ၊ ဩဟနန္တိ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ဟနန္တိ ဂါမေန္တိ၊ တထာဘူတာ သတ္တေ အဓော ဂါမေန္တိ နာမ. အယဉ္စ အတ္ထော ‘‘သဗ္ဗောပိ စေသာ’’တိအာဒိနာ ပရတော အဋ္ဌကထာယမေဝ အာဂမိဿတိ. ကာမနဋ္ဌေန ကာမော၊ ကာမော စ သော ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ဩဃော စာတိ၊ ကာမေသု ဩဃောတိ ဝါ ကာမောဃော. ဘဝေါဃော နာမ ဘဝရာဂေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအာဒီသု (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၁၂) ပန ‘‘သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတရာဂေါ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပဌမော ဥပပတ္တိဘဝေသု ရာဂေါ၊ ဒုတိယော ကမ္မဘဝေ. ဘဝဒိဋ္ဌိဝိနိမုတ္တဿ ဒိဋ္ဌိဂတဿ အဘာဝတော. ‘‘ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌောဃော’’တိ ဝုတ္တံ၊ စတုသစ္စန္တောဂဓတ္တာ သဗ္ဗဿ ဉေယျဿ ‘‘စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ အဝိဇ္ဇောဃော’’တိ အာဟ.

ဣဒါနိ တေသံ ဩဃသင်္ခါတာနံ ပါပဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ပန ကာမဂုဏာဒယော ဒဿိတာ ဧဝ. ‘‘ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂေါ ကာမောဃော’’တိ ဧတ္ထ ဘဝေါဃံ ဌပေတွာ သဗ္ဗော လောဘော ကာမောဃောတိ ယုတ္တံ သိယာ. သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ ဘဝဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တတ္တာ ဘဝေါဃောတိ အဋ္ဌကထာသု ဝုတ္တော၊ ဘဝေါဃော ပန ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဘဝေါဃော စတူသု ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. တသ္မာ ဒိဋ္ဌိသဟဂတလောဘောပိ ကာမောဃောတိ ယုတ္တံ သိယာ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဒုက္ခာနဉှိ ကာရဏဘူတာ ကာမာသဝါဒယောပိ ဒွိဓာ ဝုတ္တာ၊ အာသဝါ ဧဝ စ ဩဃာ. ကာမာသဝနိဒ္ဒေသေ စ ကာမေသူတိ ကာမရာဂဒိဋ္ဌိရာဂါဒီနံ အာရမ္မဏဘူတေသု တေဘူမကေသု ဝတ္ထုကာမေသူတိ အတ္ထော သမ္ဘဝတိ. တတ္ထ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သာယံ တဏှာ သဗ္ဗာပိ န ကာမစ္ဆန္ဒာဒိနာမံ န လဘတီတိ.

ယဒိ ပန ပဉ္စကာမဂုဏိကော စ ရာဂေါ ကာမောဃောတိ ဝုတ္တောတိ ကတွာ ဗြဟ္မာနံ ဝိမာနာဒီသု ရာဂဿ ဒိဋ္ဌိရာဂဿ စ ကာမောဃဘာဝေါ ပဋိသေဓိတဗ္ဗော သိယာ၊ ဧဝံ သတိ ကာမောဃဘဝေါဃဝိနိမုတ္တေန နာမ လောဘေန ဘဝိတဗ္ဗံ. သော ယဒါ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဒါ တေန သမ္ပယုတ္တော အဝိဇ္ဇောဃော ဩဃဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဒေါမနဿဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တဿ ဝိယ တဿပိ ဩဃဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ ‘‘စတူသုပိ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ္တလောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပါဒေသု ဥပ္ပန္နော မောဟော သိယာ ဩဃသမ္ပယုတ္တော သိယာ ဩဃဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ. ‘‘ကာမောဃော အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတေသု စိတ္တုပ္ပါဒေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ၊ ‘‘ကာမောဃံ ပဋိစ္စ ဒိဋ္ဌောဃော အဝိဇ္ဇောဃော’’တိ စ ဝစနတော ဒိဋ္ဌိသဟဂတော ကာမောဃော န ဟောတီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာ ဟေတ္ထ ‘‘ရူပါရူပဘဝေသု ဆန္ဒရာဂေါ ဈာနနိကန္တိ စ ဘဝေါဃော နာမာတိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဝုတ္တံ သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတော ရာဂေါ’’တိ.

အဓောဂမနဋ္ဌေနာတိ ဟေဋ္ဌာပဝတ္တနဋ္ဌေန. ဟေဋ္ဌာပဝတ္တနဉ္စေတ္ထ န ကေဝလံ အပါယဂမနိယဘာဝေန၊ အထ ခေါ သံသာရတရကာဝရောဓနေနပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပရိဘဝဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကာမံ နိဗ္ဗာနံ အရူပိဘာဝါ အဒေသံ၊ န တဿ ဌာနဝသေန ဥပရိဂဟဏံ၊ သဗ္ဗသင်္ခတဝိနိဿဋတ္တာ ပန သဗ္ဗဿပိ ဘဝဿ ဥပရီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပရိဘဝံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ‘‘မဟာဥဒကောဃော’’တိအာဒီသု ရာသဋ္ဌော ဩဃ-သဒ္ဒေါတိ ‘‘မဟာ ဟေသော ကိလေသရာသီ’’တိ ဝုတ္တံ သေသေသုပီတိ ဘဝေါဃာဒီသုပိ.

အပ္ပတိဋ္ဌဟန္တောတိ ကိလေသာဒီနံ ဝသေန အသန္တိဋ္ဌန္တော၊ အသံသီဒန္တောတိ အတ္ထော. အနာယူဟန္တောတိ အဘိသင်္ခါရာဒိဝသေန န အာယူဟန္တော မဇ္ဈိမံ ပဋိပဒံ ဝိလင်္ဃိတွာ နိဗ္ဗုယှန္တော. တေနာဟ – ‘‘အဝါယမန္တော’’တိ၊ မိစ္ဆာဝါယာမဝသေန အဝါယမန္တောတိ အဓိပ္ပါယော. ဂူဠှန္တိ သံဝုတံ. ပဋိစ္ဆန္နန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အတ္ထဝသေန ဝါ သံဝုတ္တံ ဂူဠှံ၊ သဒ္ဒဝသေနပိ အပါကဋံ ပဋိစ္ဆန္နံ အန္တရဒီပါဒိကေ ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနေ. အာယူဟန္တာတိ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝါယမန္တာ. ဧတံ အတ္ထဇာတံ၊ ဧတံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇနံ.

ဣဒါနိ ယေနာဓိပ္ပါယေန ဘဂဝတာ တထာဂူဠှံ ကတွာ ပဉှော ကထိတော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ ပနာတိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိဂ္ဂဟမုခေနာတိ ဝေနေယျာနံ ဝိနယဥပါယဘူတနိဂ္ဂဟဝသေန. တေနာဟ ယေ ပဏ္ဍိတမာနိနော’’တိအာဒိ. ပဝယှ ပဝယှာတိ ဩဖုဏိတွာ ဩဖုဏိတွာ.

သောတိ ဒေဝပုတ္တော နိဟတမာနော အဟောသိ ယထာဝိဿဇ္ဇိတဿ အတ္ထဿ အဇာနန္တော. ယထာတိ အနိယမဝစနံ နိယမနိဒ္ဒိဋ္ဌံ ဟောတိ၊ တံသမ္ဗန္ဓဉ္စ ကထန္တိ ပုစ္ဆာဝစနန္တိ တဒုဘယဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာဟံ ဇာနာမိ၊ ဧဝံ မေ ကထေဟီ’’တိ အာဟ.

ယဒါသွာဟန္တိ ယဒါ သု အဟံ၊ သု-ကာရော နိပါတမတ္တံ ‘‘ယဒိဒံ ကထံ သူ’’တိအာဒီသု ဝိယ. သဗ္ဗပဒေသူတိ ‘‘တဒါဿု သံသီဒါမီ’’တိအာဒီသု တီသုပိ ပဒေသု. အတရန္တောတိ ဩဃာနံ အတိက္ကမနတ္ထံ တရဏပ္ပယောဂံ အကရောန္တော. တတ္ထေဝါတိ ဩဃနိယဩဃေသု ဧဝ. ဩသီဒါမီတိ နိမုဇ္ဇာမိ ဩဃေဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋော ဟောမိ. နိဗ္ဗုယှာမီတိ ဩဃေဟိ နိဗ္ဗူဠှော ဟောမိ. ဌာတုံ အသက္ကောန္တော အသံသီဒန္တော. အတိဝတ္တာမီတိ အနုပယောဂံ အတိက္ကမာမိ၊ အပနိဓာနဝသေန သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဝိရာဓေမီတိ အတ္ထော. ဌာနေ စ ဝါယာမေ စာတိ ဝက္ခမာနဝိဘာဂေ ပတိဋ္ဌဟနေ ဝါယာမေ စ ဒေါသံ ဒိသွာတိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနေသု သံသီဒနနိဗ္ဗုယှနသင်္ခါတံ တရဏဿ ဝိဗန္ဓနဘူတံ အာဒီနဝံ ဒိသွာန. ဣဒံ ဘဂဝတာ ဗောဓိမူလေ အတ္တနာ ပဝတ္တိတ-ပုဗ္ဗဘာဂ-မနသိကာရဝသေန ဝုတ္တံ. အတိဋ္ဌန္တော အဝါယမန္တောတိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနကရဏကိလေသာဒီနံ ပရိဝဇ္ဇနေန အသံသီဒန္တော အနိဗ္ဗုယှန္တော. ဒေဝတာယပိ ပဋိဝိဒ္ဓေါ တဒတ္ထော ဥပနိဿယသမ္ပန္နတာယ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မာနံ ပရိပက္ကတ္တာ. န ပန ပါကဋော ဝိပဉ္စိတညူအာဒီနံ၊ ဥဂ္ဃဋိတညူနံ ပန ယထာ တဿာ ဒေဝတာယ၊ တထာ ပါကဋော ဧဝါတိ. သတ္တ ဒုကာ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနရူပါ ဒဿိတာ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယံ. ကိလေသဝသေန သန္တိဋ္ဌန္တောတိ လောဘာဒီဟိ အဘိဘူတတာယ သံသာရေ ပတိဋ္ဌဟန္တော သမ္မာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနေန တတ္ထေဝ သံသီဒတိ နာမ. အဘိသင်္ခါရဝသေနာတိ တတ္ထေဝါဘိသင်္ခါရစေတနာယ စေတေန္တော သမ္မာပဋိပတ္တိယောဂျဿ ခဏဿ အတိဝတ္တနေန နိဗ္ဗုယှတိ နာမ. ဣမိနာ နယေန သေသဒုကေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဧတ္ထ စ ဝဋ္ဋမူလကာ ကိလေသာတိ တေသံ ဝသေန သံသာရေ အဝဋ္ဌာနံ တံတံကမ္မုနာ တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ၊ ကိလေသာ ပန တေသံ ပစ္စယမတ္တံ. တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ အပရာပရံ နိဗ္ဗတ္တေန္တော သံသာရေ နိဗ္ဗုယှတိ နာမာတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဒဿနဝသေန ပဌမဒုကော ဝုတ္တော. ဣမေ သတ္တာ သံသာရေ ပရိဗ္ဘမန္တာ ဒုဝိဓာ တဏှာစရိတာ ဒိဋ္ဌိစရိတာ စာတိ တေသံ သံသာရနာယိကဘူတာနံ ဓမ္မာနံ ဝသေန သန္တိဋ္ဌနံ၊ တဒညေသံ ပဝတ္တိပစ္စယာနံ ဝသေန အာယူဟနန္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဒဿနဝသေန ဒုတိယဒုကော ဝုတ္တော. သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနသဘာဝါယ တဏှာယ ဝသေန ဝိသေသတော ပတိဋ္ဌာနံ၊ အမုတ္တိမဂ္ဂေ မုတ္တိမဂ္ဂပရာမာသတော တထာ အာယူဟနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိယာ ဝသေန ဟောတီတိ ဒဿေတုံ တတိယဒုကော ဝုတ္တော. စတုတ္ထဒုကေ ပန အဓိပ္ပါယော အဋ္ဌကထာယ ဧဝ ဝိဘာဝိတော. ယသ္မာ ‘‘သဿတော အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝိသန္တော အရူပရာဂံ၊ အသညူပဂံ ဝါ အဝိမောက္ခံယေဝ ဝိမောက္ခောတိ ဂဟေတွာ သံသာရေ ဧဝ ဩလီယတိ. တေနာဟ ‘‘ဩလီယနာဘိနိဝေသာ ဟိ ဘဝဒိဋ္ဌီ’’တိ. ယသ္မာ ပန ကာမဘဝါဒီသု ယံ ဝါ တံ ဝါ ဘဝံ ပတွာ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ၊ န ဟောတိ ပရံ မရဏာတိ အဘိနိဝိသန္တော ဘဝဝိပ္ပမောက္ခာဝဟာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနေန တံ အတိဝတ္တတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတိဓာဝနာဘိနိဝေသာ ဝိဘဝဒိဋ္ဌီ’’တိ.

လီနဝသေန သန္တိဋ္ဌန္တောတိ ကောသဇ္ဇာဒိဝသေန သံကောစာပဇ္ဇနေန သမ္မာ အပ္ပဋိပဇ္ဇန္တော. ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အာယူဟန္တောတိ သမ္မာသမာဓိနော အဘာဝေန ဝိက္ခေပဝသေန ပဉ္စမော ဒုကော ဝုတ္တော. ယထာ ကာမသုခံ ပဝိဋ္ဌဿ သမာဓာနံ နတ္ထိ စိတ္တဿ ဥပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ၊ ဧဝံ အတ္တပရိတာပနမနုယုတ္တဿ ကာယဿ ဥပက္ကိလိဋ္ဌတ္တာ. ဣတိ စိတ္တကာယပရိက္ကိလေသကရာ ဒွေ အန္တာ တဏှာဒိဋ္ဌိနိဿယတာယ သံသီဒနနိဗ္ဗုယှနနိမိတ္တာ ဝုတ္တာ ဆဋ္ဌဒုကေ. ပုဗ္ဗေ သပ္ပဒေသတောဝ သံကိလေသဓမ္မာ ‘‘သံသီဒနနိမိတ္တ’’န္တိ ဒဿိတာတိ ဣဒါနိ နိပ္ပဒေသတော ဒဿနဝသေန၊ ပုဗ္ဗေ စ သာဓာရဏတော အဘိသင်္ခါရဓမ္မာ ‘‘နိဗ္ဗုယှနနိမိတ္တ’’န္တိ ဒဿိတာတိ ဣဒါနိ ပုညာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရေ ဧဝ ‘‘အာယူဟနနိမိတ္တ’’န္တိ ဒဿနဝသေန သတ္တမဒုကော ဝုတ္တော. ဧဝဉှိ ဒုဂ္ဂတိသုဂတူပပတ္တိဝသေန သံသီဒနနိဗ္ဗုယှနာနိ ဝိဘဇ္ဇ ဒဿိတာနိ ဟောန္တီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိ. အဓောဘာဂံ ဒုဂ္ဂတိံ ဂမေန္တီတိ အဓောဘာဂင်္ဂမနီယာ အနုနာသိကလောပံ အကတွာ. တထာ ဥပရိဘာဂံ ဂမေန္တီတိ ဥပရိဘာဂင်္ဂမနီယာ.

ဧတ္ထ စ ဩဃတရဏံ ပုစ္ဆိတေန ဘဂဝတာ ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟ’’န္တိ တဿ ပဟာနင်္ဂမေဝ ဒဿိတံ၊ န သမ္ပယောဂင်္ဂန္တိ? န ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ယာဝတာ ယေန ပတိဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ ယေန စ အာယူဟနံ၊ တဒုဘယပဋိက္ခေပမုခေန တပ္ပဋိပက္ခဓမ္မဒဿနမေတန္တိ. န ဟေသ အ-ကာရော ကေဝလံ ပဋိသေဓေ၊ အထ ခေါ ပဋိပက္ခေ ‘‘အကုသလာ ဓမ္မာ၊ အဟိတော၊ အဓမ္မော’’တိအာဒီသု ဝိယ၊ တသ္မာ အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာနံ ပဋိပက္ခဝသေန ပဝတ္တမာနော တထာပဝတ္တိဟေတူဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ခေါတိ စ အဝဓာရဏတ္ထေ နိပါတော ‘‘အဿောသိ ခေါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁) ဝိယ. တေန အပ္ပတိဋ္ဌာနဿ ဧကံသိကတံ ဒဿေတိ. သောယံ ခေါ-သဒ္ဒေါ ‘‘အနာယူဟ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. အနာယူဟနမ္ပိ ဟိ ဧကံသိကမေဝါတိ တဿ ပဋိပက္ခော သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂေါ. တေန ဟိ ဩဃတရဏံ ဟောတိ၊ န အညထာ. ဧဝမယံ ယထာနုသန္ဓိဒေသနာ ကတာ၊ ဒေဝတာ စ သဟဝိပဿနံ မဂ္ဂံ ပဋိဝိဇ္ဈီတိ ပဌမဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣမံ ပဉှဝိဿဇ္ဇန’’န္တိအာဒိ.

‘‘စိရဿာ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ ပဒန္တရမေတန္တိ အာဟ ‘‘စိရဿ ကာလဿာ’’တိ ယထာ ‘‘မမံ ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၅-၆) ဧတ္ထ ‘‘မမာ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ ပဒန္တရံ မမန္တိ. န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာတိ အဒဿာဝီ. အဒဿာဝိတာ စ ဒိသွာ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ အသိဒ္ဓတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ ကာ နာမ သာ ဒေဝတာ၊ ယာ ဘဂဝန္တံ န ဒိဋ္ဌဝတီ? တေနာဟ ‘‘ကိံ ပနိမာယာ’’တိအာဒိ. ဒဿနံ ဥပါဒါယ ဧဝံ ဝတ္တုံ ဝတ္တတီတိ ယဒါ ကဒါစိ ကဉ္စိ ပိယဇာတိကံ ဒိသွာ တံ ဒဿနံ ဥပါဒါယ ‘‘စိရေန ဝတ မယံ အာယသ္မန္တံ ပဿာမာ’’တိ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗံ ဝါ ဧဝံ ဝတ္တုံ ယုဇ္ဇတိ၊ အယံ လောကေ နိရုဠှေ သမုဒါစာရောတိ ဒဿေတိ. ဗြဟ္မံ ဝါ ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ၊ တဿ အဏနတော ဇာနနတော ပဋိဝိဇ္ဈနတော ဗြာဟ္မဏော. ကိလေသနိဗ္ဗာနေနာတိ ကိလေသာနံ အစ္စန္တသမုစ္ဆေဒသင်္ခါတေန နိဗ္ဗာနေန နိဗ္ဗုတံ သမ္မဒေဝ ဝူပသန္တ-သဗ္ဗကိလေသဒရထ-ပရိဠာဟံ. အာသတ္တဝိသတ္တာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိသတာဒိအာကာရေ သင်္ဂဏှာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

‘‘ဝိသတာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသဋာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသာလာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသက္ကတီတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသံဝါဒိကာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသံ ဟရတီတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသမူလာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသဖလာတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသပရိဘောဂေါတိ ဝိသတ္တိကာ၊ ဝိသာလာ ဝါ ပန သာ တဏှာ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဓမ္မေ ကုလေ ဂဏေ ဝိသတာ ဝိတ္ထတာတိ ဝိသတ္တိကာ’’တိ (မဟာနိ. ၃).

တတ္ထ ဝိသတာတိ ဝိတ္ထတာ ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု အဘိဗျာပနဝသေန ဝိသဋာတိ ပုရိမဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသက္ကတိ၊ သဟတိ ဝါ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာဠိယမာနောပိ သဟတီတိ. ဩသက္ကနံ ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ‘‘ဝိသက္ကန’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိံ နိစ္စာဒိတော. ဂဏှာတီတိ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံ ဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ပဿန္တီ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သံခိပတိ၊ ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ၊ တံ ဟရတိ၊ ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခာဘိဘူတာ ဝေဒနာ မူလံ ဧတိဿာတိ ဝိသမူလာ. ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. တဏှာယ ရူပါဒိကဿ ဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဟောတိ၊ န အမတဿာတိ ဝိသပရိဘောဂေါတိ ဝုတ္တာ၊ သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော၊ တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသာလာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝမေတ္ထ ဝိသတ္တိကာပဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တိဏ္ဏံ ပဌမဒုတိယမဂ္ဂေဟိ. နိတ္တိဏ္ဏံ တတိယမဂ္ဂေန. ဥတ္တိဏ္ဏံ စတုတ္ထမဂ္ဂေန.

သမနုညောတိ သမ္မဒေဝ ကတာနုညော. တေနာဟ ‘‘ဧကဇ္ဈာသယော အဟောသီ’’တိ. အန္တရဓာယီတိ အဒဿနံ အဂမာသိ. ယထာ ပန အန္တရဓာယိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိသင်္ခတကာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မာလေဟီတိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ၊ ‘‘မာလာဟီ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ၊ ‘‘မလျေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ယ-ကာရလောပံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော. အယံ တာဝ အဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာ.

နေတ္တိနယဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ပကရဏနယေန ပါဠိယာ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမ. သာ ပန အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနပ္ပယောဇနဘာဇနေသု ပိဏ္ဍတ္ထေသု စ နိဒ္ဓါရိတေသု သုကရာ ဟောတိ သုဝိညေယျာ စ၊ တသ္မာ သုတ္တဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနာဒီနိ ပဌမံ နိဒ္ဓါရယိဿာမ. တတ္ထ သမုဋ္ဌာနံ တာဝ ဒေသနာနိဒါနံ၊ တံ သာဓာရဏံ အသာဓာရဏန္တိ ဒုဝိဓံ. တတ္ထ သာဓာရဏမ္ပိ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရဘေဒတော ဒုဝိဓံ. တတ္ထ သာဓာရဏံ အဗ္ဘန္တရသမုဋ္ဌာနံ နာမ လောကနာထဿ မဟာကရုဏာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျာနံ ဓမ္မဒေသနာယ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ၊ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သတ္တေသု စ ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေသီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၈၃၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၉). ဧတ္ထ စ ဟေတုအဝတ္ထာယပိ မဟာကရုဏာယ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယာဝဒေဝ သံသာရမဟောဃတော သဒ္ဓမ္မဒေသနာဟတ္ထဒါနေဟိ သတ္တသန္တာရဏတ္ထံ တဒုပ္ပတ္တိတော. ယထာ စ မဟာကရုဏာ၊ ဧဝံ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဒသဗလဉာဏာဒီနိ စ ဒေသနာယ အဗ္ဘန္တရသမုဋ္ဌာနဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗဉှိ ဉေယျဓမ္မံ တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ သတ္တာနဉ္စ အာသယာနုသယာဒိံ ယာထာဝတော ဇာနန္တော ဘဂဝါ ဌာနာဋ္ဌာနာဒီသု ကောသလ္လေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိစိတ္တနယဒေသနံ ပဝတ္တေသီတိ. ဗာဟိရံ ပန သာဓာရဏံ သမုဋ္ဌာနံ ဒသသဟဿမဟာဗြဟ္မပရိဝါရ-သဟမ္ပတိမဟာဗြဟ္မုနော အဇ္ဈေသနံ. တဒဇ္ဈေသနုတ္တရကာလဉှိ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာပစ္စဝေက္ခဏာဇနိတံ အပ္ပေါဿုက္ကတံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဓမ္မဿာမီ ဓမ္မဒေသနာယ ဥဿာဟဇာတော အဟောသိ. အသာဓာရဏမ္ပိ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရဘေဒတော ဒုဝိဓမေဝ. တတ္ထ အဗ္ဘန္တရံ ယာယ မဟာကရုဏာယ ယေန စ ဒေသနာဉာဏေန ဣဒံ သုတ္တံ ပဝတ္တိတံ၊ တဒုဘယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဗာဟိရံ ပန တဿာ ဒေဝတာယ ပုစ္ဆာ၊ ပုစ္ဆာဝသိကော ဟေသ သုတ္တနိက္ခေပေါ. တယိဒံ ပါဠိယံ အာဂတမေဝ.

ပယောဇနမ္ပိ သာဓာရဏာသာဓာရဏတော ဒုဝိဓံ. တတ္ထ သာဓာရဏံ အနုက္ကမေန ယာဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ဝိမုတ္တိရသတ္တာ ဘဂဝတော ဒေသနာယ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧတဒတ္ထာ ကထာ၊ ဧတဒတ္ထာ မန္တနာ’’တိအာဒိ (ပရိ. ၃၆၆). အသာဓာရဏံ ပန တဿာ ဒေဝတာယ ဒဿနမဂ္ဂသမဓိဂမော၊ ဥဘယမ္ပေတံ ဗာဟိရမေဝ. သစေ ပန ဝေနေယျသန္တာနဂတမ္ပိ ဒေသနာဗလသိဒ္ဓိသင်္ခါတံ ပယောဇနံ အဓိပ္ပါယသမိဇ္ဈနဘာဝတော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထသိဒ္ဓိယာ မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတောပိ ပယောဇနမေဝါတိ ဂဏှေယျ၊ ဣမိနာ ပရိယာယေနဿ အဗ္ဘန္တရတာပိ သိယာ.

အပိစ တဿာ ဒေဝတာယ ဩဃတရဏာကာရဿ ယာထာဝတော အနဝဗောဓော ဣမိဿာ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနံ၊ တဒဝဗောဓော ပယောဇနံ. သော ဟိ ဣမာယ ဒေသနာယ ဘဂဝန္တံ ပယောဇေတိ တန္နိပ္ဖါဒနပရာယံ ဒေသနာတိ ကတွာ. ယဉှိ ဒေသနာယ သာဓေတဗ္ဗံ ဖလံ၊ တံ အာကင်္ခိတဗ္ဗတ္တာ ဒေသကံ ဒေသနာယ ပယောဇေတီတိ ပယောဇနန္တိ ဝုစ္စတိ. တထာ ဒေဝတာယ တဒညေသဉ္စ ဝိနေယျာနံ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနဝိဿဇ္ဇနဉ္စေတ္ထ ပယောဇနံ. တထာ သံသာရစက္ကနိဝတ္တိ-သဒ္ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တိသဿတာဒိမိစ္ဆာစာရ-နိရာကရဏံ သမ္မာဝါဒပုရေက္ခာရော အကုသလမူလသမူဟနနံ ကုသလမူလသမာရောပနံ အပါယဒွါရပိဒဟနံ သဂ္ဂမောက္ခဒွါရဝိဝရဏံ ပရိယုဋ္ဌာနဝူပသမနံ အနုသယသမုဂ္ဃါတနံ ‘‘မုတ္တော မောစေဿာမီ’’တိ ပုရိမပဋိညာအဝိသံဝါဒနံ တပ္ပဋိပက္ခမာရမနောရထဝိသံဝါဒနံ တိတ္ထိယသမယနိမ္မထနံ ဗုဒ္ဓဓမ္မပတိဋ္ဌာပနန္တိ ဧဝမာဒီနိပိ ပယောဇနာနိ ဣဓ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ယထာ ဒေဝတာ ဩဃတရဏေ သံသယပက္ခန္ဒာ၊ တာဒိသာ အညေ စ သင်္ခါတဓမ္မာနံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ စ ပဋိပတ္တိံ အဇာနန္တာ အသဒ္ဓမ္မဿဝန-ဓာရဏ-ပရိစယ-မနသိကာရဝိပလ္လတ္ထဗုဒ္ဓိကာ သဒ္ဓမ္မဿဝန-ဓာရဏ-ပရိစယဝိမုခါ စ ဘဝဝိမောက္ခေသိနော ဝိနေယျာ ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဘာဇနံ.

ပိဏ္ဍတ္ထာ ပန ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟ’’န္တိ ပဒဒွယေ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဝသေန ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရော ကုသလမူလသမာယောဂေါ ဩလီယနာတိဓာဝနာဝိဿဇ္ဇနံ ဥပါယဝိနိဗန္ဓဝိဓမနံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဒူရီဘာဝေါ တဏှာဝိဇ္ဇာဝိသောဓနံ ဝဋ္ဋတ္တယဝိစ္ဆေဒနုပါယော အာသဝေါဃ-ယောဂ-ဂန္ထာဂတိ-တဏှုပ္ပါဒုပါဒါနဝိယောဂေါ စေတောခိလဝိဝေစနံ အဘိနန္ဒနနိဝါရဏံ သံသဂ္ဂါတိက္ကမော ဝိဝါဒမူလပရိစ္စာဂေါ အကုသလကမ္မပထဝိဒ္ဓံသနံ မိစ္ဆတ္တာတိဝတ္တနံ အနုသယမူလစ္ဆေဒေါ. သဗ္ဗကိလေသ-ဒရထပရိဠာဟ-သာရမ္ဘပဋိပ္ပဿမ္ဘနံ ဒဿနသဝနနိဒ္ဒေသော ဝိဇ္ဇူပမဝဇိရူပမဓမ္မာပဒေသော အပစယဂါမိဓမ္မဝိဘာဝနာ ပဟာနတ္တယဒီပနာ သိက္ခတ္တယာနုယောဂေါ သမထဝိပဿနာနုဋ္ဌာနံ ဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယာသိဒ္ဓိ သီလက္ခန္ဓာဒိပါရိသုဒ္ဓီတိ ဧဝမာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တတ္ထ ယေသံ ကိလေသာဒီနံ ဝသေန ပတိဋ္ဌာတိ သံသီဒတိ၊ ယေသဉ္စ အဘိသင်္ခါရာဒီနံ ဝသေန အာယူဟတိ နိဗ္ဗုယှတိ၊ ဥဘယမေတံ သမုဒယသစ္စံ၊ တပ္ပဘာဝိတာ တဒုဘယနိဿိတာ စ ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စံ၊ တဒုဘယမတ္ထော၊ ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟ’’န္တိ အဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ပဋိစ္ဆန္နံ ကတွာ ဒေသနာ ဥပါယော မာနနိဂ္ဂဏှနဝသေန တဿာ ဒေဝတာယ သစ္စာဘိသမယကာရဏဘာဝတော ပတိဋ္ဌာနာယူဟနပဋိက္ခေပေါပဒေသေန စတုရောဃနိရတ္ထရဏတ္ထိကေဟိ အန္တဒွယရဟိတာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အာဏတ္တီတိ အယံ ဒေသနာဟာရော.

ပရသံသယပက္ခန္ဒနတာယ ဉာတုကာမတာယ စ ကထံ နူတိ ပုစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တံ? အဘိမုခဘာဝတော ဧကပုဂ္ဂလဘာဝတော စ ‘‘တွ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပရမုက္ကံသဂတဿ ဂရုဘာဝဿ အနညယောဂျဿ သဒ္ဓမ္မဓုရဿ ပရိဒီပနတော သာဓူတိ မရိသသီလာဒိဂုဏတာယ ‘‘မာရိသာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဟနနတော ရာသိဘာဝတော စ ‘‘ဩဃ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ ကတတ္တာ ပရိယောသာပိတတ္တာ ‘‘ဣတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သံသီဒနလက္ခဏဿ ပတိဋ္ဌာနဿ အကာတဗ္ဗတော သဗ္ဗသော စ အကတတ္တာ. ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ အကရဏံ ဧကံသိကန္တိ ခေါတိ အဝဓာရဏဝသေန ဝုတ္တံ. တဿ စ အပ္ပတိဋ္ဌာနဿ သသန္တတိဂတတ္တာ ‘‘တွ’’န္တိ စ ပုစ္ဆိတတ္တာ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒေဝတာယ သမ္ဗောဓနတော ပိယာလပနတော စ၊ ‘‘အာဝုသော’’တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗုယှနလက္ခဏဿ အာယူဟနဿ အကာတဗ္ဗတော သဗ္ဗသော စ အကတတ္တာ အနာယူဟန္တိ ဝုတ္တံ. တိဏ္ဏာကာရဿ ဩဃာနံ အနိစ္ဆိတဘာဝတော ဧဝ တတ္ထ သံသယဿ အနပဂတတ္တာ ဩဃတရဏဿ စ အဝိသေသတ္တာ ‘‘ယထာ ကထံ ပနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ သံသီဒနလက္ခဏံ ပတိဋ္ဌာနံ သံသာရေ စ သဏ္ဌာနန္တိ အနတ္ထန္တရတ္တာ အဘိန္နကာလိကံ. တထာ နိဗ္ဗုယှနလက္ခဏံ အာယူဟနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အတိဝတ္တနန္တိ အနတ္ထန္တရတ္တာ အဘိန္နကာလိကန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ယဒါ သွာဟံ။ပေ။ တဒါဿု နိဗ္ဗုယှာမီ’’တိ. တဒုဘယဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော ပဋိဗာဟနတော စ ဩဃာတိဏ္ဏာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ခွာဟံ။ပေ။ ဩဃမတရိ’’န္တိ.

ဧကဗုဒ္ဓန္တရန္တရိကတ္တာ သုဒူရကာလိကတာယ ‘‘စိရဿ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အန္တရာ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတာယ ဝိမှယနီယတာယ စ ‘‘ဝတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တဒါ ဥပလဗ္ဘမာနတာယ အတ္တပစ္စက္ခတာယ စ ‘‘ပဿာမီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗာဟိတပါပတော ဗြဟ္မဿ စ အရိယမဂ္ဂဿ အဏနတော ပဋိဝိဇ္ဈနတော ‘‘ဗြာဟ္မဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကိလေသသန္တာပဝူပသမနတော ဒုက္ခသန္တာပဝူပသမနတော စ သဗ္ဗသော နိဗ္ဗုတတ္တာ ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တရဏပယောဂဿ နိဗ္ဗတ္တိတတ္တာ ဥပရိ တရိတဗ္ဗာဘာဝတော စ ‘‘တိဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏစက္ခုနာ ဩလောကေတဗ္ဗတော လုဇ္ဇနတော ပလုဇ္ဇနတော စ ‘‘လောကေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိသယေသု သဉ္ဇနတော ဇာတဘာဝတော ‘‘ဝိသတ္တိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဉာဏဿ ပစ္စက္ခဘာဝတော နိဂမနတော စ ‘‘ဣဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘာသိတတ္တာ ပရိသမတ္တတ္တာ စ ‘‘အဝေါစာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဌမံ ဂဟိတတ္တာ ပစ္စာမသနတော စ ‘‘သာ ဒေဝတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဋိက္ခေပဿ အဘာဝတော အတ္ထဿ အနုမောဒိတဗ္ဗတော ‘‘သမနုညော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိနေယျာနံ သာသနတော ပရမတ္ထသမ္ပတ္တိတော စ ‘‘သတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုပထာတိက္ကမေန တိရောဘာဝူပဂမနတော ‘‘အန္တရဓာယီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အယံ အနုပဒဝိစယတော ဝိစယဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌာနာနာယူဟနေဟိ ဩဃတရဏံ ယုဇ္ဇတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရဝိဇဟနေန ပါရသမ္ပတ္တိသမိဇ္ဈနတော. သဗ္ဗကိလေသ-တဏှာဒိဋ္ဌိ-တဏှာယတန-သဿတာဒိဝသေန သန္တိဋ္ဌတော သံသာရေ သံသီဒနံ ဟောတီတိ ယုဇ္ဇတိ ကာရဏဿ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝတော. အဘိသင်္ခရဏကိစ္စေ ကိလေသာဘိသင်္ခါရေ ဝိဇ္ဇမာနေ သဗ္ဗဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသ-အတိဓာဝနာဘိနိဝေသာဒီနံ ဝသေန အာယူဟန္တဿ သံသာရမဟောဃေန နိဗ္ဗုယှနံ ဟောတီတိ ယုဇ္ဇတိ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အတိဝတ္တနတော. ဗြဟ္မဿ အရိယမဂ္ဂဿ အဏနတော ပဋိဝိဇ္ဈနတော ဗြာဟ္မဏဘာဝေါ ယုဇ္ဇ္ဇတိ ဗာဟိတပါပတ္တာ. သမ္မဒေဝ သန္တဓမ္မသမဓိဂမတော ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ သဗ္ဗသော သဝါသနပဟီနကိလေသတ္တာ. တထာ စ ဝိသတ္တိကာယ တိဏ္ဏဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ယထာ ယာယ လေသောပိ န ဒိဿတိ၊ ဧဝံ အဂ္ဂမဂ္ဂေန တဿာ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ အယံ ယုတ္တိဟာရော.

ကိလေသဝဋ္ဋဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ ဝိသေသတော ကမ္မဝဋ္ဋဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနဉ္စ ဝိပါကဝဋ္ဋဿ ပဒဋ္ဌာနံ. အပ္ပတိဋ္ဌာနာနာယူဟနာနိ ဩဃတရဏဿ ပဒဋ္ဌာနံ၊ ဩဃတရဏံ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဿ. တဏှာဝသေန ပတိဋ္ဌာနဿ အဿာဒါနုပဿိတာ ပဒဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သံယောဇနိယေသု၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၅၂၊ ၅၆).

ခန္ဓာဝိဇ္ဇာ-ဖဿ-သညာ-ဝိတက္ကာယောနိသောမနသိကာရ-ပါပမိတ္တပရတောဃောသာ ဒိဋ္ဌိဝသေန ပတိဋ္ဌာနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ယထာဟ – ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄) ‘‘ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ၊ အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ. တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနအဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနဿ ပဒဋ္ဌာနံ. ဣမိနာ နယေန ယထာရဟံ တဏှာဒိဋ္ဌာဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာနံ ပဒဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗော. သေသမေတ္ထ ပါဠိတော ဧဝ သုနိဒ္ဓါရိယံ. အယံ ပဒဋ္ဌာနဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနပဋိက္ခေပေန ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နိယျာနာဝဟာ သမ္မာပဋိပတ္တိ ဂဟိတာ ဧကန္တတော ဩဃနိတ္ထရဏူပါယဘာဝတော. တဂ္ဂဟဏေန စ သဗ္ဗေပိ သတ္တတိံသ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ နိယျာနလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အယံ လက္ခဏဟာရော.

နိဒါနမဿာ ဒေဝတာယ ဩဃတရဏာကာရဿ ယာထာဝတော အနဝဗောဓောတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အညေပိ ယေ ဣမံ ဒေသနံ နိဿာယ ဩဃတရဏူပါယံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ၊ တေပိ ဣမိဿာ ဒေသနာယ နိဒါနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘ကထံ နု ခေါ ဣမံ ဒေသနံ နိဿာယ သမ္မဒေဝ ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဩဃံ တရန္တာ သကလသံသာရမဟောဃတော နိတ္ထရေယျုံ၊ ပရေ စ တတ္ထ ပတိဋ္ဌပေယျု’’န္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယော. ပဒနိဗ္ဗစနံ နိရုတ္တံ၊ တံ ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနိဒါနပဒါနံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိပါဠိပဒါနဉ္စ အဋ္ဌကထာယ တဿာ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာယ စ ဝုတ္တနယာနုသာရေန သုကရတ္တာ အတိဝိတ္ထာရဘယေန န ဝိတ္ထာရယိမှ.

ပဒ-ပဒတ္ထ-ဒေသနာ-နိက္ခေပ-သုတ္တသန္ဓိ-ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ သန္ဓိ. တတ္ထ ပဒဿ ပဒန္တရေန သမ္ဗန္ဓော ပဒသန္ဓိ. တထာ ပဒတ္ထဿ ပဒတ္ထန္တရေန သမ္ဗန္ဓော ပဒတ္ထသန္ဓိ၊ ယော ‘‘ကိရိယာကာရကသမ္ဗန္ဓော’’တိ ဝုတ္တော. နာနာနုသန္ဓိကဿ တံတံအနုသန္ဓီတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ဧကာနုသန္ဓိကဿ ပန ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓော ဒေသနာသန္ဓိ၊ ယာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိ ယထာနုသန္ဓီ’’တိ တိဓာ ဝိဘတ္တာ. အဇ္ဈာသယော စေတ္ထ အတ္တဇ္ဈာသယော ပရဇ္ဈာသယောတိ ဒွိဓာ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိက္ခေပသန္ဓိ စတုန္နံ သုတ္တနိက္ခေပါနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပပဉ္စသူဒနီဋီကာယံ ဝုတ္တနယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. သုတ္တသန္ဓိ ဣဓ ပဌမနိက္ခေပဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘‘ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဩဃတရဏသုတ္တမေဝ ပဌမံ နိက္ခိတ္တ’’န္တိ နာယမနုယောဂေါ ကတ္ထစိ န ပဝတ္တတိ? အပိစ ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟံ ဩဃမတရိ’’န္တိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနပဋိက္ခေပဝသေန အန္တဒွယဝိဝဇ္ဇနမုခေန ဝါ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ ဝိဘာဝနတော သဗ္ဗပဌမမိဒံ သုတ္တံ ဣဓ နိက္ခိတ္တံ. အန္တဒွယံ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ သင်္ကာသနပရဉှိ ဗုဒ္ဓါနံ သာသနန္တိ. ယံ ပန ဧကိဿာ ဒေသနာယ ဒေသနန္တရေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနံ၊ အယမ္ပိ ဒေသနာသန္ဓိ. သာ ဣဓ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ –

‘‘အပ္ပတိဋ္ဌံ။ပေ။ အနာယူဟံ ဩဃမတရိ’’န္တိ အယံ ဒေသနာ –

‘‘သဗ္ဗဒါ သီလသမ္ပန္နော၊ ပညဝါ သုသမာဟိတော၊

အာရဒ္ဓဝီရိယော ပဟိတတ္တော၊ ဩဃံ တရတိ ဒုတ္တရံ.

‘‘ဝိရတော ကာမသညာယ၊ ရူပသံယောဇနာတိဂေါ၊

နန္ဒီရာဂပရိက္ခီဏော၊ သော ဂမ္ဘီရေ န သီဒတိ၊ (သံ. နိ. ၁.၉၆)၊

သဒ္ဓါယ တရတိ ဩဃံ၊ အပ္ပမာဒေန အဏ္ဏဝံ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၆၊ သု. နိ. ၁၈၆)၊

‘‘ပဉ္စ ဆိန္ဒေ ပဉ္စ ဇဟေ၊ ပဉ္စ စုတ္တရိ ဘာဝယေ၊

ပဉ္စသင်္ဂါတိဂေါ ဘိက္ခု၊ ဩဃတိဏ္ဏောတိ ဝုစ္စတိ. (သံ. နိ. ၁.၅၊ ဓ. ပ. ၃၇၀)၊

‘‘တသ္မာ ဇန္တု သဒါ သတော၊ ကာမာနိ ပရိဝဇ္ဇယေ၊

တေ ပဟာယ တရေ ဩဃံ၊ နာဝံ သိတွာဝ ပါရဂူ. (သု. နိ. ၇၇၇၊ မဟာနိ. ၆၊ နေတ္တိ. ၅)၊

‘‘ဧကာယနံ ဇာတိခယန္တဒဿီ၊ မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ၊

ဧတေန မဂ္ဂေန တရိံသု ပုဗ္ဗေ၊ တရိဿန္တိ ယေ စ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၅.၃၈၄၊ ၄၀၉၊ မဟာနိ. ၁၉၁၊ စူဠနိ. ပါရာယနာနုဂီတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၁၀၇၊ ပဌမဝဂ္ဂ ၁၂၁၊ နေတ္တိ. ၁၇၀) –

ဧဝမာဒီဟိ ဒေသနာဟိ သံသန္ဒတီတိ အယံ စတုဗျူဟော ဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ဧတ္ထ သံကိလေသဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ အာယူဟနဉ္စ. တေန အယောနိသောမနသိကာရော ဒီပိတော၊ သန္တကိလေသဝသေန အနာယူဟနေန ယောနိသောမနသိကာရော. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကရောတော တဏှာဝိဇ္ဇာ ပဝဍ္ဎတိ. တေသု တဏှာဂဟဏေန စ တဏှာမူလကာ ဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ. အဝိဇ္ဇာဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာမူလကံ သဗ္ဗံ ဘဝစက္ကံ အာဝတ္တတိ. ယောနိသောမနသိကာရဂ္ဂဟဏေန စ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ အာဝတ္တန္တိ စတုဗ္ဗိဓဉ္စ သမ္ပတ္တိစက္ကံ. ပတိဋ္ဌာနာယူဟနပဋိက္ခေပေန ပန သမ္မာပဋိပတ္တိ ဒီပိတာ၊ သာ စ သင်္ခေပတော သီလာဒိသင်္ဂဟာ. တတ္ထ သီလဂ္ဂဟဏေန ဧကာဒသ သီလာနိသံသာ အာဝတ္တန္တိ၊ သမာဓိဂ္ဂဟဏေန ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ ပဉ္စညာဏိကော သမ္မာသမာဓိ သမာဓိပရိက္ခာရာ စ အာဝတ္တန္တိ. ပညာဂဟဏေန ပညာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုဒဿနာ သဗ္ဗေပိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မာ အာဝတ္တန္တီတိ အယံ အာဝတ္တော ဟာရော.

ပတိဋ္ဌာနံ ကိလေသာဒိဝသေန သတ္တဝိဓံ. အာယူဟနံ အဘိသင်္ခါရာဒိဝသေန သတ္တဝိဓံ. တထာ တပ္ပဋိပက္ခတော အပ္ပတိဋ္ဌာနံ အနာယူဟနဉ္စ. အယမေတ္ထ ဓမ္မဝိဘတ္တိ. ပဒဋ္ဌာနဘူမိဝိဘတ္တိယော ပန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ဝိဘတ္တိဟာရော.

ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သမ္မဒေဝ သမ္ပာဒေတွာ သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ကတွာ ဘာဝနံ ဥဿက္ကေန္တော ကိလေသာဒီနံ ဒူရီကရဏတော တေသံ ဝသေန အသံသီဒန္တော အနိဗ္ဗုယှန္တော အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟံ ဩဃံ တရတိ. ကိလေသာဒီနံ ဝသေန ပန သံသီဒန္တော နိဗ္ဗုယှန္တော သံသာရေ ပတိဋ္ဌာနတော အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ အာယူဟနတော ဩဃံ န တရတီတိ အယံ ပရိဝတ္တော ဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အသန္တိဋ္ဌန္တော အသံသီဒန္တော အနိဗ္ဗိသံ အနဝိနိဗ္ဗိသန္တိ ပရိယာယဝစနံ၊ အနာယူဟံ အနိဗ္ဗုယှန္တော အစေတေန္တော အပကပ္ပေန္တောတိ ပရိယာယဝစနံ၊ ဩဃံ ကိလေသသမုဒ္ဒန္တိ ပရိယာယဝစနံ၊ အတရိ အတိက္ကမိ အစ္စဝါယီတိ ပရိယာယဝစနံ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ ပရိယာယဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အယံ ဝေဝစနော ဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌံ အာယူဟန္တိ ကိလေသာနံ ကိစ္စကရဏပညတ္တိ. ပရိယုဋ္ဌာနာနံ ဝိဘာဝနပညတ္တိ. အဘိသင်္ခါရာနံ ဝိရုဟနပညတ္တိ. တဏှာယ အဿာဒပညတ္တိ. ဒိဋ္ဌိယာ ပရိနိပ္ဖန္ဒနပညတ္တိ. ဘဝဒိဋ္ဌိယာ ဘဝါဘိနိဝေသပညတ္တိ. ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယာ ဝိပလ္လာသပညတ္တိ. ကာမသုခါနုယောဂဿ ကာမေသု အနုဂိဇ္ဈနပညတ္တိ. အတ္တကိလမထာနုယောဂဿ အတ္တပရိတာပနပညတ္တိ. အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ပန အဘိညေယျဓမ္မာနံ အဘိညာပညတ္တိ. ပရိညေယျဓမ္မာနံ ပရိညာပညတ္တိ. ဩဃမတရိန္တိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဟာနပညတ္တိ. မဂ္ဂဿ ဘာဝနာပညတ္တိ. နိရောဓဿ သစ္ဆိကိရိယာပညတ္တီတိ အယံ ပညတ္တိဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနဂ္ဂဟဏေန ဩဃဂ္ဂဟဏေန စ သမုဒယသစ္စံ ဂဟိတံ. အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟံ အတရိန္တိ ပန ပဒတ္တယေန မဂ္ဂသစ္စံ ဂဟိတံ၊ ဟေတုဂဟဏေန စ ဟေတုမတော ဂဟဏံ သိဒ္ဓမေဝါတိ ဒုက္ခနိရောဓသစ္စာနိ အတ္ထတော ဂဟိတာနေဝါတိ အယံ သစ္စေဟိ ဩတရဏာ. တတ္ထ ယေ လောကိယာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ၊ ယေသံ ဝသေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနသိဒ္ဓိ. ယေ လောကုတ္တရာ စတ္တာရော ခန္ဓာ၊ ယေသံ ဝသေန ဩဃတရဏသိဒ္ဓိ. အယံ ခန္ဓမုခေန ဩတရဏာ. ယေ ဧဝ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော၊ တေ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဒွါယတနာနိ ဒွေ ဓာတုယောတိ အယံ အာယတနမုခေန ဓာတုမုခေန စ ဩတရဏာ. တထာ အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနဂ္ဂဟဏေန ကိလေသာဘိသင်္ခါရာဒီနံ ဂဟဏံ. ကိလေသာဘိသင်္ခါရာဒယော ဩဃာ စ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ ဓမ္မာယတနံ ဓမ္မဓာတု စ၊ အပ္ပတိဋ္ဌာနာနာယူဟနဂ္ဂဟဏေန ဩဃတရဏဝစနေန စ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ ကထိတော. ဧဝဉ္စ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဓမ္မာယတနံ ဓမ္မဓာတု စ ဂဟိတာတိ ဧဝမ္ပိ ခန္ဓမုခေန အာယတနမုခေန ဓာတုမုခေန ဩတရဏာ. ဝိပဿနာ စေ အနိစ္စာနုပဿနာ၊ အနိမိတ္တမုခေန ဝိမောက္ခမုခံ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာ စေ၊ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခံ၊ အနတ္တာနုပဿနာ စေ၊ သုညတဝိမောက္ခမုခန္တိ ဧဝံ ဝိမောက္ခမုခေန ဩတရဏံ. မဂ္ဂေ သေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတူ အနာသဝါ စ ဧဝမ္ပိ ခေါ ခန္ဓာဒိမုခေန ဩတရဏာတိ အယံ ဩတရဏော ဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌန္တိ အာရမ္ဘော. အနာယူဟန္တိ ပဒသုဒ္ဓိ၊ နော အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ၊ တထာ ဩဃန္တိ. အတရိန္တိ ပန ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စာတိ အယံ သောဓနော ဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ သာမညတော အဓိဋ္ဌာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိအာဒိဝသေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာနံ သာဓာရဏတော ပဋိက္ခေပစောဒနာတိ ကတွာ ဩဃမတရိန္တိ တံ ဝိကပ္ပေတွာ ဝိသေသဝစနံ. ဩဃတရဏဉှိ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ. တတ္ထ ပဌမဒုတိယမဂ္ဂါ အဝိသေသေန ဒိဋ္ဌောဃတရဏံ၊ တတိယမဂ္ဂေါ ကာမောဃတရဏံ၊ အဂ္ဂမဂ္ဂေါ သေသောဃတရဏန္တိ အယံ အဓိဋ္ဌာနော ဟာရော.

ကိလေသဝသေန ပတိဋ္ဌာနဿ အယောနိသောမနသိကာရော ဟေတု. အဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနဿ ကိလေသာ ဟေတူ. အပ္ပတိဋ္ဌာနာနာယူဟနာနံ ပန ယထာက္ကမံ ယောနိသောမနသိကာရပဟာနာနိ ဟေတူ. သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿနာ တဏှာဝသေန ယထာရဟံ တဿ ဟေတူ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သံယောဇနိယေသု၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ. ခန္ဓာဝိဇ္ဇာဖဿသညာဝိတက္ကာယောနိသောမနသိကာရပါပမိတ္တပရတောဃောသာ ဒိဋ္ဌိဝသေန ပတိဋ္ဌာနဿ ဟေတူ. တေနာဟ – ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ၊ အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ. တဏှာဘိနန္ဒနာ အဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနဿ ဟေတူ. ဣမိနာ နယေန ယထာရဟံ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာနံ ဟေတုဝိဘာဂေါ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော၊ တဗ္ဗိပရိယာယေန အပ္ပတိဋ္ဌာနာနာယူဟနာနံ. ကိလေသုပ္ပါဒနေ ဟိ သမ္မဒေဝ အာဒီနဝဒဿနံ အပ္ပတိဋ္ဌာနဿ ဟေတူ၊ အဘိသင်္ခရဏေ အာဒီနဝဒဿနံ အနာယူဟနဿ ဟေတူ၊ ဝိပဿနာယ ဥဿုက္ကာပနံ ဩဃတရဏဿ ဟေတူတိ အယံ ပရိက္ခာရော ဟာရော.

ယထာဝုတ္တဝိဘာဂေဟိ ပတိဋ္ဌာနာယူဟနေဟိ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဩဃဿ ပရိသုဒ္ဓိ. အပ္ပတိဋ္ဌာနာနာယူဟနေဟိ ပန သောတာနံ သံဝရော သဗ္ဗသော ပိဓာနဉ္စာတိ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဩဃဿ ဝိသေသတော ပိဓာနံ အပ္ပဝတ္တိကရဏံ. အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဟိ ကိလေသဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ အဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနံ ဥပစ္ဆိန္နံ၊ တဿ သဗ္ဗေပိ ဩဃာ တိဏ္ဏာ သမ္မတိဏ္ဏာ ပဟီနာ ဟောန္တီတိ အယံ သမာရောပနော ဟာရော.

အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟန္တိ ဧတ္ထ ပတိဋ္ဌာဂဟဏေန တဏှာဝိဇ္ဇာ ဂဟိတာ. တာသံ ဟိ ဝသေန သတ္တော တတ္ထ တတ္ထ ဘဝေ ပတိဋ္ဌာတိ. အာယူဟနဂ္ဂဟဏေန တပ္ပစ္စယာ အဘိသင်္ခါရဓမ္မာ ဂဟိတာ. တတ္ထ တဏှာယ ဝိသေသတော ရူပဓမ္မာ အဓိဋ္ဌာနံ၊ အဝိဇ္ဇာယ အရူပဓမ္မာ. တေသံ ယထာက္ကမံ သမထော စ ဝိပဿနာ စ ပဋိပက္ခာ၊ တေ ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌံ အနာယူဟံ ဩဃမတရိ’’န္တိ ပဒေဟိ ပကာသိတာ ဟောန္တိ၊ တေသု သမထဿ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ၊ ဝိပဿနာယ ပညာဝိမုတ္တိ. တထာ ဟိ သာ ‘‘ရာဂဝိရာဂါ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ တဏှာဝိဇ္ဇာ အဘိသင်္ခါရော စ သမုဒယသစ္စံ၊ တေသံ အဓိဋ္ဌာနဘူတာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ၊ တေသံ အပ္ပဝတ္တိ နိရောဓသစ္စံ၊ နိရောဓပဇာနနာ ပဋိပဒါ ဩဃတရဏပရိယာယေန ဝုတ္တာ မဂ္ဂသစ္စံ. တဏှာဂဟဏေန စေတ္ထ မာယာ-သာဌေယျမာနာတိမာန-မဒပ္ပမာဒ-ပါပိစ္ဆတာ-ပါပမိတ္တတာ-အဟိရိကာနောတ္တပ္ပါဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. အဝိဇ္ဇာဂဟဏေန ဝိပရီတမနသိကာရ-ကောဓူပနာဟ-မက္ခပဠာသ-ဣဿာမစ္ဆရိယ-သာရမ္ဘ- ဒေါဝစဿတာ-ဘဝဒိဋ္ဌိအာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အမာယာအသာဌေယျာဒိအဝိပရီတမနသိကာရာဒိဝသေန. တထာ သမထပက္ခိယာနံ သဒ္ဓိန္ဒြိယာနံ ဝိပဿနာပက္ခိယာနံ အနိစ္စသညာဒီနဉ္စ ဝသေန ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ အယံ နန္ဒိယာဝတ္တဿ နယဿ ဘူမိ.

တထာ ဝုတ္တနယေန ဂဟိတေသု တဏှာဝိဇ္ဇာတပ္ပက္ခိယဓမ္မေသု တဏှာ လောဘော၊ အဝိဇ္ဇာ မောဟော၊ အဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တော လောဟိတေ သတိ ပုဗ္ဗော ဝိယ တဏှာယ သတိ သိဇ္ဈမာနော အာဃာတော ဒေါသော ဣတိ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ ဂဟိတေဟိ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ စ တီဏိ အကုသလမူလာနိ တီဏိ ကုသလမူလာနိ စ သိဒ္ဓါနိ ဧဝ ဟောန္တိ. ဣဓာပိ လောဘော သဗ္ဗာနိ သာသဝကုသလမူလာနိ အာယူဟနဓမ္မာ စ သမုဒယသစ္စံ၊ တန္နိဗ္ဗတ္တာ တေသံ အဓိဋ္ဌာနဂေါစရဘူတာ စ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စန္တိအာဒိနာ သစ္စယောဇနာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ဖလံ ပနေတ္ထ ဝိမောက္ခတ္တယဝသေန နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ၊ တီဟိ အကုသလမူလေဟိ တိဝိဓဒုစ္စရိတ-သံကိလေသမလဝိသမအကုသလသညာ-ဝိတက္ကာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော၊ တထာ တီဟိ ကုသလမူလေဟိ တိဝိဓသုစရိတ-သမကုသလသညာ-ဝိတက္က-သမာဓိ-ဝိမောက္ခမုခါဒိဝသေန ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ အယံ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိ.

တထာ ဝုတ္တနယေန ဂဟိတေသု တဏှာဝိဇ္ဇာတပ္ပက္ခိယဓမ္မေသု ဝိသေသတော တဏှာဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ၊ ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ စ ဝိပလ္လာသာ၊ အဝိဇ္ဇာဒိဋ္ဌီနံ ဝသေန ‘‘အနိစ္စေ နိစ္စ’’န္တိ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝိပလ္လာသာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသံ ပဋိပက္ခတော ‘‘အပ္ပတိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ စ လဒ္ဓေဟိ သတိဝီရိယသမာဓိပညိန္ဒြိယေဟိ စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ သိဒ္ဓါနေဝ ဟောန္တိ.

တတ္ထ စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ. ကထံ? ဒုဝိဓော ဟိ တဏှာစရိတော မုဒိန္ဒြိယော တိက္ခိန္ဒြိယောတိ၊ တထာ ဒိဋ္ဌိစရိတော. တေသု ပဌမော အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟီ သတိဗလေန ယထာဘူတံ ကာယသဘာဝံ သလ္လက္ခေန္တော ဘာဝနာဗလေန တံ ဝိပလ္လာသံ သမုဂ္ဃါတေတွာ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ. ဒုတိယော အသုခေ ‘‘သုခ’’န္တိ ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟီ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန ဝီရိယသံဝရဘူတေန ဝီရိယဗလေန ပဋိပက္ခံ ဝိနောဒေန္တော ဘာဝနာဗလေန တံ ဝိပလ္လာသံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ. တတိယော အနိစ္စေ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ အယာထာဝဂ္ဂါဟီ သမထဗလေန သမာဟိတစိတ္တော သင်္ခါရာနံ တင်္ခဏိကဘာဝံ သလ္လက္ခေန္တော ဘာဝနာဗလေန တံ ဝိပလ္လာသံ သမုဂ္ဃါတေတွာ သမ္မတ္တနိယာမံ ဩက္ကမတိ. စတုတ္ထော သန္တတိ-သမူဟ-ကိစ္စာရမ္မဏ-ဃနဝဉ္စိတတာယ ဖဿာဒိဓမ္မပုဉ္ဇမတ္တေ အနတ္တနိ ‘‘အတ္တာ’’တိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသီ စတုကောဋိကသုညတာမနသိကာရေန တံ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ သာမညဖလံ သစ္ဆိကရောတိ. သုဘသညာသုခသညာဒီဟိ စတူဟိ ဝါ ဝိပလ္လာသေဟိ သမုဒယသစ္စံ၊ တေသမဓိဋ္ဌာနာရမ္မဏဘူတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခသစ္စန္တိအာဒိနာ သစ္စယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဖလံ ပနေတ္ထ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ၊ စတူဟိ စေတ္ထ ဝိပလ္လာသေဟိ စတုရာသဝေါဃယောဂ-ကာယဂန္ထ-အဂတိ-တဏှုပ္ပါဒုပါဒါန-သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိ-အပရိညာဒိဝသေန အကုသလပက္ခော နေတဗ္ဗော၊ တထာ စတူဟိ သတိပဋ္ဌာနေဟိ စတုဗ္ဗိဓဈာန-ဝိဟာရာဓိဋ္ဌာန-သုခဘာဂိယဓမ္မ-အပ္ပမညာသမ္မပ္ပဓာနိဒ္ဓိပါဒါဒိဝသေန ဝေါဒါနပက္ခော နေတဗ္ဗောတိ အယံ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိ.

ဣမေသံ ပန တိဏ္ဏံ အတ္ထနယာနံ သိဒ္ဓိယာ ဝေါဟာရနယဒွယံ သိဒ္ဓမေဝ ဟောတိ. တထာ ဟိ အတ္ထနယာနံ ဒိသာဘူတဓမ္မာလောစနံ ဒိသာလောစနံ၊ တေသံ သမာနယနံ အင်္ကုသောတိ ပဉ္စပိ နယာ ဣဓ နိယုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒဉ္စ သုတ္တံ သောဠသဝိဓေ သုတ္တန္တပဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗေဓသေက္ခဘာဂိယံ ဗျတိရေကမုခေန ပတိဋ္ဌာနာယူဟနာနိ ဂဟိတာနီတိ သံကိလေသနိဗ္ဗေဓသေက္ခဘာဂိယံ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဋ္ဌဝီသတိဝိဓေ ပန သုတ္တန္တပဋ္ဌာနေ လောကိယလောကုတ္တရံ သတ္တာဓိဋ္ဌာနံ ဉာဏဉေယျံ ဒဿနဘာဝနံ သကဝစနံ ဝိဿဇ္ဇနီယံ ကုသလံ အနုညာတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. နိမောက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂. ပဌမမာဂတန္တိ သံဝဏ္ဏနာဝသေန ပဌမသုတ္တာဒီသု ပဌမံ အာဂတပဒံ. ဥတ္တာနတ္ထန္တိ ပါကဋတ္ထံ. အပုဗ္ဗံယေဝ ဟိ ဒုဝိညေယျတ္ထဉ္စ ပဒံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗံ. နောတိ ပုစ္ဆာယံ နု-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထော နိပါတောတိ အာဟ ‘‘ဇာနာသိ နောတိ ဇာနာသိ နူ’’တိ. ဝဋ္ဋတော နိမုစ္စန္တိ တေန သတ္တာတိ နိမောက္ခော၊ မဂ္ဂေါ. သော စ ပမုစ္စန္တိ တေနာတိ ပမောက္ခော၊ ပမုစ္စနန္တေ ပန အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာဖလံ ‘‘ပမောက္ခော’’တိ ဝုတ္တံ၊ ယထာ အရဟတ္တံ ‘‘ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော’’တိ ဝုတ္တံ. တေတိ သတ္တာ. ဝိဝိစ္စတီတိ ဝိသုံ အသမ္မိဿော ဟောတိ၊ ဝိဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ဝိဝိစ္စတိ ဒုက္ခံ ဧတသ္မာတိ ဝိဝေကော. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခတော သတ္တာ နိမုစ္စန္တိ ဧတ္ထ ပမုစ္စန္တိ ဝိဝိစ္စန္တိ စာတိ နိမောက္ခော ပမောက္ခော ဝိဝေကော၊ နိဗ္ဗာနန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထာတိ စ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝဓာရဏတ္ထော ခေါ-ကာရော ‘‘အဿောသိ ခေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ.

နန္ဒီမူလကော ဘဝေါ နန္ဒီဘဝေါ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘သာကဘက္ခော ပတ္ထဝေါ သာကပတ္ထဝေါ’’တိ ယထာ. ပဌမံ ကမ္မဝဋ္ဋပဓာနံ အတ္ထံ ဝတွာ ပုန ကိလေသကမ္မာနံ ဝသေန ဥဘယပ္ပဓာနံ အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘နန္ဒိယာ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ပုရိမနယေတိ နန္ဒီမူလကော ကမ္မဘဝေါ နန္ဒီဘဝေါတိ ဧတသ္မိံ ပက္ခေ. နန္ဒီဘဝေနာတိ နန္ဒီဘဝပဒေန. တိဝိဓကမ္မာဘိသင်္ခါရဝသေနာတိ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒိဝသေန ကာယသင်္ခါရာဒိဝသေန စ တိပ္ပကာရဿ ကမ္မာဘိသင်္ခါရဿ ဝသေန. သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဂဟိတော စေတနာပဓာနတ္တာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ. သညာဝိညာဏေဟီတိ ‘‘သညာဝိညာဏသင်္ခယာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တသညာဝိညာဏပဒေဟိ. တံသမ္ပယုတ္တာ စာတိ တေန ယထာဝုတ္တသင်္ခါရက္ခန္ဓေန သမံ ယုတ္တာ ဧဝ. ဒွေ ခန္ဓာတိ သညာဝိညာဏက္ခန္ဓာ.

နနု ဧတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓော န ဂဟိတောတိ? နော န ဂဟိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေဟိ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တီဟိ ခန္ဓေဟီတိ သညာသင်္ခါရဝိညာဏက္ခန္ဓေဟိ. ဂဟိတာဝ အဝိနာဘာဝတော. န ဟိ ဝေဒနာရဟိတော ကောစိ စိတ္တုပ္ပါဒေါ အတ္ထိ. အနုပါဒိဏ္ဏကာနန္တိ ကုသလာကုသလာနံ. န ဟေတ္ထ ကိရိယာခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိ အဓိပ္ပေတာ. အပ္ပဝတ္တိဝသေနာတိ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပတ္တိဝသေန. နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ကမ္မကိလေသေဟိ ဥပါဒီယတီတိ ဥပါဒိ၊ ပဉ္စက္ခန္ဓာ. ဥပါဒိနော သေသော ဥပါဒိသေသော၊ သဟ ဥပါဒိသေသေနာတိ သဥပါဒိသေသံ. နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ သကလကမ္မကိလေသဝူပသမတ္ထဿ ဇောတိတတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အနုပါဒိဏ္ဏကက္ခန္ဓာ ဂဟိတာတိ ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဥပါဒိဏ္ဏကဂ္ဂဟဏံ ယုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥပါဒိဏ္ဏကဝေဒနာန’’န္တိ. နိရောဓေနာတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂနိရောဓဝသေန နိရုဇ္ဈနေန. ဥပသမေနာတိ အစ္စန္တူပသမေန အပ္ပဝတ္တနေန. ဧဝဉ္စ ကတွာ စ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. တေသန္တိ တဿာ ဝေဒနာယ တံသမ္ပယုတ္တာနဉ္စ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ. ဝတ္ထာရမ္မဏဝသေနာတိ ဝတ္ထုဘူတာနံ ဆန္နံ အာရမ္မဏဘူတာနဉ္စ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပါဒိဏ္ဏကရူပဓမ္မာနံ ဝသေန.

ကသ္မာ ပန ဟေဋ္ဌာ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာယေဝ ဝုတ္တာ၊ ရူပက္ခန္ဓော န ဂဟိတောတိ? ဝိသေသဘာဝတော. သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယဉှိ ဥပါဒိဏ္ဏကရူပဓမ္မာနံ ဝိယ အနုပါဒိဏ္ဏကရူပဓမ္မာနံ အပ္ပဝတ္တိယေဝ နတ္ထိ. ဒုတိယနယေတိ နန္ဒိယာ စ ဘဝဿ စာတိ ဧတမှိ ပက္ခေ. နန္ဒိဂ္ဂဟဏေန သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဂဟိတော တံသဟစရဏတော. ဥပပတ္တိဘဝသင်္ခါတော ရူပက္ခန္ဓောတိ ဥပါဒိဏ္ဏကရူပဓမ္မမေဝ ဝဒတိ. တဂ္ဂဟဏေနေဝ စ တန္နိမိတ္တကာနိ ဥတုအာဟာရဇာနိ၊ ဝိညာဏဂ္ဂဟဏေန စိတ္တဇာနီတိ စတုသန္တတိရူပဿပေတ္ထ ဂဟိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သညာဒီဟီတိ သညာဝိညာဏဝေဒနာဂဟဏေဟိ တယော ခန္ဓာ ဂဟိတာ၊ တဉ္စ ခေါ ဥပါဒိဏ္ဏာ အနုပါဒိဏ္ဏာတိ ဝိဘာဂံ အကတွာ အဝိသေသတော. အဝိသေသေန ဟိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ။ပေ။ နိဗ္ဗာနံ ကထိတံ ဟောတီ’’တိ. ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဟိ ဣဓ အမတမဟာနိဗ္ဗာနံ အဓိပ္ပေတံ. ဣမမေဝ စ နယန္တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ဒုတိယမေဝ. စတ္တာရော မဟာနိကာယေ ဓာရေတီတိ စတုနိကာယိကော. ဘဏ္ဍိကနာမကော ထေရော ဘဏ္ဍိကတ္ထေရော. ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနံ. နိဗ္ဗာနဝသေနေဝါတိ ပဌမနယေ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဿ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဿ စ၊ ဒုတိယေ ပန ‘‘အမတမဟာနိဗ္ဗာနဿာ’’တိ သဗ္ဗထာပိ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝသေန ဘဂဝါ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ သမာပေသီတိ.

နိမောက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဥပနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃. အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတုသဒ္ဒါနံ ဥပသဂ္ဂဝသေန အတ္ထဝိသေသဝါစကော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပနီယတီတိ ပရိက္ခီယတိ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ. ဝိနဿတီတိ အတ္ထော. ဥပနီယတီတိ ဝါ သရသေနေဝ ဇီဝိတဿ မရဏူပဂမနံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ဥပဂစ္ဆတိ ဝါ၊ အနုပုဗ္ဗေန မရဏံ ဥပေတီတိ အတ္ထော’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ဥပနီယတီ’’တိ ပဒံ အပါကဋကမ္မဝိသေသံ ဝုတ္တံ. ယထာ ပန ‘‘သဗ္ဗံ အာရောဂျံ ဗျာဓိပရိယောသာနံ၊ သဗ္ဗံ ယောဗ္ဗနံ ဇရာပရိယောသာနံ၊ သဗ္ဗံ ဇီဝိတံ မရဏပရိယောသာန’’န္တိ၊ ‘‘ဥပနီယတိ ဇီဝိတ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘မရဏံ ဥပေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မကတ္တုဝသေန ဟေတံ ဝုတ္တံ.