၁. စူဠသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃၉. သုတ္တဒေသနာဝတ္ထုသင်္ခါတဿ အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ၊ သာ တဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. လာဘသက္ကာရပစ္စယာတိ လာဘသက္ကာရနိမိတ္တံ၊ ဘဂဝတော သံဃဿ စ ဥပ္ပန္နလာဘသက္ကာရဟေတု၊ အတ္တနော ဝါ လာဘသက္ကာရုပ္ပါဒနဟေတု. တိတ္ထိယပရိဒေဝိတေတိ တိတ္ထိယာနံ ‘‘ကိံ ဘော သမဏောယေဝ ဂေါတမော သမဏော’’တိအာဒိနာ ဝိပ္ပလပနိမိတ္တံ. ‘‘မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇီ’’တိ ဝတွာ သမန္တပါသာဒိကတ္ထံ တဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုပ္ပမာဏိကော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. စတ္တာရိ ပမာဏာနိ စတုပ္ပမာဏာနိ၊ စတုပ္ပမာဏာနိ ဧတဿ အတ္ထီတိ စတုပ္ပမာဏိကော. လောကောယေဝ သင်္ဂမ္မ သမာဂမ္မ ဝသနဋ္ဌေန လောကသန္နိဝါသော၊ သတ္တကာယောတိ အတ္ထော. ပမိနာတိ ဥဠာရတာဒိဝိသေသံ ဧတေနာတိ ပမာဏံ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၆၅) ရူပံ ရူပကာယော ပမာဏံ ဧတဿာတိ ရူပပ္ပမာဏော. တတော ဧဝ ရူပေ ပသန္နောတိ ရူပပ္ပသန္နော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဃောသောတိ ပဝတ္တထုတိဃောသော (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၆၅). လူခန္တိ ပစ္စယလူခတာ. ဓမ္မောတိ သီလာဒယော ဂုဏဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ.

တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ. အာရောဟန္တိ ဥစ္စတံ. သာ စ ခေါ တသ္မိံ တသ္မိံ ကာလေ ပမာဏယုတ္တာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပရိဏာဟန္တိ နာတိကိသနာတိထူလတာဝသေန မိတပရိဏာဟံ. သဏ္ဌာနန္တိ တေသံ တေသံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သုသဏ္ဌိတတံ. ပါရိပူရိန္တိ သဗ္ဗေသံ သရီရာဝယဝါနံ ပရိပုဏ္ဏတံ အဝေကလ္လတံ. တတ္ထ ပမာဏံ ဂဟေတွာတိ တသ္မိံ ရူပေ ရူပသမ္ပတ္တိယံ ပမာဏဘာဝံ ဥပါဒါယ. ပသာဒံ ဇနေတီတိ အဓိမောက္ခံ ဥပ္ပါဒေတိ.

ပရဝဏ္ဏနာယာတိ ‘‘အမုကော ဧဒိသော စ ဧဒိသော စာ’’တိ ယသဂုဏဝစနေန. ပရထောမနာယာတိ သမ္မုခါဝ ပရဿ သိလာဃုပ္ပါဒနေန အဘိတ္ထဝနေန. ပရပသံသနာယာတိ ပရမ္မုခါ ပရဿ ဂုဏသံကိတ္တနေန. ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယာတိ ပရမ္ပရဝဏ္ဏဟာရိကာယ ပရမ္ပရာယ ပရဿ ကိတ္တိသဒ္ဒူပသံဟာရေန. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ထုတိဃောသေ.

စီဝရလူခန္တိ ထူလဇိဏ္ဏဗဟုတုန္နကတာဒိံ စီဝရဿ လူခဘာဝံ. ပတ္တလူခန္တိ အနေကဂန္ထိကာဟတာဒိံ ပတ္တဿ လူခဘာဝံ. ဝိဝိဓံ ဝါ ဒုက္ကရကာရိကန္တိ ဓုတင်္ဂသေဝနာဒိဝသေန ပဝတ္တံ နာနာဝိဓံ ဒုက္ကရစရိယံ.

သီလံ ဝါ ပဿိတွာတိ သီလပါရိပူရိဝသေန ဝိသုဒ္ဓံ ကာယဝစီသုစရိတံ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိတွာ. ဈာနာဒိအဓိဂမသိဒ္ဓံ သမာဓိံ ဝါ. ဝိပဿနာဘိညာသင်္ခါတံ ပညံ ဝါ.

ဘဂဝတော သရီရံ ဒိသွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ရူပပ္ပမာဏောပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသီဒတိ အပရိမိတကာလသမုပစိတပုညာနုဘာဝနိပ္ဖန္နာယ သဗ္ဗသော အနဝဇ္ဇာယ သဗ္ဗာကာရပရိပုဏ္ဏာဝယဝါယ ရူပကာယသမ္ပတ္တိယာ သမန္တပါသာဒိကတ္တာ၊ ယဿာ ရုစိရဘာဝေါ ဝိသုဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ ပုဏ္ဏမာသိယံ ပရိပုဏ္ဏကလာဘာဂမဏ္ဍလံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အဘိဘဝိတွာ အတိရောစတိ၊ ပဘဿရဘာဝေါ သရဒသမယံ သံဝဒ္ဓိတဒိဂုဏတေဇကိရဏဇာလသမုဇ္ဇလံ သူရိယမဏ္ဍလံ အဘိဘဝတိ၊ သောမ္မကိရဏရသသမုဇ္ဇလဘာဝေဟိ တဒုဘယေဟိ အဘိဘုယျ ဝတ္တမာနံ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဝိဇ္ဇောတနသမတ္ထံ မဟာဗြဟ္မုနော ပဘာသမုဒယံ အဘိဝိဟစ္စ ဘာသတေ တပတေ ဝိရောစတိ စ.

သတိပိ အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒီနံ ဒါနပါရမိဘာဝေ ပရိစ္စာဂဝိသေသဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သုဒုက္ကရဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ အင်္ဂပရိစ္စာဂါဒိဂ္ဂဟဏံ၊ တတ္ထာပိ စ အင်္ဂပရိစ္စာဂတော ဝိသုံ နယနပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏံ၊ ပရိစ္စာဂဘာဝသာမညေပိ ရဇ္ဇပရိစ္စာဂတော ပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂဂ္ဂဟဏဉ္စ ကတံ. အာဒိနာ နယေနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုဗ္ဗယောဂပုဗ္ဗစရိယာဒိဟေတုသမ္ပတ္တိယာ၊ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၅၇၊ ၂၅၅) ဝုတ္တာယ ဖလသမ္ပတ္တိယာ၊ ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၅၅) ဝုတ္တာယ သတ္တုပကာရကိရိယာယ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေယေဝ ပသီဒတိ ယထာဝုတ္တဂုဏာနံ အနညသာဓာရဏဘာဝတော အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဘာဝတော စ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘စီဝရလူခံ ဒိသွာ’’တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သစေ ဘဂဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာဏပံသုကူလစီဝရေနာတိ မတကဠေဝရံ ပလိဝေဌေတွာ ဆဍ္ဍိတေန တုမ္ဗမတ္တေ ကိမီ ပပ္ဖေါဋေတွာ ဂဟိတေန သာဏပံသုကူလစီဝရေန. ဘာရိယန္တိ ဂရုကံ၊ ဒုက္ကရန္တိ အတ္ထော. ဝဓုယုဝတီမဇ္ဈိမိတ္ထိဝသေန၊ ဗာလယောဗ္ဗနပုရာဏဝသေန ဝါ တိဝိဓနာဋကတာ. ဟရေဏုယူသံ မဏ္ဍလကလာယရသော. ‘‘ယာပေဿတိ နာမာ’’တိ နာမ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. နာမ-သဒ္ဒယောဂေန ဟိ အနာဂတကာလဿ ဝိယ ပယောဂေါ၊ ယာပေတိ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. အပ္ပါဏကန္တိ နိရဿာသံ နိရောဓိတဿာသပဿာသံ.

သမာဓိဂုဏန္တိ သာဓာရဏတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရတိ ဈာနာဒိဂ္ဂဟဏေန. မာနဒဗ္ဗနိမ္မဒနေန နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝါပါဒနမ္ပိ ဒမနမေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပါထိကပုတ္တဒမနာဒီနီ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သစ္စကာဠဝကဗကဒမနာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဗာဝေရုန္တိ ဧဝံနာမကံ ဝိသယံ. သရသမ္ပန္နောတိ အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန သရေန သမန္နာဂတော. တေန ဗြဟ္မဿရတာကရဝီကဘာဏိတာဒဿနေန လက္ခဏဟာရနယေန အဝသေသလက္ခဏပါရိပူရိံ ဝိယ တဒဝိနာဘာဝတော ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဝိလာသဉ္စ ဝိဘာဝေတိ.

ဟတပ္ပဘာတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဝိဂတတေဇာ. ကာဠပက္ခူပမေတိ သတ္တာနံ ဗျာမောဟန္ဓကာရာဘိဘဝေန ကာဠပက္ခရတ္တူပမေ. သူရိယေတိ သူရိယေ ဥဒယိတွာ ဩဘာသေန္တေတိ အဓိပ္ပါယော.

သိင်္ဃာဋကေတိ တိကောဏရစ္ဆာယံ. စတုက္ကေတိ သန္ဓိယံ. ပရိဒေဝန္တီတိ အနုတ္ထုနနဝသေန ဝိပ္ပလပန္တိ. သောကာဓိကကတော ဟိ ဝစီပလာပေါ ပရိဒေဝေါ. လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေယေဝ ဥပ္ပန္နာတိ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိဝါဒဿ ပုရာတနဘာဝံ ဒီပေန္တိ.

သေသပဒေသုပီတိ ‘‘ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိအာဒီသု သေသဝါရေသုပိ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၂၄၁-၂၄၂) ယထာ ဟိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ (ပါရာ. ၁၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂၊ အ. နိ. ၄.၁၂၃) ဧတ္ထ ကတော နိယမော ‘‘ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟီ’’တိ (ပါရာ. ၁၁၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂၊ အ. နိ. ၄.၁၂၃) ဧတ္ထာပိ ကတောယေဝ ဟောတိ သာဝဓာရဏဿေဝ အတ္ထဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ၊ ဧဝမိဓာပီတိ. တေနာဟ ‘‘ဒုတိယာဒယောပီ’’တိအာဒိ. သာမညဖလာဓိဂမဝသေန နိပ္ပရိယာယတော သမဏဘာဝေါတိ တေသံ ဝသေနေတ္ထ စတ္တာရော သမဏာ ဒေသိတာတိ တမတ္ထံ သုတ္တန္တရေန သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနေဝါဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိပတ္တိက္ကမေန ဒေသနာက္ကမေန စ သကဒါဂါမိအာဒီနံ ဒုတိယာဒိတာ ဝုတ္တာတိ သောတာပန္နဿ ပဌမတာ အဝုတ္တသိဒ္ဓါတိ န စောဒိတာ. ဖလဋ္ဌကသမဏာဝ အဓိပ္ပေတာ သမိတပါပသမဏဂ္ဂဟဏတော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ မဟာပရိနိဗ္ဗာနေ ဝိယ မဂ္ဂဋ္ဌာ တဒတ္ထာယ ပဋိပန္နာ စ န ဂဟိတာတိ? ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော. တတ္ထ ဟိ မဂ္ဂါဓိဂမတ္ထာယ ဝိပဿနာပိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထိ၊ ကုတော မဂ္ဂဖလာနီတိ ဒဿေန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ဉာယဿ ဓမ္မဿ ပဒေသဝတ္တီ၊ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏောပိ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန နိဋ္ဌာနပ္ပတ္တမေဝ တံတံသမဏဘာဝံ ဂဏှန္တေန ဖလဋ္ဌကသမဏာဝ ဂဟိတာ ‘‘မဂ္ဂဋ္ဌတော ဖလဋ္ဌော သဝိသေသံ ဒက္ခိဏေယျော’’တိ. သွာယမတ္ထော ဒွီသု သုတ္တေသု ဒေသနာဘေဒေနေဝ ဝိညာယတီတိ.

ရိတ္တာတိ ဝိဝိတ္တာ. တုစ္ဆာတိ နိဿာရာ ပဋိပန္နကသာရာဘာဝတော. ပဝဒန္တိ ဧတေဟီတိ ပဝါဒါ၊ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ နာနာဒိဋ္ဌိဒီပကာ သမယာတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော သဿတဝါဒါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရတော အာဂမိဿတိ. တေတိ ယထာဝုတ္တသမဏာ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ပရပ္ပဝါဒါ’’တိ ဝုတ္တေ ဗာဟိရကသမယေ.

ယန္တိ ယသ္မိံ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ဉာယော ဝုစ္စတိ သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂေါ. တေန ဟိ နိဗ္ဗာနံ ဉာယတိ ဂမ္မတိ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ. သော ဧဝ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကဟေတုတာယ ဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘ဉာယဿ ဓမ္မဿာ’’တိ.

တေသံ ပရပ္ပဝါဒသာသနာနံ အခေတ္တတာ ခေတ္တတာ စ အရိယမဂ္ဂဿ အဘာဝဘာဝါ သုပရိသုဒ္ဓဿ သီလဿ သုပရိသုဒ္ဓါယ သမထဝိပဿနာယ အဘာဝတော သာဝတော စ. တဒုဘယဉ္စ ဒုရက္ခာတသွာက္ခာတဘာဝဟေတုကံ၊ သော စ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပဝေဒိတတာယာတိ ပရာဇိကာယ သတ္ထု ဝိပတ္တိဟေတုတာယ သာသနဿ အနိယျာနဘာဝေါတိ ဒဿေတိ.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပရိယာယတော စ ပါဠိယာ စ သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနာဟ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ပါဠိံ ဒဿေတွာ ဥပမာပဒေသေန တတ္ထ သုတ္တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဧကစ္စာနံ ဝိသေသတော သီဟာနံ ပုရိမံ ပါဒဒွယံ ဟတ္ထကိစ္စမ္ပိ ကရောတိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘သုရတ္တဟတ္ထပါဒေါ’’တိ. သီဟဿ ကေသာ နာမ ကေသရာယတနာ ခန္ဓလောမာ. ဂေါစရိယဟတ္ထိကုလံ နာမ ပကတိဟတ္ထိကုလံ၊ ယံ ‘‘ကာလာဝက’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ. ဃောဋကော နာမ အဿခဠုင်္ကော. သိနေရုပရိဘဏ္ဍေ သိမ္ဗလိရုက္ခေဟိ သဉ္ဆာဒိတော ပညာသယောဇနော ဒဟော သိမ္ဗလိဒဟော၊ တံ ပရိဝါရေတွာ မဟန္တံ သိမ္ဗလိဝနံ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သိမ္ဗလိဒဟဝနေ’’တိ. အညတိတ္ထာဝါသဘူမိယံ ဣမေသု သမဏေသု ဧကစ္စော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဤဒိသော ပနေတ္ထ ဝိကပ္ပေါ နတ္ထိ၊ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကသမဏောပီ’’တိ အာဟ. အရိယမဂ္ဂပရိက္ခတေတိ အရိယမဂ္ဂုပ္ပတ္တိယာ အဘိသင်္ခတေ၊ ယဒါ သာသနိကာနံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ အရိယမဂ္ဂေါ ဒိဗ္ဗတိ၊ တဒါတိ အတ္ထော.

သမ္မာတိ သုဋ္ဌု. သုဋ္ဌု နဒနံ နာမ ဟေတုယုတ္တံ သုဋ္ဌု ကတွာ ကထနန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ’’တိ. သော စ ဟေတု အဝိပရီတော ဧဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘နယေနာ’’တိ၊ ဉာယေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံဘူတော စ သော ယထာဓိပ္ပေတတ္ထံ ကရောတိ သာဓေတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကာရဏေနာ’’တိ. ယဒိ တိရစ္ဆာနသီဟဿ နာဒေါ သဗ္ဗတိရစ္ဆာနဧကစ္စမနုဿာမနုဿနာဒတော သေဋ္ဌတ္တာ သေဋ္ဌနာဒေါ၊ ကိမင်္ဂံ ပန တထာဂတသီဟနာဒေါတိ အာဟ ‘‘သီဟနာဒန္တိ သေဋ္ဌနာဒ’’န္တိ. ယဒိ တိရစ္ဆာနသီဟနာဒဿ သေဋ္ဌနာဒတာ နိဗ္ဘယတာယ အပ္ပဋိသတ္တုတာယ ဣစ္ဆိတာ၊ တထာဂတသီဟနာဒဿေဝ အယမတ္ထော သာတိသယောတိ အာဟ ‘‘အဘီတနာဒံ အပ္ပဋိနာဒ’’န္တိ. ဣဒါနိဿ သေဋ္ဌနာဒဘာဝံ ကာရဏေန ပဋိပါဒေန္တော ‘‘ဣမေသဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ‘‘သမ္မာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ. တတ္ထ အတ္ထိတာယာတိ ဣမိနာ သီဟနာဒဿ ဥတ္တမတ္ထတံ ဒဿေတိ. ဘူတဋ္ဌော ဟိ ဥတ္တမဋ္ဌော. တာယ ဧဝ ဘူတဋ္ဌတာယ အဘီတနာဒတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမေ သမဏာ။ပေ။ နာမ ဟောတီ’’တိ အာဟ. အဘူတဉှိ ဝဒတော ကုတောစိ ဘယံ ဝါ အာသင်္ကာ ဝါ သိယာတိ ‘‘ဣဓေဝါ’’တိ နိယမဿ အဝိပရီတတံ ဒဿေန္တော ‘‘အမှာကမ္ပိ။ပေ။ အပ္ပဋိနာဒေါ နာမ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ယဉှိ အညတ္ထာပိ အတ္ထိ၊ တံ ဣဓေဝါတိ အဝဓာရေတုံ န ယုတ္တန္တိ.

၁၄၀. ခေါတိ အဝဓာရဏေ. တေန ဝိဇ္ဇတိ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ယန္တိ ကရဏတ္ထေ ပစ္စတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. တိတ္ထံ နာမ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ ကဿစိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတဿ အဘာဝတော. ပါရဂမနသင်္ခါတံ တရဏံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၆၂) တတ္ထ တတ္ထေဝ အပရာပရံ ဥမ္မုဇ္ဇနနိမုဇ္ဇနဝသေန ပိလဝနန္တိ အာဟ ‘‘တရန္တိ ဥပ္ပလဝန္တီ’’တိ. ဥပ္ပါဒေတာတိ ပူရဏာဒိကော. တိတ္ထေ ဇာတာတိ တိတ္ထိယာ၊ ယထာဝုတ္တံ ဝါ ဒိဋ္ဌိဂတသင်္ခါတံ တိတ္ထံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ တိတ္ထိကာ၊ တိတ္ထိကာ ဧဝ တိတ္ထိယာ. အဿသန္တိ ဧတ္ထ၊ ဧတေနာတိ ဝါ အဿာသော၊ အဝဿယော.

ပကတတ္ထနိဒ္ဒေသော ယံ-တံ-သဒ္ဒေါတိ တဿ ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒီဟိ ပဒေဟိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တဿ ယေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝေန ဘဂဝါ ပကတော သတ္ထုဘာဝေန အဓိဂတော သုပါကဋော စ၊ တံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝံ သဒ္ဓိံ အာဂမနပဋိပဒါယ အတ္ထဘာဝေန ဒဿေန္တော ‘‘ယော သော။ပေ။ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ အာဟ. သတိပိ ဉာဏဒဿနသဒ္ဒါနံ ဣဓ ပညာဝေဝစနဘာဝေ တေန တေန ဝိသေသေန နေသံ သဝိသယေ ဝိသေသပ္ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပရိဝါရ ၃.၁) အသာဓာရဏဝိသေသဝသေန ဝိဇ္ဇာတ္တယဝသေန ဝိဇ္ဇာဘိညာနာဝရဏဝသေန သဗ္ဗညုတညာဏမံသစက္ခုဝသေန ပဋိဝေဓဒေသနာဉာဏဝသေန စ တေ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တေသံ တေသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာသယာနုသယံ ဇာနတာ အာသယာနုသယဉာဏေန၊ သဗ္ဗံ ဉေယျဓမ္မံ ပဿတာ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဉာဏေဟိ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာဒီဟီတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသအာသဝက္ခယဉာဏေဟိ. အနညသာဓာရဏပုညာနုဘာဝနိဗ္ဗတ္တော အနုတ္တရဉာဏာဓိဂမလဒ္ဓပုရာဝတ္တကော စ ဘဂဝတော ရူပကာယော အတိက္ကမ္မေဝ ဒေဝါနံ ဒေဝါနုဘာဝံ ဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗသတ္တာနံ။ပေ။ ပဿတာ’’တိ. ပဋိဝေဓပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. တာယ ဟိ သဗ္ဗသော ဉေယျဓမ္မေသု သမ္မောဟဿ ဝိဓမိတတ္တာ ပစ္ဆာ ပဝတ္တဇာနနံ တဿ ဇာနနံ ဝိယ ဝုစ္စတိ.

အရီနန္တိ ကိလေသာရီနံ၊ ပဉ္စဝိဓမာရာနံ ဝါ သာသနပစ္စတ္ထိကာနံ ဝါ အညတိတ္ထိယာနံ၊ တေသံ ဟနနံ ပါဋိဟာရိယေဟိ အဘိဘဝနံ အပ္ပဋိဘာနတာကရဏံ အဇ္ဈုပေက္ခနံ ဝါ. ကေသိဝိနယသုတ္တဉ္စေတ္ထ (အ. နိ. ၄.၁၁၁) နိဒဿနံ. တထာ စ ဌာနာဋ္ဌာနာဒီနိ ဝါ ဇာနတာ၊ ယထာကမ္မုပဂေ သတ္တေ ပဿတာ၊ သဝါသနာနမာသဝါနံ ခီဏတ္တာ အရဟတာ၊ အဘိညေယျာဒိဘေဒေ ဓမ္မေ အဘိညေယျာဒိတော အဝိပရီတာဝဗောဓေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. အထ ဝါ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏတာယ ဇာနတာ၊ ကာယကမ္မာဒီနံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တနေန နိသမ္မကာရိတာယ ပဿတာ၊ ရဝါဒီနမ္ပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပရိဝါရ ၃.၁) အဘာဝသာဓိကာယ ပဟာနသမ္ပဒါယ အရဟတာ၊ ဆန္ဒာဒီနံ အဟာနိဟေတုဘူတာယ အက္ခယပဋိဘာနသာဓိကာယ သဗ္ဗညုတာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန. ဧဝံ ဒသဗလအဋ္ဌာရသာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မဝသေနပိ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေတိ စတုရော ဓမ္မေ. အတ္တနီတိ အမှေသု. န ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ဥပတ္ထမ္ဘံ သမ္ပဿမာနာ၊ န ကာယဗလံ သမ္ပဿမာနာတိ ယောဇနာ.

ဥပ္ပန္နပသာဒေါတိ အဝေစ္စပ္ပသာဒံ ဝဒတိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘စတ္တာရိ သောတာပန္နဿ အင်္ဂါနိ ကထိတာနီ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၀). ကာမံ အသေက္ခာပိ အသေက္ခာယ သမသိက္ခတာယ သဟဓမ္မိကာ ဧဝ၊ စိဏ္ဏဗြဟ္မစရိယတာယ ပန သဟဓမ္မံ စရန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ အသေက္ခဝါရော န ဂဟိတော. သဗ္ဗေပေတေတိ ဧတေ ယထာဝုတ္တာ ဘိက္ခုအာဒယော သောတာပန္နာဒယော စ ပုထုဇ္ဇနာ အရိယာ စာတိ သဗ္ဗေပိ ဧတေ တံတံသိက္ခာဟိ သမာနဓမ္မတ္တာ သဟဓမ္မတ္တာ ‘‘သဟဓမ္မိကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဣဒါနိ နိဗ္ဗတ္တိတအရိယဓမ္မဝသေနေဝ သဟဓမ္မိကေ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. မဂ္ဂဒဿနမှီတိ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန သစ္စပဋိဝေဓေန ‘‘နဝ မဂ္ဂင်္ဂါနိ၊ အဋ္ဌ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝါဒေါ နတ္ထိ. ဧကဓမ္မစာရိတာယာတိ သမာနဓမ္မစာရိတာယ. န ဟိ ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ ‘‘မယာ ဓမ္မော သုဒိဋ္ဌော၊ တယာ ဒုဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ ဝိဝါဒေါ အတ္ထိ. ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သင်္ဃာတာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာ. ဣမိနာတိ ‘‘သဟဓမ္မိကာ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိဝစနေန. တတ္ထ ပိယမနာပဂ္ဂဟဏေန သီလေသု ပရိပူရကာရိတာပဒေသေန ဧကဒေသေန ဂဟိတံ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိံ ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတိ. ယေ ဟိ သမ္ပန္နသီလာ သုဝိသုဒ္ဓဒဿနာ၊ တေ ဝိညူနံ ပိယာ မနာပါတိ. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘အတ္ထိ ခေါ နော အာဝုသော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန ရတနတ္တယပသာဒဇောတနေန အက္ခာတာ တေသု တေသု သုတ္တပဒေသေသု.

၁၄၁. သတ္ထရိ ပသာဒေါတိ ပသာဒဂ္ဂဟဏေန ‘‘ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနာ ဝါ ပသာဒနီယာ ဓမ္မာ ဂဟိတာ. တေန ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ ဒဿေတိ၊ တထာ ‘‘ဓမ္မေ ပသာဒေါ’’တိ ဣမိနာ ဓမ္မသုဓမ္မတံ၊ ဣတရေန သံဃသုပ္ပဋိပန္နတံ. ယေန စိတ္တေန အညတ္ထ အနုပလဗ္ဘမာနေန သာသနေယေဝ သမဏော ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ နတ္ထီတိ အယမတ္ထော၊ သမ္မဒေဝ၊ ပတိဋ္ဌာပိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာယံ ယောဇနာ – ယသ္မာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အမှာကံ သတ္ထာ၊ တသ္မာ အတ္ထိ ခေါ နော၊ အာဝုသော၊ သတ္ထရိ ပသာဒေါ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတ္တာ စဿ သွာခါတော ဓမ္မောတိ အတ္ထိ ဓမ္မေ ပသာဒေါ၊ တတော ဧဝ စ အတ္ထိ သီလေသု ပရိပူရကာရိတာတိ သဟဓမ္မိကာ။ပေ။ ပဗ္ဗဇိတာ စာတိ ဧဝမေတ္ထ သတ္ထရိ ပသာဒေန ဓမ္မေ ပသာဒေါ၊ တေန သံဃသုပ္ပဋိပတ္တီတိ အယဉ္စ နယော လေသေနပိ ပရပ္ပဝါဒေသု နတ္ထီတိ ဣဓေဝ သမဏော။ပေ။ သမဏေဟိ အညေဟီတိ.

ပဋိဝိဒ္ဓသစ္စာနံ ပဟီနာနုရောဓာနံ ဂေဟဿိတပေမဿ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ ‘‘ဣဒါနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ဥပဇ္ဈာယေန၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိကမှိ ပုတ္တပေမံ ဥပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ’’တိအာဒိဝစနံ (မဟာဝ. ၆၅) ကထန္တိ? နယိဒံ ဂေဟဿိတပေမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တံသဒိသတ္တာ ပန ပေမမုခေန ဝုတ္တော မေတ္တာသ္နေဟော. န ဟိ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ သံကိလေသေ နိယောဇေတိ. ဧဝရူပံ ပေမံ သန္ဓာယာတိ ပသာဒါဝဟဂုဏာဝဟတော ပူရဏာဒီသု ဘတ္တိ ပသာဒေါ န ဟောတိ၊ ပသာဒပတိရူပကာ ပန လောဘပဝတ္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ထေရောတိ မဟာသင်္ဃရက္ခိတတ္ထေရော. ယေန အဋ္ဌကထာ ပေါတ္ထကံ အာရောပိတာ. ဧကောဝ သတ္ထာ အနညသာဓာရဏဂုဏတ္တာ၊ အညထာ အနစ္ဆရိယတ္တာ သတ္ထုလက္ခဏမေဝ န ပရိပူရေယျ. ဝိသုံ ကတွာတိ အညေဟိ ဝိဝေစေတွာ အတ္တနော အာဝေဏိကံ ကတွာ. ‘‘အမှာကံ သတ္ထာ’’တိ ဗျာဝဒန္တာနံ အညေသံ သတ္ထာ န ဟောတီတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝ ဟောတိ၊ တထာ စ ပဒေသဝတ္တိနိံ တဿ သတ္ထုတံ ပဋိဇာနန္တာ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏသတ္ထုတံ ဣစ္ဆန္တာနမ္ပိ တတော ဝိရုဒ္ဓါ သတ္ထုဘာဝပရိယေသနေန ပရာဇိတာ ဟောန္တိ. ပရိယတ္တိဓမ္မေတိ အဓိကဗြဟ္မဂုဏသုတ္တဂေယျာဒိပ္ပဘေဒသမယေ. တတ္ထ အဇသီလ။ပေ။ ကုက္ကုရသီလာဒီသူတိ ဣဒံ ယေဘုယျေန အညတိတ္ထိယာနံ တာဒိသံ ဝတသမာဒါနသဗ္ဘာဝတော ဝုတ္တံ၊ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယမနိယမစာတုယာမသံဝရာဒီနံ သင်္ဂဟောတိ. အဓိပ္ပယာသောတိ အဓိကံ ပယသတိ ပယုဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ အဓိပ္ပယာသော၊ သဝိသေသံ အဓိကတ္တဗ္ဗကိရိယာ (အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၁၁၇). တေနာဟ ‘‘အဓိကပ္ပယောဂေါ’’တိ.

တဿ ပသာဒဿ ပရိယောသာနဘူတာတိ တဿ သတ္ထရိ ဓမ္မေ စ ပသာဒဿ နိဋ္ဌာနဘူတာ. နိဋ္ဌာတိ မောက္ခော. သမယဝါဒီနဉှိ တသ္မိံ တသ္မိံ သမယေ တဒုပဒေသကေ စ ပသာဒေါ ယာဝဒေဝ မောက္ခာဓိဂမနဋ္ဌော. ဒိဋ္ဌိဂတိကာ တထာ တထာ အတ္တနော လဒ္ဓိဝသေန နိဋ္ဌံ ပရိကပ္ပေန္တိ ယေဝါတိ အာဟ ‘‘နိဋ္ဌံ အပညပေန္တော နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဗြာဟ္မဏဝါဒီနံ. တေသံ ဧကစ္စေ ဗြဟ္မုနာ သလောကတာ နိဋ္ဌာတိ ဝဒန္တိ၊ ဧကစ္စေ တဿ သမီပတာ၊ ဧကစ္စေ တေန သံယောဂေါ နိဋ္ဌာတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယေ သလောကတာဝါဒိနော သမီပတာဝါဒိနော စ၊ တေ ဒွေဓာဝါဒိနော၊ ဣတရေ အဒွေဓာဝါဒိနော. သဗ္ဗေပိ တေ အတ္ထတော ဗြဟ္မလောကုပပတ္တိယံယေဝ နိဋ္ဌာသညိနော. တတ္ထ ဟိ နေသံ နိစ္စာဘိနိဝေသော ယထာ တံ ဗကဿ ဗြဟ္မုနော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မလောကော နိဋ္ဌာ’’တိ. ဗြဟ္မလောကောတိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိ. မဟာတာပသာနန္တိ ဝေခနသာဒိတာပသာနံ. မဟာဗြဟ္မာ ဝိယ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ အာဘဿရေသု ဧကော သဗ္ဗသေဋ္ဌော နတ္ထီတိ ‘‘အာဘဿရာ’’တိ ပုထုဝစနံ. ပရိဗ္ဗာဇကာနန္တိ သဉ္စယာဒိပရိဗ္ဗာဇကာနံ. အန္တော စ မနော စ ဧတဿ နတ္ထီတိ အနန္တမာနသော. အာဇီဝကာနဉှိ သဗ္ဗဒါဘာဝတော အနန္တော၊ သုခဒုက္ခာဒိသမတိက္ကမနတော အမာနသော. ဣမိနာ အဋ္ဌဟိ လောကဓမ္မေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌစိတ္တတံ ဒဿေတိ.

ပပဉ္စေ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. တဏှာဒိဋ္ဌိယောဝ အဓိပ္ပေတာ မမင်္ကာရအဟင်္ကာရဝိဂမဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယထာ ပဉ္စသု ဌာနေသု ဧကောဝ ကိလေသော လောဘော အာဂတော၊ ဧဝံ ဒွီသု ဌာနေသု တယော ကိလေသာ အာဂတာ ‘‘ဒေါသော မောဟော ဒိဋ္ဌီ’’တိ. ‘‘သဒေါသဿာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ ပဋိဃံ အကုသလမူလံ ဂဟိတံ၊ ‘‘ပဋိဝိရုဒ္ဓဿာ’’တိ ဝိရောဓော၊ ‘‘သမောဟဿာ’’တိ မောဟော အကုသလမူလံ၊ ‘‘အဝိဒ္ဒသုနော’’တိ မလျံ၊ အသမ္ပဇညံ ဝါ၊ ‘‘သဥပါဒါနဿာ’’တိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဂဟဏံ၊ ‘‘ပပဉ္စာရာမဿာ’’တိ ပပဉ္စုပ္ပတ္တိဝသေန.

အာကာရတောတိ ပဝတ္တိအာကာရတော. ပဒန္တရေန ရာဂဝိသေသဿ ဝုစ္စမာနတ္တာအာဒိတော ဝုတ္တံ သရာဂဝစနံ ဩဠာရိကံ ရာဂဝိသယန္တိ အာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဝသေနာ’’တိ. ဂဟဏဝသေနာတိ ဒဠှဂ္ဂဟဏဝသေန. ‘‘အနုရုဒ္ဓပဋိဝိရုဒ္ဓဿာ’’တိ ဧကပဒဝသေန ပါဠိယံ အာဂတတ္တာ ဧကဇ္ဈံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. တတ္ထ ပန ‘‘အနုရုဒ္ဓဿာ’’တိ သုဘဝသေနာတိ ဧဝမတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. န ဟိ ပဋိဝိရုဇ္ဈနံ သုဘဝသေန ဟောတိ. ပပဉ္စုပ္ပတ္တိဒဿနဝသေနာတိ ကိလေသကမ္မဝိပါကာနံ အပရာပရုပ္ပတ္တိပစ္စယတာယ သံသာရဿ ပပဉ္စနံ ပပဉ္စော၊ တဿ ဥပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝဒဿနဝသေန. တဏှာ ဟိ ဘဝုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယော. တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနဒဿနဝသေနာတိ တဏှာပစ္စယဿ ဥပါဒါနဿ ဒဿနဝသေန၊ ယဒဝတ္ထာ တဏှာ ဥပါဒါနဿ ပစ္စယော၊ တဒဝတ္ထာဒဿနဝသေန. ဖလေန ဟိ ဟေတုဝိသေသကိတ္တနမေတန္တိ. ဧဝံ ဝိဒ္ဓံသေထာတိ ကာမရာဂဘဝတဏှာဒိဝသေန လောဘံ ကသ္မာ ဧဝံ ဝိပ္ပကိရေထ. တဏှာကရဏဝသေနာတိ တဏှာယနကရဏဝသေန သုဘာကာရဂ္ဂဟဏဝသေန. သုဘန္တိ ဟိ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တော ရာဂေါ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝုတ္တော.

၁၄၂. ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ၊ ဒိဋ္ဌိဝါဒေါ. ဒိဋ္ဌိဝသေန ဟိ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ၊ အသဿတော အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ စ ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ပညပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဒွေမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဋ္ဌိယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၄၂). တဏှာရဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ အဘာဝတော တဏှာဝသေနေဝ စ အတ္တနော သဿတဘာဝါဘိနိဝေသောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနာ’’တိ. အလ္လီနာတိ နိဿိတာ. ဥပဂတာတိ အဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဧကိဘာဝမိဝ ဂတာ. အဇ္ဈောသိတာတိ တာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပိတာ ဝိယ တဒန္တောဂဓာ. တေနာဟ ‘‘အနုပဝိဋ္ဌာ’’တိ. ယထာ ဂဟဋ္ဌာနံ ကာမဇ္ဈောသာနံ ဝိဝါဒမူလံ၊ ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတာနံ ဒိဋ္ဌဇ္ဈောသာနန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယာ တေ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ’’တိ. ဒိဋ္ဌိဝိရောဓေန ဟိ ဒိဋ္ဌိဂတိကဝိရောဓော.

ခဏိကသမုဒယော ဥပ္ပါဒက္ခဏောတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌီနံ နိဗ္ဗတ္တီ’’တိ. ဒိဋ္ဌိနိဗ္ဗတ္တိဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ယထာ ဒိဋ္ဌီနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာ ဝိဘာဝိတာ၊ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဝတ္ထုနောပီတိ ဥဘယေသမ္ပိ အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ အနတ္တတာ စ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာနိ ပဋိသမ္ဘိဒါနယေန (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၂) ‘‘ပစ္စယသမုဒယော အဋ္ဌ ဌာနာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ခန္ဓာပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏဋ္ဌေန ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိဝစနတော (သံ. နိ. ၃.၈၁၊ ၄.၃၄၅). အဝိဇ္ဇာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ဥပနိဿယာဒိဝသေန ပစ္စယဘာဝတော. ယထာဟ – ‘‘အဿုတဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၊ ၄၆၁၊ သံ. နိ. ၃.၁၊ ၇). ဖဿောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာ စာဟ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၁၈-၁၃၀)၊ ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒိယန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၄၄) စ. သညာပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါတိ (သု. နိ. ၈၈၀)၊ ပထဝိံ ပထဝိတော သညတွာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂) စ အာဒိ. ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘တက္ကဉ္စ ဒိဋ္ဌီသု ပကပ္ပယိတွာ၊ သစ္စံ မုသာတိ ဒွယဓမ္မမာဟူ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၂၊ မဟာနိ. ၁၂၁) ‘‘တက္ကီ ဟောတိ ဝီမံသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၄) စ အာဒိ. အယောနိသောမနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. ယထာဟ ဘဂဝါ ‘‘တဿေဝ အယောနိသော မနသိကရောတော ဆန္နံ ဒိဋ္ဌီနံ အညတရာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အတ္ထိ မေ အတ္တာတိ အဿ သစ္စတော ထေတတော ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၁၉). သမုဋ္ဌာတိ ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ၊ တဿ ဘာဝေါ သမုဋ္ဌာနဋ္ဌော၊ တေန. ခဏိကတ္ထင်္ဂမော ခဏိကနိရောဓော. ပစ္စယတ္ထင်္ဂမော အဝိဇ္ဇာဒီနံ အစ္စန္တနိရောဓော. သော ပန ယေန ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. စတ္တာရော ဟိ အရိယမဂ္ဂါ ယထာရဟံ တဿ တဿ သင်္ခါရဂတဿ အစ္စန္တနိရောဓဟေတု၊ ခဏိကနိရောဓော ပန အဟေတုကော.

အာနိသံသန္တိ ဥဒယံ. သော ပန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကဝသေန ဒုဝိဓော. တတ္ထ သမ္ပရာယိကော ဒုဂ္ဂတိပရိကိလေသတာယအာဒီနဝပက္ခိကော ဧဝါတိ ဣတရံ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိမာဟ. အာဒီနဝမ္ပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏမူလကံ ဥပဒ္ဒဝ’’န္တိအာဒိမာဟ. သောတိအာဒီနဝေါ. အာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန နဂ္ဂိယာနသနသင်္ကဋိဝတာဒီနံ သင်္ဂဟော. နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏန္တိ ဝုစ္စမာနေ ဒဿနမဂ္ဂေါ ဧဝ ဒိဋ္ဌီနံ နိဿရဏံ သိယာ၊ တဿ ပန အတ္ထင်္ဂမပရိယာယေန ဂဟိတတ္တာ သဗ္ဗသင်္ခတနိဿဋံ နိဗ္ဗာနံ ဒိဋ္ဌီဟိပိ နိဿဋန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌီနံ နိဿရဏံ နာမ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ဣမိနာတိအာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗံ အနုယောဂဝတ္တေ ဝုတ္တနယမေဝ.

၁၄၃. ဒိဋ္ဌိစ္ဆေဒနံ ဒဿေန္တောတိ သဗ္ဗုပါဒါနပရိညာဒဿနေန သဗ္ဗသော ဒိဋ္ဌီနံ သမုစ္ဆေဒဝိဓိံ ဒဿေန္တော. ဝုတ္တာယေဝါတိ –

‘‘ဥပါဒါနာနိ စတ္တာရိ၊ တာနိ အတ္ထဝိဘာဂတော၊

ဓမ္မသင်္ခေပဝိတ္ထာရာ၊ ကမတော စ ဝိဘာဝယေ’’တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၄၅) –

ဂါထံ ဥဒ္ဒိသိတွာ အတ္ထဝိဘာဂါဒိဝသေန ဝုတ္တာယေဝ. ကာမံ ဣတော ဗာဟိရကာနံ ‘‘ဣမာနိ ဥပါဒါနာနိ ဧတ္တကာနိ စတ္တာရိ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ဤဒိသံ ဉာဏံ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ ပန ကေစိ ‘‘ကာမာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ကေစိ ‘‘နတ္ထိ ပရော လောကောတိ စ၊ မိစ္ဆာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အပရေ ‘‘သီလဗ္ဗတေန သုဒ္ဓီတိ စ၊ မိစ္ဆာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အတ္တဒိဋ္ဌိယာ ပန မိစ္ဆာဘာဝံ သဗ္ဗသော န ဇာနန္တိ ဧဝ. ယတ္တကံ ပန ဇာနန္တိ၊ တဿပိ အစ္စန္တပ္ပဟာနံ န ဇာနန္တိ၊ တထာပိ သဗ္ဗဿ ပရိညေယျဿ ပရိညေယျံ ပညပေမဣစ္စေဝ တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝံဘူတာနံ ပန နေသံ တတ္ထ ယာဒိသီ ပဋိပတ္တိ၊ တံ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘သန္တိ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သန္တီတိ သံဝိဇ္ဇန္တိ. တေန တေသံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဝိဇ္ဇမာနတာယ အဝိစ္ဆေဒတံ ဒဿေတိ. ဧကေတိ ဧကစ္စေ. သမဏဗြာဟ္မဏာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပဂမနေန သမဏာ၊ ဇာတိမတ္တေန စ ဗြာဟ္မဏာ. သဗ္ဗေသန္တိ အနဝသေသာနံ ဥပါဒါနာနံ သမတိက္ကမံ ပဟာနံ. သမ္မာ န ပညပေန္တီတိ ယေသံ ပညပေန္တိ၊ တေသမ္ပိ သမ္မာ ပရိညံ န ပညပေန္တိ. ဣဒါနိ တံ အတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ကေစီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟောတိက-ကုဋီစက-ဗဟူဒက-ဟံသ-ပရမဟံသ-ကာဇက-တိဒဏ္ဍ-မောနဝတ-သေဝ-ပါရုပက-ပဉ္စမရတ္တိက- သောမကာရက-မုဂဗ္ဗတ-စရဗာက-တာပသ-နိဂန္ထာ-ဇီဝက-ဣသိ-ပါရာယနိက-ပဉ္စာတပိက-ကာပိလ- ကာဏာဒ-သံသာရမောစက-အဂ္ဂိဘတ္တိက-မဂဝတိက-ဂေါဝတိက-ကုက္ကုရဝတိက-ကာမဏ္ဍလုက- ဝဂ္ဂုလိဝတိက-ဧကသာဋက-ဩဒကသုဒ္ဓိက-သရီရသန္တာပက-သီလသုဒ္ဓိက-ဈာနသုဒ္ဓိက-စတုဗ္ဗိဓ- သဿတဝါဒါဒယော ဆန္နဝုတိ တဏှာပါသေန ဍံသနတော၊ အရိယဓမ္မဿ ဝါ ဝိဗာဓနတော ပါသဏ္ဍာ. ဝတ္ထုပဋိသေဝနံ ကာမန္တိ ဗျာပါရဿ ဝတ္ထုနော ပဋိသေဝနသင်္ခါတံ ကာမံ. ထေယျေန သေဝန္တီတိ ပဋိဟတ္ထအာဒိသမညာယ လောကဿ ဝစနဝသေန သေဝန္တိ. တီဏိ ကာရဏာနီတိ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာနိ ဒိဋ္ဌိဝိသေသဘူတာနိ ဝဋ္ဋကာရဏာနိ.

အတ္ထသလ္လာပိကာတိ အတ္ထဿ သလ္လာပိကာ၊ ဒွိန္နံ အဓိပ္ပေတတ္ထသလ္လာပဝိဘာဝိနီတိ အဓိပ္ပါယော. ဒွိန္နဉှိ ဝစနံ သလ္လာပေါ. တေနာဟ ‘‘ပထဝီ ကိရာ’’တိအာဒိ.

ယော တိတ္ထိယာနံ အတ္တနော သတ္ထရိ ဓမ္မေ သဟဓမ္မိကေသု စ ပသာဒေါ ဝုတ္တော၊ တဿ အနာယတနဂတတ္တာ အပ္ပသာဒကဘာဝဒဿနံ ပသာဒပစ္ဆေဒေါ. တထာပဝတ္တော ဝါဒေါ ပသာဒပစ္ဆေဒဝါဒေါ ဝုတ္တော. ဧဝရူပေတိ ဤဒိသေ ဝုတ္တနယေန ကိလေသာနံ အနုပသမသံဝတ္တနိကေ. ဓမ္မေတိ ဓမ္မပတိရူပကေ. ဝိနယေတိ ဝိနယပတိရူပကေ. တိတ္ထိယာ ဟိ ကောဟညေ ဌတွာ လောကံ ဝဉ္စေန္တာ ဓမ္မံ ကထေမာတိ ‘‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ အကဋဝိဓာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၄) ယံ ကိဉ္စိ ကထေတွာ တထာ ‘‘ဝိနယံ ပညပေမာ’’တိ ဂေါသီလဝဂ္ဂုလိဝတာဒီနိ ပညပေတွာ တာဒိသံ သာဝကေ သိက္ခာပေတွာ ‘‘ဓမ္မဝိနယော’’တိ ကထေန္တိ၊ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မဝိနယေ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဘယေနပိ အနိယျာနိကံ သာသနံ ဒဿေတီ’’တိ. ပရိတ္တမ္ပိ နာမ ပုညံ ကာတုကာမံ မစ္ဆေရမလာဘိဘူတတာယ နိဝါရေန္တဿ အန္တရာယံ တဿ ကရောတော ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗတာ သမ္ပရာယေ စ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ၊ ကိမင်္ဂံ ပန သကလဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏာဝဟေ ဇိနစက္ကေ ပဟာရဒါယိနော တိတ္ထကရဿ တဒေါဝါဒကရဿ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အနိယျာနိကသာသနမှိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယထာ သော ပသာဒေါ သမ္ပရာယေ န သမ္မဂ္ဂတော အတ္တနော ပဝတ္တိဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကဉ္စိ ကာလံ ဂန္တွာပိ ပစ္ဆာ ဝိနဿတိ ယေဝါ’’တိ အာဟ၊ အဝေစ္စပ္ပသာဒေါ ဝိယ အစ္စန္တိကော န ဟောတီတိ အတ္ထော.

သမ္ပဇ္ဇမာနာ ယထာဝိဓိပဋိပတ္တိယာ တိရစ္ဆာနယောနိံ အာဝဟတိ. ကမ္မသရိက္ခကေန ဟိ ဝိပါကေနေဝ ဘဝိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ ကာရဏဘေဒန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ ယထာဝုတ္တံ တိတ္ထကရာနံ သာဝကာနံ အပါယဒုက္ခာဝဟံ မိစ္ဆာပဋိပတ္တိသင်္ခါတံ ကာရဏဝိသေသံ. သော ပနေသ ပသာဒေါ န နိယျာတိ မိစ္ဆတ္တပက္ခိကတ္တာ သုရာပီတသိင်္ဂါလေ ပသာဒေါ ဝိယ. သုရံ ပရိဿာဝေတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ သုရာဇလ္လိကံ. ဗြာဟ္မဏာ နာမ ဓနလုဒ္ဓါတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဣမံ ဝဉ္စေဿာမီ’’တိ. ကံသသတာတိ ကဟာပဏသတာ.

၁၄၄. တဿာတိ ပသာဒဿ. သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမုပါဒါနန္တေဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန ကာမုပါဒါနဿ ပဟာနပရိည’’န္တိ. ဧဝရူပေတိ ဤဒိသေ သဗ္ဗသော ကိလေသာနံ ဥပသမသံဝတ္တနိကေ. ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနာနံ အပါယေသု အပတနဝသေန ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မေ. သဗ္ဗသော ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယေ. တတ္ထ ဘဝဒုက္ခနိဿရဏာယ သံဝတ္တနေ.

နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ပစ္စေကဗောဓိပါရမီနံ ပူရဏေန တတ္ထ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပရိစယေန စ ဘဂဝတိ ပသန္နစိတ္တတာယ စ. ‘‘ဥလူကာ’’တျာဒိဂါထာ ရုက္ခဒေဝတာယ ဘာသိတာ. ကာလုဋ္ဌိတန္တိ သာယနှကာလေ ဒိဝါဝိဟာရတော ဥဋ္ဌိတံ. ဒုဂ္ဂတေသော န ဂစ္ဆတီတိ ဒုဂ္ဂတိံ ဧသော န ဂမိဿတိ. မောရဇိကော မုရဇဝါဒကော. မဟာဘေရိဝါဒကဝတ္ထုအာဒီနိပိ သိတပါတုကရဏံ အာဒိံ ကတွာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.

ပရမတ္ထေတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ. ကိံ ပန ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဓမ္မေပိ ပရမတ္ထေ နိမိတ္တံ ဂဟေတွာ သုဏန္တာနံ. သာမဏေရဝတ္ထူတိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသေယေဝ သပ္ပေန ဒဋ္ဌော ဟုတွာ ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကံ ဥပပန္နသာမဏေရဝတ္ထု.

ခီရောဒနန္တိ ခီရေန သဒ္ဓိံ သမ္မိဿံ ဩဒနံ. တိမ္ဗရုသကန္တိ တိန္ဒုကဖလံ. တိပုသသဒိသာ ဧကာ ဝလ္လိဇာတိ တိမ္ဗရုသံ၊ တဿ ဖလံ တိမ္ဗရုသကန္တိ စ ဝဒန္တိ. ကက္ကာရိကန္တိ ခုဒ္ဒကဧလာဠုကံ. မဟာတိပုသန္တိ စ ဝဒန္တိ. ဝလ္လိပက္ကန္တိ ခုဒ္ဒကတိပုသဝလ္လိယာ ဖလံ. ဟတ္ထပတာပကန္တိ မန္ဒာမုခိ. အမ္ဗကဉ္ဇိကန္တိ အမ္ဗိလကဉ္ဇိကံ. ခဠယာဂုန္တိပိ ဝဒန္တိ. ဒေါဏိနိမ္မဇ္ဇနိန္တိ သတေလံ တိလပိညာကံ. ဝိဓုပနန္တိ စတုရဿဗီဇနိံ. တာလဝဏ္ဋန္တိ တာလပတ္တေဟိ ကတမဏ္ဍလဗီဇနိံ. မောရဟတ္ထန္တိ မောရပိဉ္ဆေဟိ ကတံ မကသဗီဇနိံ.

ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝါတိ ယသ္မာ ဣဓာပိ ယထာဝုတ္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ကာရဏဘေဒံ ဧကတော ကတွာ ဒဿေန္တော သတ္ထာ ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’န္တိအာဒိမာဟ၊ တသ္မာ တတ္ထ အနိယျာနိကသာသနေ ဝုတ္တနယဿ အနုဿရဏဝသေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

၁၄၅. ပရိညန္တိ ပဟာနပရိညံ. တေသံ ပစ္စယံ ဒဿေတုန္တိ ဥပါဒါနာနံ ပရိညာ နာမ ပဟာနပရိညာ. တေသံ အစ္စန္တနိရောဓော အဓိပ္ပေတော၊ သော စ ပစ္စယနိရောဓေန ဟောတီတိ တေသံ ပစ္စယံ မူလကာရဏတော ပဘုတိ ဒဿေတုံ. အယန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနော ဧတ္ထ ‘‘ဣမေ စာ’’တိအာဒိပါဌေ ‘‘ကိံ နိဒါနာ’’တိအာဒိသမာသပဒါနံ အတ္ထော. သဗ္ဗပဒေသူတိ ‘‘တဏှာသမုဒယာ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗေသု ပဒေသု. ဣမိနာ ဧဝ စ သဗ္ဗဂ္ဂဟဏေန ‘‘ဖဿနိဒါနာ’’တိအာဒီနမ္ပိ ပဒါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမေ အညတိတ္ထိယာ ဥပါဒါနာနမ္ပိ သမုဒယံ န ဇာနန္တိ၊ ကုတော နိရောဓံ၊ တထာဂတော ပန တေသံ တပ္ပစ္စယပစ္စယာနမ္ပိ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ ယာထာဝတော ဇာနာတိ၊ တသ္မာ – ‘‘ဣဓေဝ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော။ပေ။ သုညာ ပရပ္ပဝါဒါ သမဏေဘိ အညေဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၃၉) ယထာရဒ္ဓသီဟနာဒံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမေ စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စတ္တာရော ဥပါဒါနာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၄၅) နယေန ဒေသနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒမုခေန ဩတာရေန္တော ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ‘‘ယတော စ ခေါ’’တိအာဒိနာ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော အရဟတ္တေန ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ၊ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

စူဠသီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.