၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတာဒိဝဏ္ဏနာ

၆၆. ယသ္မာ ဝါ သံကိလေသတော ရက္ခိတစိတ္တဿ တီဏိ သုစရိတာနိ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ယာယံ ရက္ခိတစိတ္တတာ၊ သာ ကာယသုစရိတာဒီနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တာဓီနန္တိ အတ္တပရာဓီနံ.

တတော ဧဝါတိ ကာရဏဂ္ဂဟဏေန ဖလဿ ဂဟိတတ္တာ ဧဝ.

၆၈. တတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါတိ ‘‘ပရိပါလီယတီ’’တိ ဣတိသဒ္ဒေါ.

၇၃-၄. ပါဠိယံ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတာနီတိ ဧတ္ထ သဒ္ဓါဝီရိယသတိန္ဒြိယေဟိ ပါတိမောက္ခာဒိ တိဝိဓံ သီလံ ဂဟိတံ သောဓေတဗ္ဗတ္တာ. တေသန္တိ တေဟိ သီလက္ခန္ဓော သင်္ဂဟိတော. သမာဓိပညိန္ဒြိယေဟိ သမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဂဟိတာတိ ပါကဋောယမတ္ထော၊ တထာ သေသမ္ပီတိ အာဟ ‘‘ဣတော ပရေသု။ပေ။ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

၇၆. ဟေတုဟေတုသမုပ္ပန္နပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နသင်္ခါတဿာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပစ္စယဝိဘာဂေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ယသ္မာ သုတ္တေသု ဟာရာနံ ယောဇနာနယဒဿနတ္တာ ဟာရသမ္ပာတဒေသနာ ဟာရဝိဘင်္ဂဒေသနာ ဝိယ န ဟာရသရူပမတ္တဒဿနတ္တာ၊ တသ္မာ ပေဋကောပဒေသေ အာဂတနယာနုသာရေန အပရေဟိ ဝိပရိယာယေဟိ ဟာရသမ္ပာတယောဇနာဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာဝိဇ္ဇာယ ကုသလာကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ အလောဘာဒေါသလောဘဒေါသာပိ ပရမ္ပရဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ နိဒါနဘာဝတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဆ ဓမ္မာ။ပေ။ မူလာနီ’’တိ အာဟ. ယထာ စ နိဒါနဘာဝေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ၊ ဧဝံ အတ္တနော ဝသေဝတ္တနေနာပိ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ လဗ္ဘတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သာဓိပတိကာနံ အဓိပတိ၊ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပါဒါနံ ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ. အလောဘဿာတိ အလောဘယုတ္တဿ စိတ္တုပ္ပါဒဿ. နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေနာတိ ကုသလစ္ဆန္ဒေန. နေက္ခမ္မသဒ္ဒေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီသု နိရုဠှော. ဝုတ္တဉှိ –

‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဌမံ ဈာနံ၊ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာ၊

သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ၊ ‘နေက္ခမ္မ’န္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ. (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၀၉၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၅၉၊ အ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၆၆) –

တေသု ဣဓ ကုသလာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလစ္ဆန္ဒေနာ’’တိ. နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ဥပနိဿယဘူတေန၊ န အဓိပတိဘူတေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အလောဘပ္ပဓာနော စေ စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဟောတိ၊ နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ဥပနိဿယဘူတေန မနော တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟောတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

ယဒဂ္ဂေန တေသံ ဓမ္မာနံ မနော ပုဗ္ဗင်္ဂမံ၊ တဒဂ္ဂေန တေသံ ဇေဋ္ဌံ၊ ပဓာနဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မနောသေဋ္ဌာတိ မနော တေသံ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. မနောမယတာ မနေန ကတာဒိဘာဝေါ၊ သော စ မနဿ တေသံ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယဘာဝေါ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘မနောမယာတိ။ပေ။ ပစ္စယော’’တိ. တေ ပနာတိ ဧတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဒီပကော၊ တေနေတံ ဒဿေတိ – ယဒိပိ တေသံ ဓမ္မာနံ ဆန္ဒာဒယောပိ ပစ္စယာ ဧဝ၊ ဣန္ဒြိယာဒိပစ္စယေန ပန သဝိသေသံ ပစ္စယဘူတဿ မနဿေဝ ဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘မနောမယာ’’တိ. တတ္ထ ဆန္ဒသမုဒါနီတာတိ ယထာဝုတ္တနေက္ခမ္မာဒိဆန္ဒေန သမ္မာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ နီတာ၊ တတော သမုဒါဂတာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိတော သမုပ္ပန္နတ္တာ အနာဝိလသင်္ကပ္ပသမုဋ္ဌာနာ. တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿေန သဟာဓိဋ္ဌာနတော ဖဿသမောဓာနာ. ‘‘ဖုဋ္ဌော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒေတိ၊ ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ၊ ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဟိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ မနောကမ္မန္တိ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂစောပနံ အကတွာ သဒ္ဓါသမန္နာဂတေန ပသန္နေန မနသာ ပဝတ္တံ ဣဒံ ကုသလံ မနောကမ္မံ. တံ ပန အနဘိဇ္ဈာသဟဂတံ၊ အဗျာပါဒသဟဂတံ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသဟဂတန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ.

ဘာသတီတိ အဝိသံဝါဒနာဒိနာ ဝါစင်္ဂစောပနာဝသေန ပဝတ္တေန္တိယာ ဝစီဝိညတ္တိယာ သာဓေတဗ္ဗံ သာဓေတီတိ အတ္ထော၊ တေန ကာယဒွါရတော ပဝတ္တကုသလဝစီကမ္မမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝစီဝိညတ္တိဝိပ္ဖါရတော၊ တထာ သာဒိယနတော စ ဘာသတီ’’တိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဝစီကမ္မံ သစ္စာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. ကရောတီတိ အတ္တနော၊ ပရေသဉ္စ ဟိတာဟိတာနိ ကာရဏာကာရဏေဟိ ကာယင်္ဂစောပနာဝသေန ပဝတ္တေန္တိယာ ကာယဝိညတ္တိယာ သာဓေတဗ္ဗံ သာဓေတီတိ အတ္ထော၊ တေန ဝစီဒွါရတော ပဝတ္တကုသလကာယကမ္မမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ကာယဝိညတ္တိဝိပ္ဖါရတော၊ တထာ သာဒိယနတော စ ကရောတီ’’တိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ). ကမ္မပထဝသေန ဂယှမာနေ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန တံ တိဝိဓံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ ဒသကုသလကမ္မပထာဒဿိတာ’’တိ. ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနာပိ ဂါထာယ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သော ပသန္နစိတ္တော’’တိအာဒိ. ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ ကေဝလံ မနသာ ပဝတ္တတီတိ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ.

ဒသဝိဓဿ ကုသလကမ္မဿာတိ ဒသဝိဓဿ ကုသလကမ္မပထကမ္မဿ၊ ဝက္ခမာနနယေန ဝါ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုသင်္ခါတဿ ကုသလကမ္မဿ. နနု တတ္ထ ဒါနာဒိမယံ တိဝိဓမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ၊ တံ ပန ဣတရေသံ တဒန္တောဂဓတ္တာ.

‘‘သုခမနွေတီ’’တိ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ သုခါနုဂမံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓဿု ပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တန္တိ ဧဝံ ဘူတံ၊ အပ္ပဟီနာနုသယော ဟုတွာ သုခဝေဒနီယဖဿသမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော.

တတ္ထ ‘‘ယံ မနော’’တိအာဒိနာ ဂါထာတ္ထဝသေန စတုသစ္စံ နိဒ္ဓါရေတိ. အာဒိတော ဝဝတ္ထာပိတေသု ခန္ဓာဒီသု ခန္ဓမုခေန သစ္စာနံ ကထိတတ္တာ သတ္တာနံ ဘိန္နရုစိဘာဝတော နာနာနယေဟိ ဝိပဿနာဘူမိကောသလ္လတ္ထံ၊ ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓဒဿနတ္ထဉ္စ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ။ပေ။ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာနီ’’တိ. သစ္စမုခေန အဿာဒါဒိကေ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတံ ယောဇေတုံ ‘‘တတ္ထ သမုဒယေနာ’’တိအာဒိမာဟ၊ တံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယဉှေတ္ထ အညမ္ပိ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ၊ ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

မနနလက္ခဏေတိ မနနလက္ခဏဟေတု. ‘‘မနနလက္ခဏေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဤဟာဘာဝတော ဗျာပါရာဘာဝတော. ယေန ပသာဒေန သမန္နာဂတတ္တာ မနော ‘‘ပသန္နော’’တိ ဝုတ္တော၊ တဿ ပသာဒဿ ကိစ္စံ မနေ အာရောပေတွာ အာဟ ‘‘အကာလုသိယတော၊ အာရမ္မဏဿ ဩကပ္ပနတော စ ပသန္နေနာ’’တိ. တထာ သာဒိယနတောတိ ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗံ အဝတွာဝ ဖဿသာဒိယနတော အနုဇာနတော. ဒုတိယေ တထာ သာဒိယနတောတိ ကာယေန ကာတဗ္ဗံ ယထာ ကတံ ဟောတိ၊ တထာ ဝါစာယ သံဝိဓာနတော. တထာ ပသုတတ္တာတိ ယထာ သုခမနွေတိ၊ တထာ ဥပစိတတ္တာ ဧဝါတိ အတ္ထော. တတောတိ တတော ကာရဏာ၊ မနသာ ပသန္နေန၊ ဘာသနေန၊ ကရဏေန စ ဟေတုနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနညတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ. တတောတိ တတော ဧဝ. ယော ဟိ ပသန္နမနော တေန ယံ ဘာသနံ၊ ကရဏဉ္စ၊ တတော ဧဝ နံ သုခမနွေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာတဘာဝတောတိ သာတဝေဒနာဘာဝတော. ဣဋ္ဌဘာဝတောတိ မနာပဘာဝတော. ကမ္မတော ဝိပါကုပ္ပတ္တိဖလဒါနသမတ္ထဘာဝေန ကမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဝိပါကဿေဝ အနိဗ္ဗတ္တတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကတူ။ပေ။ အနွေတီတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ကာရဏာယတ္တ ဝုတ္တိတောတိ ကတဘာဝဟေတုကတ္တာ ကမ္မဿာတိ အဓိပ္ပါယော. အသင်္ကန္တိတောတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ နိဗ္ဗတ္တံ၊ တဒညသန္တာနာ သင်္ကမနတော.

အာဓိပစ္စယောဂတောတိ သဟဇာတာဓိပတိဝသေန အာဓိပစ္စယုတ္တတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မာနဉှိ တံသမ္ပယုတ္တဿ မနဿ ဝသေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တတော ဧဝါတိ အာဓိပစ္စယောဂတော ဧဝ. မနဿာတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကုသလဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ပသာဒဿ ယောနိသောမနသိကာရဟေတုကတ္တာ. နနု ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏေသု တေသံ သာဝကာနံ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နာယံ သဒ္ဓါ၊ တဒါကာရာ ပန အကုသလာ ဓမ္မာ တထာ ဝုစ္စန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နာယံ ပသာဒေါ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ). သုခံ အနွေတီတိ ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဿ ဖလဒါနေ သမတ္ထဘာဝတော. ယထာ ဟိ ကတံ ကမ္မံ ဖလဒါနသမတ္ထံ ဟောတိ၊ တထာ ကတံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

မနောပဝိစာရာ ဣဓ နေက္ခမ္မသိတာ သောမနဿူပဝိစာရာ၊ ဥပေက္ခူပဝိစာရာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကုသလာဓိကာရတ္တာ. တေ ပန ယသ္မာ စိတ္တံ နိဿာယေဝ ပဝတ္တန္တိ၊ နာနိဿာယ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနော မနောပဝိစာရာနံ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကုသလပက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ကုသလော တာဝ ဖဿော ကုသလဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ သညာက္ခန္ဓဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယော ဟောတိ. ‘‘ဖုဋ္ဌော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝေဒေတိ၊ ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ၊ ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝေဒနာဒီနမ္ပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဓါဒီနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သဗ္ဗဿာတိ စတုဘူမကဿ. ကာမာဝစရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ ယထာရဟံ စတုဘူမကဿာပိ ကုသလဿ ပစ္စယာ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ ဣတရဘူမကာပိ.

‘‘ပသန္နေန မနသာ ဘာသတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိသေသတော သမ္မာဝါစာပစ္စယံ ဘာသနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာသတီတိ သမ္မာဝါစာ’’တိ. တတ္ထာယမဓိပ္ပါယော ‘‘ဘာသတီတိ ယမိဒံ ပဒံ၊ ဣမိနာ သမ္မာဝါစာ ဂဟိတာ ဟောတီ’’တိ. ကရောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သုပရိသုဒ္ဓေ ကာယဝစီကမ္မေ ဌိတဿ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ၊ န ဣတရဿာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေ သမ္မာအာဇီဝဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. တတ္ထ တေတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာ. ယသ္မာ ပန အာဇီဝဋ္ဌမကေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နာနံ အကုသလဓမ္မာနံ ပဟာနာနုပ္ပါဒနာနိ၊ အနုပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ ကုသလဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒနပါရိပူရိယာ စ သမ္ဘဝန္တိ၊ တထာ သမ္မာဝါယာမေ ဌိတဿေဝ ကာယာဒီသု သုဘသညာဒိဝိဒ္ဓံသိနီ သမ္မာသတိ သမ္ဘဝတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာအာဇီဝေါ။ပေ။ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဇေဋ္ဌကသီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရော၊ သဒ္ဓါသာဓနော စ သောတိ အာဟ ‘‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ.

တေသန္တိ ကာယဝစီကမ္မာနံ. ကမ္မပစ္စယတာယာတိ ကုသလကမ္မဟေတုကတာယ.

ပဒတ္ထော စ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘မနနတော အာရမ္မဏဝိဇာနနတော’’တိအာဒိနာ.

အယံ အာဝဋ္ဋောတိ အယံ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဝသေန အာဝဋ္ဋော. ဧတ္ထ ဟိ ကုသလမူလသမ္မတ္တမဂ္ဂါဒိနိဒ္ဓါရဏာ သဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ. အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာနံ နိဒ္ဓါရဏာ ဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ.

ဝိဘတ္တိဟာရေ ပဒဋ္ဌာနဘူမိဝိဘာဂါ ဝုတ္တနယာ၊ သုဝိညေယျာ စာတိ ဓမ္မဝိဘာဂမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘နယိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘နယိဒံ ယထာရုတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ သုတ္တဿ နေယျတ္ထတံ ဝတွာ ‘‘ယောဟီ’’တိအာဒိနာ တံ ဝိဝရတိ. ‘‘ဒုက္ခမေဝ အနွေတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဟိတေသိတာ ကုသလမေဝါတိ? နယိဒမီဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ အဓမ္မံ ပန ဓမ္မောတိ၊ ဓမ္မဉ္စ ပန အဓမ္မောတိ ဒီပနေန လောကဿ သဗ္ဗာနတ္ထဗီဇဘူတေသု သကလဟိတသုခုပါယပဋိက္ခေပကေသု တိတ္ထကရေသု အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနဝသေန ပဝတ္တမိစ္ဆာဓိမောက္ခံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယော ဟိ လောကေ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ပုညံ ကာတုကာမံ ပါပိကံ ဒိဋ္ဌိံ နိဿာယ ပဋိဗာဟတိ၊ သောပိ ဂါရယှော၊ ကိမင်္ဂံ ပန အရိယဝိနယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပဋိဗာဟန္တေသူတိ ဒုက္ခဖလာဝ တတ္ထ သမ္ဘာဝနာပသံသာ ပယိရုပါသနာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘န ခေါ အဟံ၊ မောဃပုရိသ၊ အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယာမိ၊ အပိစ တုယှေဝေတံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ။ပေ။ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၇)၊ ‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ (သု. နိ. ၆၆၃၊ သံ. နိ. ၁.၁၈၀၊ ၁၈၁၊ အ. နိ. ၄.၃၊ နေတ္တိ. ၉၂)၊ သဗ္ဗဿာပိ အနတ္ထဿ မူလံ ဗာလူပသေဝနာ’’တိ စ.

ဣဒဉှိ သုတ္တန္တိ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ။ပေ။ပဒ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၁၊ ၂) ပဌမံ ဂါထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧတဿာတိ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တဿ.

ကိစ္စပညတ္တီတိ အဓိပတိပစ္စယသင်္ခါတဿ ကိစ္စဿ ပညာပနံ. ပဓာနပညတ္တီတိ ပဓာနဘာဝဿ ပညာပနာ. သဟဇာတပညတ္တီတိ တေသံ ဓမ္မာနံ မနသာ သဟဘာဝပညာပနာ.

မဟာဘူတာတီတိ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော၊ တေန မဟာဘူတာဝိနာဘာဝီ သဗ္ဗော ရူပဓမ္မော သင်္ဂယှတိ.

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိ သမာသပဒေ ‘‘မနော’’တိ ပဒံ တဒဝယဝမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ ပဒသုဒ္ဓီ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ပဒသုဒ္ဓီ’’တိ. ‘‘ဆာယာဝ အနပါယိနီ’’တိ ဣဒံ သုခါနုဂမဿ ဥဒါဟရဏမတ္တံ၊ န ယထာဓိပ္ပေတတ္ထပရိသမာပနံ. ‘‘သုခမနွေတီ’’တိ ပန ယထာဓိပ္ပေတတ္ထပရိသမာပနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စာ’’တိ.

ဧကတ္တတာတိ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာဒိသာမညံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဝေမတ္တတာ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒိနာ သာမညတော ဝုတ္တဓမ္မေ ပသာဒေါ ဓာရဏာယ နိဝတ္တေတွာ ပသန္နသင်္ခါတေ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာပနတော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပသာဒေါ သိနေဟသဘာဝေါ၊ အဿဒ္ဓိယံ ဝိယ လူခသဘာဝံ ဒေါသံ ဝိနောဒေတီတိ အာဟ ‘‘ဗျာပါဒဝိက္ခမ္ဘနတော’’တိ. ဗဟိဒ္ဓါတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. ဩကပ္ပနတောတိ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ အနုပက္ခန္ဒိတွာ သဒ္ဒဟနတော.

ဒေယျဓမ္မာဒယောတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သံဝေဂဟိရောတ္တပ္ပကသိဏမဏ္ဍလာဒယော သင်္ဂယှန္တိ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒယောတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ၊ ဒွါရဓမ္မာ၊ မနသိကာရောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဖဿောတိ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒယော ပစ္စယော၊ ဧဝံ ဖဿောပီတိ ပစ္စယတာသာမညမေဝ ဥပသံဟရတိ တထာ-သဒ္ဒေါ. ဝေဒနာဒီနန္တိ ဟိ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ ဂဟိတာ. ဝိညာဏဿ ဝေဒနာဒယောတိ နာမရူပံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

‘‘သီလမယဿ အဒေါသော ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ခန္တိပဓာနတ္တာ သီလဿ. အဓိဋ္ဌာတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ဥပ္ပါဒေတိ. သောတိ ဧဝံ ကုသလစိတ္တံ ဘာဝေန္တော. ‘‘အနုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိနာ ဘာဝနာပဟာနသမာရောပနာနိ ဒဿေန္တော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဝသေန ဂါထာယ အတ္ထံ ဝိစိနိတွာ သမာရောပေတိ၊ ဧဝမ္ပိ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ ဝါသနာဘာဂိယဝသေန ပဒဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဥဒါဟရီယတိ.

ဧဝံ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ ဂါထာယ ဝသေန ဟာရသမ္ပာတယောဇနာဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဂါထာန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဒဒတော ပုည’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘာဝနာမယန္တိ ပညာဘာဝနာမယံ.

‘‘အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ ဒါနာဒီနံ အလောဘာဒိပဓာနတ္တာ ဝုတ္တံ၊ သဗ္ဗတ္ထ စ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေသန္တိ ရာဂါဒီနံ. နိဿရဏန္တိ စ ပရိနိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

ပရိစ္စာဂသီလော အလောဘဇ္ဈာသယော ကာမေသု အာဒီနဝဒဿာဝီ သမ္မဒေဝ သီလံ ပရိပူရေတီတိ အာဟ ‘‘ဒဒတော။ပေ။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဣဓ ဩဠာရိကာ နာမ ကိလေသာ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထာနံ၊ တပ္ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဇ္ဈိမာနန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနာဝတ္ထာနံ. သုခုမာနန္တိ အနုသယာဝတ္ထာနံ. ကတာဝီဘူမိ န္တိ ခီဏာသဝဘူမိံ.

ဒဒတောတိ မဂ္ဂသဟဂတေန အလောဘေန သဒေဝကဿ လောကဿ အဘယဒါနံ ဒဒတော. ပုညန္တိ လောကုတ္တရကုသလံ. သံယမတောတိ မဂ္ဂပရိယာပန္နေဟိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝေဟိ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာဒိသံကိလေသတော မဂ္ဂသံယမေန သံယမန္တဿ. ဝေရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ. ကုသလောတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကုသလော ဝိစက္ခဏော. ဇဟာတိ ပါပကန္တိ တေဟိ တေဟိ မဂ္ဂေဟိ တံ တံ ပဟာတဗ္ဗံ ပါပဓမ္မံ ဩဓိသော ဇဟာတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော’’တိ.

‘‘ဒဒတော’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ အဝိဘာဂေန ကုသလမူလာနိ ဥဒ္ဓဋာနီတိ ဣဒါနိ ဝိဘာဂေန တာနိ ဥဒ္ဓရန္တော ‘‘လောကိယကုသလမူလ’’န္တိအာဒိမာဟ.

ပုထုဇ္ဇနဘူမိ သေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ ပဟာနဿ ဝိပ္ပကတဘာဝဒီပနတော. အသေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနတော.

သဂ္ဂဂါမိနီ ပဋိပဒါ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိ.

ပုညေ ကထိတေ ပုညဖလမ္ပိ ကထိတမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဒတော။ပေ။ ဒေသနမာဟာ’’တိ. သစ္စကမ္မဋ္ဌာနေန ဝိနာ သံကိလေသပ္ပဟာနံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကုသလော။ပေ။ ဒေသနမာဟာ’’တိ.

ဝေရသဒ္ဒေါ အဒိန္နာဒါနာဒိပါပဓမ္မေသုပိ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ သိက္ခာပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနီ’’တိ. ဒွေပိ ဝိမုတ္တိယော သေက္ခာသေက္ခဝိမုတ္တိယော၊ သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသဝိမုတ္တိယော စ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နိဗ္ဗုတောတိ ဒွေ နိဗ္ဗာနဓာတုယော’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆).

ကာရဏူပစာရေန၊ ကာရဏဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဖလံ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ဒွေ သုဂတိယော’’တိအာဒိ. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိယော ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဖလံ၊ တဿ ဒါနံ သီလံ ဘာဝနာ ဥပါယော၊ ‘‘သမ္ပတ္တိဒွယံ ဣစ္ဆန္တေန ဒါနာဒီသု အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အာဏတ္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဖလာဒီနိ ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

ဝိစယောတိ ဝိစယဟာရသမ္ပာတော၊ သော ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ‘‘တိဝိဓမ္ပိ ဒါနမယ’’န္တိအာဒိနာ ပဒတ္ထဝိစယံ ဒဿေတိ၊ တေန အဿာဒါဒယော၊ ဣတရေ စ ဝိစယဟာရပဒတ္ထာ အတ္ထတော ဝိစိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. ရူပါဒိအာရမ္မဏဿ ပရိစ္စာဂေါ ဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗောတိ သကလော အနဝသေသတော ကိစ္စဿ ဝုတ္တတ္တာ.

ဒါနာဘိရတဿ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဒတော။ပေ။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဝိရတိသစ္စေ၊ ဝစီသစ္စေ စ တိဋ္ဌတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သံယမ။ပေ။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကောသလ္လယောဂတော စ ပါပပ္ပဟာနတော စ ပညာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလော။ပေ။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. အနဝသေသရာဂါဒီသု ပဟီနေသု ဥပသမော ဥပဋ္ဌိတော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရာဂ။ပေ။ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ.

ကုသလောတိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ကောသလ္လသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုသလော။ပေ။ မဂ္ဂင်္ဂါဒိဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဗောဓိပက္ခိယဘာဝါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ခေပေတဗ္ဗဘာဝေနာတိ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန.

အဝေရတန္တိ အသပတ္တတံ. ကုသလဓမ္မေဟီတိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ၊ ဖလနိဗ္ဗာနေဟီတိ အဓိပ္ပါယော. ဒါနဿ မဟပ္ဖလတာ၊ သီလာဒိဂုဏေဟိ သတ္ထု အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝေါ၊ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဣမေသံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣမဿ ဒါနဿ နိဒါနန္တိ အယမတ္ထော ပါဠိယံ နိရုဠှောဝ. နိဗ္ဗစနနိဒါနသန္ဓယော သုဝိညေယျာဝါတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗစနနိဒါနသန္ဓယော ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ.

ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသေန သမုဒယောတိ ဒေသနတ္ထံ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသနေန နိဒ္ဓါရိတော အယံ မစ္ဆရိယာဒိသံကိလေသပက္ခိကော သမုဒယော. အလောဘေန။ပေ။ ဒါနာဒီဟီတိ ယေဟိ အလောဘာဒီဟိ ဒါနာဒယော ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တိ၊ တာနိ ဒါနာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာနီတိ ကုသလမူလာနိ နိဒ္ဓါရေတိ ‘‘ဣမာနိ တီဏိ ကုသလာနီ’’တိ. တေသန္တိ ကုသလမူလာနံ.

ဘယဟေတု ဒေတိ ပဏ္ဏာကာရာဒိဝသေန. ရာဂဟေတု ဒေတိ သဘာဂဝတ္ထုဿ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတု ဒေတိ လဉ္ဇာဒိဝသေန. အနုကမ္ပန္တော ဝါ ကရုဏာခေတ္တေ. အပစယမာနော ဂုဏခေတ္တေ၊ ဥပကာရခေတ္တေ ဝါ. ဘယူပရတောတိ ဘယေန ဩရတော. တေန တထာရူပေန သံယမေန ဝေရံ န စိယတေဝ. ဧဝံ သဗ္ဗဿ အကုသလဿ ပါပကော ဝိပါကောတိ ယောဇနာ.

‘‘ဒဒတော’’တိအာဒိနာ ယထာ ဒါနပဋိက္ခေပေန ပရိဝတ္တနံ ဒဿိတံ၊ ဧဝံ ပဟာနပဋိက္ခေပေနပိ ပရိဝတ္တနံ ဒဿေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အကုသလော ပန န ဇဟာတီ’’တိ.

ကမ္မဖလံ သဒ္ဒဟန္တော ဒါနကိရိယာယံ ပဒဟန္တော ယေန ဝိဓိနာ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ၊ တတ္ထ သတိံ ဥပဋ္ဌပေန္တော စိတ္တံ သမာဒဟန္တော သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခရောန္တော ဒါနေ သမ္မာပဋိပန္နော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒါနံ နာမ။ပေ။ ဟောတီ’’တိ.

ဘာဝနာပဟာနသမာရောပနာနိ ပါဠိယံ သရူပတော ဝိညာယန္တီတိ ပဒဋ္ဌာနဝေဝစနသမာရောပနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ၊ တံ သုဝိညေယျံ. အညဉ္စ ယဒေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ၊ တံ ဝုတ္တနယတ္တာ၊ ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဟာရသမ္ပာတဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.