၂. ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

၅၃. ကုသလဓမ္မာရမ္မဏာတိ ကုသလဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န တေသံ အာရမ္မဏပစ္စယတံ ဣဓ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟိ ကဒါစိ အနုပါဒါနိယာ ဓမ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဟောန္တိ. ဖလဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာယ တဏှာယ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ကုသလ။ပေ။ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာဟာရေတိ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတေ. ကထံ ပန ကုသလဘာဝေါတိ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝစနမတ္တံ ဂဟေတွာ စောဒေတိ၊ တဉ္စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ပဟာနဟေတုဘာဝေါပိဿာ သိယာ စောဒကေန သမ္ပဋိစ္ဆိတောဝ. ‘‘မာနောပိ ဒုဝိဓော’’တိအာဒိနာ မာနဿ စ တဿာ တဏှာယ စ သေဝိတဗ္ဗဘာဝေါ အကုသလာနံ ပဟာနာယ၊ ကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ပစ္စယဘာဝတော.

နေက္ခမ္မဿိတံ ဒေါမနဿံ နာမ ‘‘အရိယဘူမိံ ပါပုဏိတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ အနုသောစတော ဥပ္ပန္နံ ဒေါမနဿန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ပါဠိယံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန၊ ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာတိ ယောဇနာ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စေတ္ထ ယထာဝုတ္တအနုသောစနဒေါမနဿုပ္ပတ္တီနံ ယထာဘိနိဝိဋ္ဌဿ အာရမ္မဏဿ အနိဋ္ဌတာယာတိ ဒဿနတ္ထံ. ‘‘ကထံ နေက္ခမ္မဝသေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဝိပဿနာဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒိဝိနိမုတ္တာ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန ဝုတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဣဓ နေက္ခမ္မံ. အနုဿတိဂ္ဂဟဏေန ဥပစာရဇ္ဈာနမေဝ ဂဟိတန္တိ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာဒိသဒ္ဒေန ဒုတိယဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂဖလာ ဥပရိဝိသေသာ သင်္ဂဟိတာ. ယာယ ပညာဝိမုတ္တိယာ.

ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိဘာဝေနာတိ ဥပေက္ခာဇနိတသတိပါရိသုဒ္ဓိသဗ္ဘာဝေန. ကမ္မယောဂ္ဂန္တိ ဝိပဿနာဘာဝနာဒိကမ္မဿ ယောဂ္ဂံ အနုရူပံ အနုစ္ဆဝိကံ. အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယဟေတု၊ ‘‘အဿဒ္ဓိယေနာ’’တိပိ ပဌန္တိ၊ သော ဧဝတ္ထော. ဩဘာသဂတန္တိ ဉာဏောဘာသဂတံ. ကာမံ ပုဗ္ဗေပိ ပညာ ဝုတ္တာ၊ အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ ပန အညေသံ ကိလေသာနံ ဝိဓမနမ္ပိ ပညာယ ဧဝ ဟောတိ၊ သာ စ ဧဝံဘူတာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဩဘာသဂတံ ကိလေသန္ဓကာရေ န ဣဉ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ကောပေါ ကောဓော. အပ္ပစ္စယော ဒေါမနဿံ. ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒိကာ ဆ အဘိညာ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘ဒွေ စ ဝိသေသေ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘မနောမယိဒ္ဓိ၊ ဝိပဿနာဉာဏဉ္စာ’’တိ အာဟ. အင်္ဂဏာနိ ရာဂါဒယော. ဥပက္ကိလေသာ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒယော. အနုလောမနံ တဒေကဋ္ဌတာ. ဖန္ဒနာ ဒုဗ္ဗလာ ဝိက္ခေပပ္ပဝတ္တိ. ဗလဝတီ အနဝဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗော မိစ္ဆာဘိနိဝေသော အယောနိသောမနသိကာရေန ဟောတိ၊ မိစ္ဆာဝိတက္ကေန စ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရော အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒေါ တပ္ပရိယာပန္နော မိစ္ဆာဝိတက္ကော ဝိက္ခေပသဟိတော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘မိစ္ဆာဘိနိဝေသဟေတုတာယ ဒိဋ္ဌိပက္ခော’’တိ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ၊ အယောနိသော မနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄).

အထ ဝါ ဣဉ္ဇနာတိ ဖန္ဒနာ၊ ဒိဋ္ဌပရိတ္တာသော. ယထာဟ ‘‘တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ ဝေဒယိတံ တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၅ အာဒယော). အဋ္ဌိတီတိ အနဝဋ္ဌာနံ၊ ဒိဋ္ဌိဝိတက္ကော. တေန ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ကာလေ သဿတံ၊ ကာလေ ဥစ္ဆေဒန္တိ တံ တံ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ပက္ခန္ဒန္တော သတ္တတော ပရိဗ္ဘဋ္ဌအန္ဓော ဝိယ၊ သမုဒ္ဒေ ဝိဿဋ္ဌဝါဟနိကာ ဝိယ၊ ယန္တေ ယုတ္တဂေါဏော ဝိယ စ တထာ တထာ ပရိဗ္ဘမတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိယောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ၊ ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄) စ. ဧတသ္မိဉ္စ ပက္ခေ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတာယ၊ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဟေတုတာယ စ တဿာ ဒွေ ပက္ခာတိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘သော ဥပရိမ’’န္တိအာဒိပါဠိယံ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတိ. ပဋိဃသညာတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိဃ။ပေ။ သညာသူ’’တိ အာဟ. ရူပါဝစရသညာတိ သညာသီသေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဝဒတိ. နာနတ္တသညာတိ နာနာသဘာဝါ၊ နာနာသဘာဝေ ဝါ အာရမ္မဏေ သညာ. ဌပေတွာ ပဋိဃသညာ အဝသိဋ္ဌကာမာဝစရသညာ ဟေတာ. တာ သမတိက္ကမတီတိ တာ ရူပသညာနာနတ္တသညာယော အာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မဒေဝ အတိက္ကမတိ.

ရူပါဝစရဇ္ဈာနောဘာသောပိ ကသိဏာရမ္မဏာ. ကသိဏနိဿန္ဒော ဟိ အာရုပ္ပဇ္ဈာနုပ္ပတ္တိ. ဒဿနန္တိ ကသိဏရူပါနံ ဒဿနံ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒပ္ပဟာနေန သဒ္ဓိံ ဝီရိယာရမ္ဘော ဥပကာရကော သမထော သတိပဿဒ္ဓိယော ပရိက္ခာရင်္ဂတာ ဝုတ္တာ ဧဝ. သတိရဟိတံ သမ္မသနံ နာမ နတ္ထီတိ ‘‘ယာ ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာ၊ အယံ ဝိပဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန သတိသီသေန ဝိပဿနာ ဂဟိတာတိ ဒဿေတိ. သမ္မောသာနံ ပဟာနမာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော.

၅၄. ပစ္စုပ္ပန္နသုခအာယတိသုခဝိပါကကိရိယနိရာမိသအကာပုရိသသေဝိတဘာဝေဟိ ဧဝ သေသာ ပါဠိယံ ဧတဿ သမာဓိဿ သန္တပဏီတတာဒိဝိသေသာ ဝုတ္တာ၊ တေပိ ဣဓ သင်္ဂဟိတာတိ တေသံ ပဒါနံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အင်္ဂသန္တတာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အင်္ဂသန္တတာယာတိ ဖလဈာနင်္ဂါနံ ဥပသန္တတာယ. ကိလေသဒရထသန္တတာယာတိ ကိလေသဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ. ပဏီတောတိ ဥဠာရော. ဧကောဒိဘာဝေနာတိ မဂ္ဂသမာဓိသင်္ခါတေန ဧကောဒိဘာဝေန. ဧကောဒိဘာဝန္တိ သမာဓာနံ. လောကိယသမာဓိဿ ပစ္စနီကနီဝရဏပဌမဇ္ဈာနနိကန္တိအာဒီနိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနိ၊ အညေ စ ကိလေသာ ဝါရေတဗ္ဗာ. ဣမဿ ပန အရဟတ္တသမာဓိဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ၊ ဝါရေတဗ္ဗဉ္စ အတ္ထီတိ သော မဂ္ဂါနန္တရံ သမာပတ္တိက္ခဏေဝ အပ္ပယောဂေနေဝ အဓိဂတတ္တာ၊ ဌိတတ္တာ စ အပရိဟာနိဝသေန ဝါ အဓိဂတတ္တာ နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော.

‘‘သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ ဧတေန အပ္ပဝတ္တမာနာယပိ သတိယာ သတိဗဟုလတာယ သတော ဧဝ နာမာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာ’’တိ ဧတေန ပရိစ္ဆိန္နသတိယာ သတောတိ ဒဿေတိ.

ဝက္ခမာနေနာတိ ‘‘ပီတိဖရဏာ’’တိအာဒိနာ အနန္တရံ ဝက္ခမာနေန. ‘‘ပီတိဖရဏတာ’’တိ ပန ပါဠိ အာဂတာ. တံ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅) သမာဓိအင်္ဂဘာဝေန ပညာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပီတိဖရဏတာ’’တိအာဒီနဉ္စ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ကတာ. တတ္ထ ‘‘သော ဣမမေဝ ကာယံ ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆) နယေန ပီတိယာ၊ သုခဿ စ ဖရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

သမာဓိဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋောတိ သဘာဝဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋော၊ န ဥပကာရကဓမ္မဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော.

၅၅. ရာဂပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ ‘‘အဓိစိတ္တသိက္ခာယ သိက္ခန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယာနုသာရေနာတိ ‘‘သုခပဏိဓိအာဒိသမုဂ္ဃါဋနေန အပ္ပဏိဟိတော’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရာနံ ခဏဘင်္ဂုရတံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တဿ န ရာဂေါ ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ အနိစ္စာနုပဿနာ ရာဂစရိတဿ သပ္ပါယာ ဝုတ္တာ၊ တထာ သင်္ခါရာနံ သဘာဝဒုက္ခတံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တဿ ပကတိယာပိ ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခုပ္ပါဒနံ ဝဏေ ခါရောဒကသေကသဒိသန္တိ န ဒေါသော ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ ဒုက္ခာနုပဿနာ ဒေါသစရိတဿ သပ္ပါယာ ဝုတ္တာ၊ တထာ သင်္ခါရေသု သမ္မဒေဝ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေ ကတေ အတ္တသုညတာယ ဥပဋ္ဌဟမာနာယ န မောဟော ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ အနတ္တာနုပဿနာ မောဟစရိတဿ သပ္ပါယာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရာဂပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ ‘‘အဓိစိတ္တသိက္ခာယ သိက္ခန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဣတရေသု. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

ခန္တိဗဟုလော ဥပ္ပန္နံ အရတိံ အနဘိရတိံ အဘိဘုယျ ဝိဟရန္တော သုခေန သမာဓိံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ခန္တိပ္ပဓာနတာပိ သမထပက္ခဘဇနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တာ. ဥဋ္ဌာနံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ပန္နကာယိကဝီရိယံ. သမ္မာကမ္မန္တဝါယာမာနံ ယော ကာယိကာဒိဝိကပ္ပေါ ဝုတ္တော ပါဠိယံ၊ သော နေသံ ကာယိကဿ ပယောဂဿ သမုဋ္ဌာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘ခိပ္ပါဓိဂမော’’တိ ဣမိနာ မဂ္ဂါသေဝနဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘ဝိပဿနာယ ဝိမုတ္တာဓိဂမော’’တိ ဣမိနာ ဝိပဿနာနုဘာဝေန သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ ဝိယ သမထာနုဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ. လောကိယေဟီတိ နိဿက္ကဝစနံ. မဟန္တာနန္တိ ဥဠာရာနံ၊ ပဏီတာနန္တိ အတ္ထော.

၅၆. တန္တိ ဝိစယဟာရံ. ဝိသံဝါဒနဟေတူနံ လောဘာဒီနံ ပါပဓမ္မာနံ. သောဓေန္တောတိ ယထာ သရဏာဒိဝိသယာ အညာဏာဒိသံကိလေသာ န ပဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ သောဓေန္တော. ပရိပူရေန္တာတိ ယထာ သီလံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ အနူနံ၊ ဧဝံ ပရိပူရေန္တာ.

‘‘တထာ ပဋိပဇ္ဇန္တော’’တိ ဣမိနာ သတ္ထု မဟာပတိကာရဘာဝေါ ပရိပုဏ္ဏော ဒဿိတောတိ ပဌမဝါဒေ ‘‘ဒဿနာဘူမိဉ္စ ဘာဝနာဘူမိဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ယဿ အတ္ထာယာတိ ယဿ ယဿ ပဟာနတ္ထာယ. တထာ ပဋိပန္နဿာတိ ယထာ အသုဘဇ္ဈာနာဒိံ ပါဒကံ ကတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂါဒိအဓိဂမော ဟောတိ၊ တထာ ပဋိပန္နဿ.

ဝဓိတန္တိ ဃာတိတံ.

‘‘မနုဿဘူတော’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗာပရာပေက္ခံ ကတွာ ‘‘ပိတာ မနုဿဘူတော ခီဏာသဝေါ’’တိ စ တထာ ‘‘မာတာ မနုဿဘူတာ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဘေဒါနုရူပဿ သာဝနံ အနုဿာဝနံ၊ ဘေဒါနုရူပေန ဝါ ဝစနေန ဝိညာပနံ.

၅၇. မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဇာတိတာ. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသဘာဝေါ. ဟေတူတိ မနောဝစီပဏိဓာနသိဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဟေတုသမ္ပဒါ. သတ္ထာရဒဿနန္တိ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝေါ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘော. အဓိကာရောတိ အတ္တနော သရီရနိရပေက္ခံ သတ္ထု ဥပကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဒဠှစ္ဆန္ဒတာ အနိဝတ္တိဓမ္မတာ.

န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ၊ သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၈၅၊ ၂.၃၄၁၊ ကထာ. ၄၀၅၊ မဟာဝ. ၁၁၊ မိ. ပ. ၄.၅.၁၁) ဣမိဿာ လောကဓာတုယာ ဌတွာ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ကိံ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ၊ အတ္ထေတရဟိ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဘဂဝတော သမသမော သမ္ဗောဓိယန္တိ ဧဝံ ပုဋ္ဌော အဟံ၊ ဘန္တေ၊ ‘နော’တိ ဝဒေယျ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁) ဝတွာ တဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော၊ ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁၊ အ. နိ. ၁.၂၇၇) ဣမံ သုတ္တံ ဒဿေန္တေန ဓမ္မသေနာပတိနာဝ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတံ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော.

ခေတ္တပရိဂ္ဂဟော ကတော နာမ ဟောတိ ‘‘ဣဒံ ဗုဒ္ဓခေတ္တံ နာမာ’’တိ.

ဧဝံ ဌာနာဋ္ဌာနဘာဝံ ဂတာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဌာနဘူတာ၊ ဝုတ္တနယေန ဝါ အညေပိ ယထာရဟံ ဌာနာဋ္ဌာနဘာဝေန ပဝတ္တာ. သတ္တပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတာတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓေ ခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

၅၈. ဖလဿ ပစ္စက္ခကာရိတာတိ ‘‘ဣမဿ ကမ္မဿ ဣဒံ ဖလ’’န္တိ တံတံကမ္မဖလာဝဗောဓော. အပ္ပဒါနာဘာဝေါတိ ပစ္စယသမဝါယေ ကမ္မဿ ဧကန္တတော ဖလုပ္ပါဒနံ. တေနာဟ ‘‘ကတူပစိတာန’’န္တိ.

၅၉. အဇ္ဈောသိတဝတ္ထုနာတိ တဏှာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌဝတ္ထုနာ. ရူပဘဝအရူပဘဝါဒိနာတိ ဘဝတဏှာ ဝိယ သယံ ဒဿေတိ.

ခန္ဓတ္တယဝသေနာတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယဝသေန. ပဋိပဒါဝိဘာဂေနာတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ’’တိ အာဒိပဋိပဒါယ ဘေဒေန.

တတ္ထတတ္ထဂါမိနီတိ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနန္တိ ဒွီသု ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဂမနသီလာ. သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီတိ ယထာဝုတ္တေသု သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု စ ဂမနသီလာ.

သဉ္ဇီဝေါ ကာဠသုတ္တံ သင်္ဃာတော ရောရုဝေါ မဟာရောရုဝေါ တာပနော မဟာတာပနော အဝီစီတိ ဧတေ အဋ္ဌ မဟာနိရယာ. ဧကေကဿ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ဒွါရာနိ၊ ဧကေကသ္မိံ ဒွါရေ စတ္တာရော စတ္တာရော ဂူထနိရယာဒယောတိ ဧဝံ သောဠသ ဥဿဒနိရယေ ဝဏ္ဏေန္တိ.

သက္ကသုယာမာဒိကော ဇေဋ္ဌကဒေဝရာဇာ. ပဇာပတိဝရုဏဤသာနာဒယော ဝိယ ဒုတိယာဒိဋ္ဌာနန္တရကာရကော ပရိစာရကော.

ကိလေသကာမပက္ခေတိ ‘‘သင်္ကပ္ပေါ ကာမော၊ ရာဂေါ ကာမော၊ သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမောတိ (မဟာနိ. ၁) ဧတ္ထ ဝုတ္တသင်္ကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. သောပိ ဟိ ဝိဗာဓတိ၊ ဥပတာပေတိ စာတိ ကိလေသတ္တသမ္ဘဝတော ကိလေသကာမော ဝုတ္တော၊ န ကိလေသဝတ္ထုဘာဝတော. ကာမပဋိသံယုတ္တောတိ ကာမရာဂသင်္ခါတေန ကာမေန သမ္ပယုတ္တော၊ ကာမပဋိဗဒ္ဓေါ ဝါ. အညေသု စ ကာမပဋိသံယုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဝိတက္ကေ ဧဝ ကာမသဒ္ဒေါ ဓာတုသဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိတက္ကဿ ကာမသင်္ကပ္ပဝုတ္တိယာ သာတိသယတ္တာ. ဧသ နယော ဗျာပါဒဓာတုအာဒီသု. ပရဿ၊ အတ္တနော စ ဒုက္ခာပနံ ဝိဟိံသာ. တံ တု မိစ္ဆာဟိ ဝိဟိံသာ.

ဗီဇာဒိဓာတုနာနတ္တဝသေန ခန္ဓာဒိနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခန္ဓောတိ ဒွိဓာဘူတဂ္ဂေါ.

၆၀. အဇ္ဈာသယဓာတူတိ အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ. ယထာ ဂူထာဒီနံ သဘာဝေါ ဧသော ယံ ဂူထာဒီဟေဝ သံသန္ဒတိ၊ ဧဝံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဿေဝေသ သဘာဝေါ၊ ယံ ဒုဿီလာဒယော ဒုဿီလာဒိကေဟေဝ သံသန္ဒန္တိ.

သဒ္ဓါမူလကတ္တာ ကုသလကိရိယာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ သဒ္ဓါဝသေနာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇ’’န္တိ (သု. နိ. ၇၇). ယံ လောဘဝသေန၊ သဒ္ဓါဝသေန စ ဒေါသဝသေန၊ သဒ္ဓါဝသေန စ မောဟဝသေန၊ သဒ္ဓါဝသေန စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝီရိယဝသေနာတိ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဝသေန. ပညာဝသေနာတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန.

အကုသလဿ ကမ္မဿ ကတောကာသတာယ ပါဠိယံ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိပါကာဝရဏေန နိဝုတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ကမ္မာဝရဏာဒီဟိပိ နိဝုတတာယ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တထာ ဟိ ယထာ ဒေဝဒတ္တံ ကောကာလိကံ သုနက္ခတ္တံ လိစ္ဆဝိပုတ္တန္တိ ဥဒါဟဋံ၊ ယဒိပိ ဘဂဝါ ပဋိဝေဓဿ အဋ္ဌာနတံ ဒိသွာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဒေသနံ န ဒေသေတိ၊ ဝါသနာဘာဂိယံ ပန တထာရူပဿ ဒေသေတိ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္စပ္ပဋိဝေဓ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဇာတသတ္တုအာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန သစ္စကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဿာပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သတ္ထာ ဟိ ‘‘အနာဂတေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ တတ္ထာယံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တော ပဗ္ဗဇိတွာ ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရော နာမ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ မဟာခီဏာသဝေါ ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ ဒိသွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ၊ သော စ တထာ အဟောသီတိ.

အသမ္ပုဏ္ဏေတိ ဧကန္တတော ဝိပါကဒါနသမတ္ထတာဝသေန ပါရိပူရိံ အနုပဂတေ. ဒိဋ္ဌုပနိဿယဒိဋ္ဌိသဟဂတဿ ကမ္မံ သန္ဓာယ ‘‘ကမ္မေ အသမ္ပုဏ္ဏေ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသန္တရာယ မိဿကံ ကမ္မန္တရာယံ ဒဿေတွာ’’တိ.

၆၁. ဒိဋ္ဌိ ပနေတ္ထ ပဓာနဘာဝေန ပါဠိယံ ဂဟိတာ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာ ပုဏ္ဏဉ္စ ဂေါဝတိကံ၊ အစေလဉ္စ ကုက္ကုရဝတိက’’န္တိ. အသမ္ပုဏ္ဏတ္တာ ဧဝ ဟိ တဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနဿ တေသံ ဘဂဝါ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ပုဏ္ဏ၊ ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၈၁) ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တာယ စ ဒေသနာယ တေ တံ ဒိဋ္ဌိံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ သမ္မတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

၆၂. ပဂုဏတာယ ဝေါဒါနံ ပဂုဏဝေါဒါနံ. တဒေဝ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမဿ ပစ္စယတ္တာ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝုဋ္ဌာနံ ပဂုဏဝေါဒါန’’န္တိ. ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိ. ဘဝင်္ဂစိတ္တေ ဟိ ဥပ္ပန္နေ တံသမင်္ဂိသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. သညာဝေဒယိတအပဂမော ဧဝ အပဂမဝိမောက္ခော.

ဣဒံ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ကောသလ္လံ ဝုဋ္ဌာနဟေတုဘာဝတော ဝုဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈). ဣမာယ ပန ဝုဋ္ဌာနပါဠိယာ အသင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနံ ပါဠိမုတ္တကဝုဋ္ဌာနံ နာမာ’’တိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၂၈) ဝုတ္တံ. ယေ ပန ‘‘နိရောဓတော ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ပါဠိယံ နတ္ထီတိ ဝဒေယျုံ၊ တေ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဣမာယ ပါဠိယာ ပဋိသေဓေတဗ္ဗာ.

၆၃. အယံ စဿ အာသယောတိ ဧတ္ထ အာသယဇာနနာဒိနာ ယေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ယေဟိ ပရောပရေဟိ သတ္တာ ကလျာဏပါပါသယာဒိကာ ဟောန္တိ၊ တေသံ ပဇာနနံ ဝိဘာဝေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယဉာဏာနံ ဝိသုံ အသာဓာရဏတာ၊ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တနာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏာနံ ဝိသုံ ဗလတာ စ သိဒ္ဓါ ဟောတိ.

ထာမဂတောတိ ဧတ္ထ ထာမဂမနံ နာမ အညေသံ အသာဓာရဏော ကာမရာဂါဒီနံ ဧဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ယတော ‘‘ထာမဂတော အနုသယံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၂၁) ဝုတ္တံ.

အာဝဇ္ဇနမတ္တေနေဝ သရတိ အာကင်္ခါယတ္တဝုတ္တိကတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အာကင်္ခပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏံ၊ မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆၊ စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၅). သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိယ ဟိ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော ဉာဏံ ပရိကမ္မနိရပေက္ခန္တိ.

၆၄. ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထ စိတ္တာဒိ ဧဝ ဥပက္ကိလေသာ၊ နိဗ္ဗတ္တကဿ ဝါ ကမ္မဿ ပါရိဗန္ဓကိလေသာ. ကသိဏကမ္မပရိကမ္မဈာနနိဗ္ဗတ္တနကသိဏဘာဝေါ စုဒ္ဒသဝိဓေန စိတ္တပရိဒမနံ အဘိညာဘိနီဟာရောတိ သဗ္ဗတ္ထာပိ ဝီရိယဗလဿ ဗဟူပကာရတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ. ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာတိ ဒိဗ္ဗေ ဘဝန္တိ ဒိဗ္ဗံ၊ ယထာဝုတ္တံ ပသာဒစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗံ ဝိယာတိ ဒိဗ္ဗံ၊ အဂ္ဂတံ အဘိညာဏံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရော စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ. တေသံ ဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဋိလဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ ဒိဗ္ဗံ၊ တေန ဒိဗ္ဗဟေတုကတ္တာ ဒိဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေန နိဿယပစ္စယေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ၊ တေန ဒိဗ္ဗနိဿိတံ ဒိဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ဒိဝုသဒ္ဒံ အက္ခရစိန္တကာ ကီဠာဒီသု ပဌန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ပုရိမာ ဟိ တယော အတ္ထာ ကီဠတ္ထဿ ဝသေန၊ ဣတရေ ဇုတိဂတိအတ္ထဝသေနေဝ ဒဿိတာတိ.

မနုဿူပစာရန္တိ မနုဿဂေါစရံ. ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ ဣတ္တရခဏတ္တာ ခဏပစ္စုပ္ပန္နဿ. ‘‘အာသန္နစုတိကာ’’တိအာဒိနာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ‘‘စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ’’တိအာဒိနာ သတ္တာနံ ဟီနပဏီတတ္တာဒိဘာဝဿ မောဟာဒိကမ္မနိဒါနဟေတုကတံ၊ နိဿန္ဒဖလတဉ္စ ဒဿေတိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ပါဒကံ ဧတေသန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကာနိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သဟေဝ ဣဇ္ဈန္တီ’’တိ. တာနိ ဟိဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏာနိ.

သမာဒီယန္တီတိ သမာဒါနာနိ၊ ကမ္မာနိ သမာဒါနာနိ ဧတေသန္တိ ကမ္မသမာဒါနာ. သမာဒါတဗ္ဗနာနာဝိဓကမ္မာတိ အတ္ထော ပုရိမေ အတ္ထေ၊ ဒုတိယေ ပန ကမ္မာနိ သမာဒါပေန္တီတိ ကမ္မသမာဒါနာ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကမ္မသမာဒါနာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာ၊ ဟေတုအတ္ထေ စေတံ ကရဏဝစနံ.

တံ ဝါစန္တိ တံ အရိယာနံ ဥပဝဒနဝါစံ. တံ စိတ္တန္တိ သမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ. တံ ဒိဋ္ဌိန္တိ ယေန မိစ္ဆာဂါဟေန အရိယေ အနုဒ္ဓံသေတိ၊ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ. အယမ္ပေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ နာမ ဟေတုသမ္ပန္နဿ ဘိက္ခုနော ဝိသုဒ္ဓံ သီလံ၊ သမာဓိဉ္စ သမ္ပာဒေတွာ ဌိတဿ ဒန္ဓော သတုပ္ပါဒေါ ခိပ္ပါဘိညာယ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညာ၊ သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ အနာဂါမိတာ. ဧဝမေဝံ ယော အရိယူပဝါဒီ ယထာဝုတ္တစိတ္တဒိဋ္ဌီဟိ အပက္ကမိတွာ အပ္ပတိရူပံ သဘာဝံ ‘‘မယာ၊ ဘန္တေ၊ တုမှာကံ ဥပရိ ဝုတ္တ’န္တိ အစ္စယဒေသနာယ တေ န ခမာပေတိ၊ သော ကာယဿ ဘေဒါ နိရယေ ဧဝါတိ. တေသု ပသန္နစိတ္တဿ ခမာပနဉှေတ္ထ တေသံ ဝါစာဒီနံ ပဟာနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါဝ. ဣတော သာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ သဗ္ဗာနတ္ထဝိဓာနတော၊ သဗ္ဗဟိတသုခပရိဓံသနတော စ.

ကာယဿ ဘေဒါတိ ဣဓ ကာယသဒ္ဒေါ အတ္တဘာဝပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ’’တိ. တဒနန္တရန္တိ တဿ မရဏသင်္ခါတဿ ခန္ဓပရိစ္စာဂဿ အနန္တရံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓတ္ထော ပရသဒ္ဒေါ၊ အနောရိမဘူတဝတ္ထုဝိသယော ဝါ သိယာ၊ အဝဓိဝိသေသနမတ္တံ ဝါ. တေသု ပုရိမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ’’တိ၊ ပစ္ဆိမဿ ပန ဝသေန ‘‘စုတိတော ဥဒ္ဓ’’န္တိ.

ဝုတ္တဝိပရိယာယေနာတိ ‘‘သုဋ္ဌု စရိတံ၊ သောဘနံ ဝါ စရိတ’’န္တိအာဒိနာ. ဟနနန္တိ ဃာတနံ.

ကာရဏာကာရဏန္တိ ဌာနာဋ္ဌာနံ. စေတနာစေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘူတေ ကမ္မန္တိ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝါ’’တိ. ကမ္မဝိပါကန္တရံ ကမ္မဝိပါကဝိသေသော ကမ္မဝိပါကဿ ဝိဘာဂေါ. အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ အဋ္ဌမနဝမဗလာနိ ဝိယ၊ တံသဒိသံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိယ ဝိကုဗ္ဗိတုံ၊ ဧတေနဿ ဗလသဒိသတဉ္စ နိဝါရေတိ. ဈာနာဒိဉာဏံ ဝိယ ဝါ အပ္ပေတုံ၊ ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ. ယဒိပိ ဟိ ဈာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏံ ဣဓ ဆဋ္ဌံ ဗလန္တိ တဿ သဝိတက္ကသဝိစာရတာ ဝုတ္တာ၊ တထာပိ ဈာနာဒီဟိ ဝိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထီတိ ဈာနာဒိသဟဂတံ ဉာဏံ တဒန္တောဂဓံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဈာနာဒိကိစ္စံ ဝိယ န သဗ္ဗံ ဗလကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ၊ ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ န သက္ကောတီ’’တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၈၃၁) ဝုတ္တံ၊ န ပန ကဿစိ ဗလဿ ဈာနဣဒ္ဓိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.