၂. ဒုတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ

ဂါမာ ဝါ အရညာ ဝါတိ လက္ခဏာနုပညတ္တိကတ္တာ အာဒိမှိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသ္မိဉှိ ဝိနယပိဋကေ ဂါမော၊ ဂါမူပစာရော၊ ဂါမက္ခေတ္တံ၊ ဂါမသီမာ၊ ဂါမသီမူပစာရောတိ ပဉ္စဝိဓော ဂါမဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ အာရညကသီမာယ ဧကံ အဂါမကံ အရညံ၊ သံဝိဓာနသိက္ခာပဒါနံ (ပါစိ. ၁၈၀ အာဒယော) ဧကံ၊ သဂါမကံ ဧကံ၊ အဝိပ္ပဝါသသီမာယ ဧကံ၊ ဂဏမှာဩဟီယနကဿ (ပါစိ. ၆၉၁) ဧကန္တိ ပဉ္စဝိဓော အရညဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အတ္ထိ ဂါမော န ဂါမပရိဟာရံ ကတ္ထစိ လဘတိ၊ အတ္ထိ ဂါမော န ဂါမကိစ္စံ ကရောတိ၊ တထာ အတ္ထိ အရညံ န အရညပရိဟာရံ ကတ္ထစိ လဘတိ၊ အတ္ထိ အရညံ န အရညကိစ္စံ ကရောတီတိ အယမ္ပိ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

တတ္ထ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မန္နနကမ္မဝါစာယ ဌပေတွာ ‘‘ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဧတ္ထ ဂါမော နာမ ပရိက္ခိတ္တော စေ၊ ပရိက္ခေပဿ အန္တော၊ အပရိက္ခိတ္တော စေ၊ ပရိက္ခေပေါကာသတော အန္တော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒေ ‘‘အန္တောဂါမော’’တိ (ပါရာ. ၄၇၈) အာဂတော. သာသင်္ကသိက္ခာပဒေ ‘‘အန္တရဃရ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) အာဂတော အနာသင်္ကတော. ယထာဟ ‘‘အန္တရဃရေ နိက္ခိပေယျာတိ သမန္တာ ဂေါစရဂါမေ နိက္ခိပေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၆၅၄). တထာ အန္တရဃရပ္ပဋိသံယုတ္တာနံ သေခိယာနံ အယမေဝ ပရိစ္ဆေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ယာ ပန ဘိက္ခုနီ ဧကာ ဂါမန္တရံ ဂစ္ဆေယျာ’’တိ (ပါစိ. ၆၈၇) ဧတ္ထာပိ အယမေဝ ပရိစ္ဆေဒေါ အဓိပ္ပေတော ‘‘ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပံ အတိက္ကမန္တိယာ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ အတိက္ကမန္တိယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

ယေသု ပုရာဏပေါတ္ထကေသု ‘‘ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တိယာ’’တိ လိခိတံ၊ တံ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနသိက္ခာပဒေသု အာစိဏ္ဏံ နယံ ဂဟေတွာ ပမာဒေန လိခီယတိ၊ န ပမာဏံ. ယေသု စ ပေါတ္ထကေသု ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနသိက္ခာပဒဿ ဝိဘင်္ဂေ (ပါစိ. ၅၁၃) ‘‘ဂါမံ ပဝိသေယျာတိ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပံ အတိက္ကမန္တဿ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ အတိက္ကမန္တဿာ’’တိ လိခီယတိ၊ သာ ပမာဒလေခါ. ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တဿာတိ တတ္ထ ပါဌော. ဝုတ္တဉှိ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရော အဒိန္နာဒါနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၅၁၂). ဣဓ ကင်္ခါဝိတရဏိယမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘သန္တံ ဘိက္ခုံ အနာပုစ္ဆိတွာတိ။ပေ။ ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တဿာ’’တိအာဒိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဝိကာလဂါမပ္ပဝေသနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ).

ယံ ပန ကတ္ထစိ ပေါတ္ထကေ ‘‘ဘိက္ခုနိယာ ဂါမန္တရာဓိကာရေ ဧကေန ပါဒေန ဣတရဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပံ ဝါ အတိက္ကမန္တေ၊ ဥပစာရံ ဝါ ဩက္ကန္တေ ထုလ္လစ္စယံ၊ ဒုတိယေန အတိက္ကန္တမတ္တေ၊ ဩက္ကန္တမတ္တေ စ သံဃာဒိသေသော’’တိ ပါဌော ဒိဿတိ. တတ္ထ ‘‘ဩက္ကန္တေ၊ ဩက္ကန္တမတ္တေ’’တိ ဧတာနိ ပဒါနိ အဓိကာနိ၊ ကေဝလံ လိခိတကေဟိ အညေဟိ လိခိတာနိ. ကတ္ထစိ ပေါတ္ထကေ ‘‘ဩက္ကန္တမတ္တေ စာ’’တိ ပဒံ န ဒိဿတိ၊ ဣတရံ ဒိဿတိ. တာနိ ဒွေ ပဒါနိ ပါဠိယာ ဝိရုဇ္ဈန္တိ. ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ အတိက္ကာမေန္တိယာ’’တိ (ပါစိ. ၆၉၂) ဟိ ပါဠိ. တထာ သမန္တပါသာဒိကာယ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၆၉၂) ဝိရုဇ္ဈန္တိ. ‘‘ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနံ ဧကေန ပါဒေန အတိက္ကမတိ၊ ထုလ္လစ္စယံ၊ ဒုတိယေန အတိက္ကမတိ၊ သံဃာဒိသေသော. အပိစေတ္ထ သကဂါမတော။ပေ။ ဧကေန ပါဒေန ဣတရဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေ ဝါ ဥပစာရေ ဝါ အတိက္ကန္တေ ထုလ္လစ္စယံ၊ ဒုတိယေန အတိက္ကန္တမတ္တေ သံဃာဒိသေသော’’တိ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၆၉၂) ဟိ ဝုတ္တံ.

ဂဏ္ဌိပဒေ စဿ ‘‘ပရိက္ခေပံ အတိက္ကာမေန္တိယာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဥပစာရေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တံ. အနုဂဏ္ဌိပဒေ စ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ ‘ဩက္ကမန္တိယာ’တိပိ ပေါတ္ထကေသု ဧကစ္စေသု ဒိဿတိ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ ‘အတိက္ကာမေန္တိယာ’တိ ဝစနေနာပိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနေ ဒွိန္နံ လေဍ္ဍုပါတာနံ ဧဝ ဝသေန ဥပစာရော ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော၊ ဣတရထာ ယထာ ဧတ္ထ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနံ ပရိက္ခေပံ ဝိယ ကတွာ ‘အတိက္ကာမေန္တိယာ’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ တတ္ထာပိ ‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ အတိက္ကာမေန္တဿာ’တိ ဝဒေယျ. ယသ္မာ ပန တတ္ထ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနတော ဥတ္တရိမေကော လေဍ္ဍုပါတော ဥပစာရောတိ အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ တဒတ္ထဒီပနတ္ထံ ‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တဿာ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ.

ယံ ပန အန္ဓကဋ္ဌကထာယံ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနံယေဝ ဥပစာရန္တိ သလ္လက္ခေတွာ ‘‘ပရိက္ခေပပအက္ခေပါရဟဋ္ဌာနာနံ နိန္နာနာကရဏဒီပနတ္ထံ ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပါဠိဝိသေသမသလ္လက္ခေတွာ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ အတိက္ကမန္တဿ ဣဓ ဥပစာရော ပရိက္ခေပေါ ယထာ ဘဝေယျ၊ တံ ဥပစာရံ ပဌမံ ပါဒံ အတိက္ကာမေန္တဿ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿ၊ ဒုတိယံ ပါဒံ အတိက္ကာမေန္တဿ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ န ဂဟေတဗ္ဗမေဝ ပါဠိယာ ဝိသေသသမ္ဘဝတောတိ. ပေါရာဏဂဏ္ဌိပဒေ ‘‘ဥပစာရံ အတိက္ကာမေန္တိယာ ဘိက္ခုနိယာ ဂါမန္တရာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဣဓ ကင်္ခါဝိတရဏိယာ ‘‘ဧကေန ပါဒေန ဣတရဿ။ပေ။ အတိက္ကန္တမတ္တေ သံဃာဒိသေသော’’တိ အယမေဝ ပါဌော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္တာဝတာ ဣမေသု ယထာဝုတ္တေသု ဌာနေသု ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါဝ ဂါမောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမဿ အတ္ထဿ ဒီပနတ္ထံ ‘‘ဂါမော နာမ ဧကကုဋိကောပီ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၉၂) ဝုတ္တံ. ဣမဿ ဝသေန အသတိပိ ပရိက္ခေပါတိက္ကမေ၊ ဥပစာရောက္ကမနေ ဝါ အန္တရာရာမတော ဝါ ဘိက္ခုနုပဿယတော ဝါ တိတ္ထိယသေယျတော ဝါ ပဋိက္ကမနတော ဝါ တံ ဂါမံ ပဝိသန္တဿ အန္တရာရာမပရိက္ခေပဿ၊ ဥပစာရဿ ဝါ အတိက္ကမနဝသေန ဂါမပစ္စယာ အာပတ္တိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဂါမူပစာရော ပန ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဧတ္ထ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေါဝ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေါကာသောဝ. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဂါမူပစာရောတိ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေါ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေါကာသော. တေသု အဓိဋ္ဌိတတေစီဝရိကော ဘိက္ခု ပရိဟာရံ န လဘတီ’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၄). ကိံ ပနေတ္ထ ကာရဏံ၊ ယေန အယံ ဂါမော၊ ဂါမူပစာရော စ ဣဓ အညထာ၊ အညတ္ထ တထာတိ? အဋ္ဌုပ္ပတ္တိတော ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဘိက္ခူ ‘ဘဂဝတာ တိစီဝရေန အဝိပ္ပဝါသသမ္မုတိ အနုညာတာ’တိ အန္တရဃရေ စီဝရာနိ နိက္ခိပန္တီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၃) ဣမိဿာ ဟိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဝုတ္တံ. တသ္မာ ယတ္ထ အန္တရဃရသညာ၊ တတ္ထ အဝိပ္ပဝါသသီမာ န ဂစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေန စ ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒေ ‘‘အန္တောဂါမေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ အန္တောဂါမေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. ၄၇၈) စ ‘‘သဘာယေ ဝါ ဒွါရမူလေ ဝါ၊ ဟတ္ထပါသာ ဝါ န ဝိဇဟိတဗ္ဗ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ. ကပ္ပိယဘူမိယံ ဝသန္တောယေဝ ဟိ ကပ္ပိယဘူမိယံ နိက္ခိတ္တစီဝရံ ရက္ခတိ. သာသင်္ကသိက္ခာပဒေ ပန ‘‘ယသ္မာ ယတ္ထ ဂါမေ စီဝရံ နိက္ခိတ္တံ၊ တေန ဂါမေန ဝိပ္ပဝသန္တော စီဝရေန ဝိပ္ပဝသတီတိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ ပုန ဂါမသီမံ ဩက္ကမိတွာ ဝသိတွာ ပက္ကမတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မိဉှိ သိက္ခာပဒေ ဂါမသီမာ ဂါမော နာမာတိ အဓိပ္ပေတော. တတ္ထ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနသိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပံ အတိက္ကမန္တဿ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿာ’’တိ (ပါစိ. ၅၁၃) ဝစနတော ပရိက္ခေပေါ န ဂါမော. ကိန္တု ဂါမူပစာရောတိ လေသေန ဒဿိတံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ပန သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ ‘‘ဂါမူပစာရော နာမာ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဣမိနာ အပရိက္ခိတ္တဿ ပရိက္ခေပေါကာသော ဂါမူပစာရောတိ သိဒ္ဓံ. တဒတ္ထသမ္ဘဝတော တသ္မိံ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ လေဍ္ဍုပါတော ဂါမူပစာရောတိ ကုရုန္ဒဋ္ဌကထာယံ၊ မဟာပစ္စရိယမ္ပိ ဝုတ္တံ. ဥပစာရော ဟိ ‘‘ဂါမော ဧကူပစာရော နာနူပစာရော’’တိအာဒီသု ဒွါရံ၊ ‘‘အဇ္ဈောကာသော ဧကူပစာရော’’တိ ဧတ္ထ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရသင်္ခါတံ ပမာဏံ၊ တသ္မာ ‘‘ဂါမူပစာရောတိ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေါ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပေါကာသော’’တိ အန္ဓကဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ကုရုန္ဒိယံ၊ မဟာပစ္စရိယဉ္စ. တထာ ပါဠိယမ္ပိ ‘‘အဇ္ဈာရာမော နာမ ပရိက္ခိတ္တဿ အာရာမဿ အန္တော အာရာမော၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရော. အဇ္ဈာဝသထော နာမ ပရိက္ခိတ္တဿ အာဝသထဿ အန္တော အာဝသထော၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရော’’တိအာဒီသု ဒိဿတိ. မဟာအဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဂါမူပစာရော’’တိအာဒီသု ဒိဿတိ. တသ္မာ ဒုတိယော လေဍ္ဍုပါတော ဥပစာရောတိ အဓိပ္ပေတော.

‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရံ ဩက္ကမန္တဿ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿာ’’တိ ပါဠိဝိသေသသမ္ဘဝတော စ ပဌမော လေဍ္ဍုပါတော ဂါမော ဧဝ၊ ဒုတိယော ဂါမူပစာရောတိ ဝုတ္တံ. ပရိက္ခိတ္တဿ ပန ဂါမဿ ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော ဂါမူပစာရောတိ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ ဘေဒေါ နတ္ထိ. ဧတ္တာဝတာ ပရိက္ခိတ္တဿ ဒုဝိဓော ဥပစာရော၊ အပရိက္ခိတ္တဿ စတုဗ္ဗိဓော ဥပစာရော ယတ္ထ သမ္ဘဝတိ၊ ယတ္ထ စ န သမ္ဘဝတိ၊ တံ သဗ္ဗံ ဒဿိတံ ဟောတိ.

ဂါမခေတ္တဿ စ ဂါမသီမာယ စ လက္ခဏံ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဝုတ္တံ. ဥဘယဉှိ အတ္ထတော ဧကံ. တတ္ထ ဂါမသီမာယ ဂါမဘာဝေါ သာသင်္ကသိက္ခာပဒဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဂါမသီမူပစာရော နာမ မနုဿာနံ ကဋ္ဌတိဏပုပ္ဖဖလာဒိအတ္ထိကာနံ ဝနစရကာနံ ဝလဉ္ဇနဋ္ဌာနံ. ဣမဿ ဂါမသီမူပစာရဘာဝေါ ဥဒေါသိတသိက္ခာပဒေ၊ ‘‘အဂါမကေ အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ’’တိ (ပါရာ. ၄၉၄) အာဂတဋ္ဌာနေ ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၁၄၇) စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ ဟိ ဘဂဝါ ဂါမန္တဝါသီနံ ဘိက္ခူနံ သီမံ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတီ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၇) ဝတွာ ဒဿေတိ. တဒနန္တရမေဝ ‘‘အဂါမကေ’’တိအာဒိနာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမံ ဒဿေတိ. တသ္မာ ယော ဘိက္ခု ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ န ဝိဟရတိ၊ ကေဝလံ နာဝါယံ ဝါ ထလမဂ္ဂေန ဝါ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော ဟောတိ၊ တဿ တတ္ထ တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ လဗ္ဘတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဧကကုလဿ သတ္ထော ဟောတိ၊ သတ္ထေ စီဝရံ နိက္ခိပိတွာ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ သတ္တဗ္ဘန္တရာ န ဝိဇဟိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ (ပါရာ. ၄၈၉). ဣဒမေဝ အရညံ သန္ဓာယ ‘‘အာရညကသီမာယ ဧကံ အဂါမကံ အရည’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ယံ သန္ဓာယ ‘‘အဂါမကေ အရညေ အဒ္ဓယောဇနေ အဒ္ဓယောဇနေ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿာ’’တိ (ပါစိ. ၄၁၄) ပါဠိယံ ဝုတ္တံ. ဣဒံ သံဝိဓာနသိက္ခာပဒါနံ ဧကံ အဂါမကံ အရညံ နာမ.

ပုရိမေန ပန သဃရံ သင်္ဂဟိတံ၊ ဣမိနာ တမသင်္ဂဟိတန္တိ. ယံ သန္ဓာယ ဂဏမှာ ဩဟီယနာဓိကာရေ အဋ္ဌကထာယံ (ပါစိ. အဋ္ဌ. ၆၉၂) ‘‘အဂါမကေ အရညေတိ ဧတ္ထ ‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ လက္ခဏံ အရညံ. တံ ပနေတ ကေဝလံ ဂါမာဘာဝေန ‘အဂါမက’န္တိ ဝုတ္တံ၊ န ဝိဉ္ဈာဋဝိသဒိသတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ သန္ဓာယ ‘‘အာရညကံ နာမ သေနာသနံ ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄၊ ပါစိ. ၅၇၃) ဝုတ္တံ. ဣဒံ အာရညကသေနာသနံ နာမ ပရိက္ခိတ္တဿ ပရိက္ခေပတော ဗဟိ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ပန ပရိက္ခေပေါကာသတော ဗဟိ သရုက္ခံ ဝါ အရုက္ခံ ဝါ ဝိဟာရေ ကုန္နဒိသမာကိဏ္ဏမ္ပိ အရညံ နာမ. တထာ ‘‘ဂဏမှာ ဩဟီယနကဿ ဧက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ အရညံဝ. ဣဒံ ပန ပုဗ္ဗေ အဂါမကဘာဝေန အာဂတဋ္ဌာနေ ဝုတ္တလက္ခဏမေဝ ဟုတွာ နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ ဒဿနူပစာရဝိဇဟနေ ဧကမေဝ အာပတ္တိံ ကရောတိ၊ တတော ဥဒ္ဓံ အနာပတ္တိ. ‘‘သံဝိဓာနသိက္ခာပဒါနံ ဧက’’န္တိ ဝုတ္တံ ပန အဒ္ဓယောဇနေ အဒ္ဓယောဇနေ ဧကေကံ အာပတ္တိံ ကရောတိ၊ န တတော ဩရံ. ဣတရာနိ တီဏိ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒတော ဩရမေဝ တတ္ထ ဝုတ္တဝိဓိံ န သမ္ပာဒေန္တိ၊ ပရံ သမ္ပာဒေန္တိ. ဧဝမေတေသံ အညမညနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တတ္ထ ပဉ္စဝိဓေ ဂါမေ ယော ‘‘ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ (ပါရာ. ၉၂) ဝုတ္တော၊ သော န ကတ္ထစိ ဝိနယပိဋကေ ဥပယောဂံ ဂတော၊ ကေဝလံ အပရိက္ခိတ္တဿ ပရိက္ခေပေါကာသတော အပရော ဧကော လေဍ္ဍုပါတော ဂါမူပစာရော နာမာတိ ဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တော. ပရိက္ခိတ္တဿပိ စေ ဂါမဿ ဧကော လေဍ္ဍုပါတော ကပ္ပိယဘူမိသမာနော ဥပစာရောတိ ဝုတ္တော၊ ပဂေဝ အပရိက္ခိတ္တဿ ပရိက္ခေပေါကာသတော ဧကော. သော ပန ပါကဋတ္တာ စ အဇ္ဈောကာသတ္တာ စ ဩက္ကမန္တဿ အာပတ္တိံ ကရောတိ ဌပေတွာ ဘိက္ခုနိယာ ဂါမန္တရာပတ္တိံ. ဘိက္ခုနိယော ဟိ တသ္မိံ ဒုတိယလေဍ္ဍုပါတသင်္ခါတေ ဂါမူပစာရေ ဝသန္တီ အာပတ္တိဉ္စ အာပဇ္ဇန္တိ၊ ဂါမံ ပဝိသန္တီ ဂါမန္တရာပတ္တိဉ္စ. တာသဉှိ ဌိတဋ္ဌာနံ အရညသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ ‘‘တာဝဒေဝ ဆာယာ မေတဗ္ဗာ။ပေ။ တဿာ တယော စ နိဿယေ၊ အဋ္ဌ စ အကရဏီယာနိ အာစိက္ခေယျာထာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၀) ဝစနတော. အရညပ္ပဋိသံယုတ္တာနံ သိက္ခာပဒါနံ၊ ဝိကာလေဂါမပ္ပဝေသနသိက္ခာပဒဿ (ပါစိ. ၅၀၈) စ ဘိက္ခုနီနံ အသာဓာရဏတ္တာ စ အန္တရာရာမဘိက္ခုနုပဿယပ္ပဋိက္ကမနာဒီနံ ကပ္ပိယဘူမိဘာဝဝစနတော စ ‘‘ဧကာ ဂဏမှာ ဩဟီယေယျာတိ အဂါမကေ အရညေ ဒုတိယိကာယ ဘိက္ခုနိယာ ဒဿနူပစာရံ ဝါ သဝနူပစာရံ ဝါ ဝိဇဟန္တိယာ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိအာဒိသိက္ခာပဒပညတ္တိတော (ပါစိ. ၆၉၂) စ ဘိက္ခုနိက္ခန္ဓကနယဧန ဝါ ယသ္မာ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ အပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရတော ပဋ္ဌာယ နီယတိ၊ တတ္ထ အန္တရဃရေ နိက္ခိတ္တစီဝရေ သတိ စတုရင်္ဂသမောဓာနေန ဘိက္ခူ ဝသန္တိ၊ တသ္မာ သဂါမကံ နာမ ဟောတိ.

အဝိပ္ပဝါသသီမာယ ဧကံ နာမ ‘‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနိယာ အရညေ ဝတ္ထဗ္ဗံ၊ ယာ ဝသေယျ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (စူဠဝ. ၄၃၁) ဝစနတော ဘိက္ခုနီနံ အရညဝါသော နာမ နတ္ထီတိ သိဒ္ဓံ. တာယ ဟိ အရညေ ဘိက္ခုနုပဿယေ သတိ အန္တောအာဝါသေပိ ဒုတိယိကာယ ဒဿနသဝနူပစာရံ ဝိဇဟန္တိယာ အာပတ္တိ. တသ္မာ အဝိပ္ပဝါသသီမာဓိကာရေ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဧတ္ထ ယံ ဌာနံ ဌပိတံ၊ တတ္ထေဝ ဘိက္ခုနုပဿယောပိ ကပ္ပတိ၊ န တတော ပရံ.

တာသဉ္စ အဝိပ္ပဝါသသီမာကမ္မဝါစာယံ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ ဝစနံ နတ္ထီတိ ကတွာ တေသွေဝ ဂါမဂါမူပစာရေသု ဖရတိ. တတော ပရံ ဒုတိယေသု လေဍ္ဍုပါတာဒီသု တာသံ အကပ္ပိယဘူမိကတ္တာ န သမာနသံဝါသကသီမာ အရညေ ဖရတိ ဘိက္ခူနံ ဂါမဂါမူပစာရံ ဝိယ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘိက္ခုနိယာ ဌပေတွာ ဂါမန္တရာပတ္တိ’’န္တိ.

ဧဝံ တာဝ ပဉ္စဝိဓံ ဂါမဘေဒံ၊ အရညဘေဒဉ္စ ဉတွာ ဣဒါနိ ‘‘အတ္ထိ ဂါမော န ဂါမပရိဟာရံ ကတ္ထစိ လဘတီ’’တိအာဒိဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ယော အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အမနုဿော နာမ ယော သဗ္ဗသော ဝါ မနုဿာနံ အဘာဝေန ယက္ခပရိဂ္ဂဟဘူတော’’တိ ဝုတ္တော၊ သော ဂါမော န ဂါမပရိဟာရံ ကတ္ထစိ သိက္ခာပဒေ လဘတိ. ယဉှိ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တံ ပနေတံ ဗုဒ္ဓကာလေ၊ စက္ကဝတ္တိကာလေ စ နဂရံ ဟောတိ၊ သေသကာလေ သုညံ ဟောတိ ယက္ခပရိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၈၄၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅၀) ဝုတ္တံ. ယော ပန ပဋိရာဇစောရာဒီဟိ ဝိလုတ္တတ္တာ၊ ကေဝလံ ဘယေန ဝါ ဆဍ္ဍိတော သဃရောဝ အန္တရဟိတဂါမဘူတော၊ သော ‘‘ဂါမန္တရေ ဂါမန္တရေ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿာ’’တိ (ပါစိ. ၁၈၃) ဝုတ္တပါစိတ္တိယံ ဇနေတိ၊ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနံ၊ သေခိယေ စတ္တာရိ ဇနေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပန ဂါမော ယတော ဝါ မနုဿာ ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန ပုနပိ အာဂန္တုကာမာ ဧဝ အပက္ကန္တာတိ ဝုတ္တော၊ အမနုဿော သော ပကတိဂါမသဒိသောဝ.

အတ္ထိ အရညံ န အရညပရိဟာရံ ကတ္ထစိ လဘတီတိ ဧတ္ထ ‘‘အဇ္ဈောကာသော ဧကူပစာရော နာမ အဂါမကေ အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ ဧကူပစာရော၊ တတော ပရံ နာနူပစာရော’’တိ (ပါရာ. ၄၉၄) ဧတ္ထ ယွာယံ နာနူပစာရောတိ ဝုတ္တော၊ တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ပန ပရိက္ခိတ္တဿ ဧကလေဍ္ဍုပါတသင်္ခါတော ဂါမူပစာရနာမကော ဂါမော၊ ယော ဝါ သတ္ထော နာတိရေကစာတုမာသနိဝိဋ္ဌော၊ သော အတ္ထိ ဂါမော န ဂါမကိစ္စံ ကရောတိ. န ဟိ တံ ဌာနံ ဩက္ကမန္တော ဂါမပ္ပဝေသနာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ယံ ပန ဂါမသီမာယ ပရိယာပန္နံ မနုဿာနံ ဝလဉ္ဇနဋ္ဌာနဘူတံ အရညံ၊ တံ အတ္ထိ အရညံ န အရညကိစ္စံ ကရောတိ နာမ. န ဟိ တတ္ထ အာရညကသီမာ လဗ္ဘတီတိ. ဧတ္တာဝတာ ‘‘ဂါမာ ဝါ အရညာ ဝါ’’တိ ဣမိဿာ အနုပညတ္တိယာ လက္ခဏာနုပညတ္တိဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ.

‘‘ဂေါနိသာဒိနိဝိဋ္ဌောပိ ဂါမော’’တိ ဧတ္ထ သစေ တဿ ဂါမဿ ဂါမခေတ္တပရိစ္ဆေဒေါ အတ္ထိ၊ သဗ္ဗောပိ ဧကော ဂါမော. နော စေ၊ ဥပစာရေန ဝါ ပရိက္ခေပေန ဝါ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော. သစေ ဂါမခေတ္တေ သတိ ကာနိစိ တာနိ ဃရာနိ အညမညဥပစာရပ္ပဟောနကံ ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ဒူရေ ဒူရေ ကတာနိ ဟောန္တိ၊ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသေ ဥပစာရောဝ ပမာဏံ. အန္တရဃရပ္ပဋိသံယုတ္တေသု သေခိယေသု၊ ဘိက္ခုနိယာ ဂါမန္တရာပတ္တီသု စ ဃရာနံ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနံ ပမာဏံ၊ ဥပေါသထာဒိကမ္မာနံ ဂါမခေတ္တံ ပမာဏံ၊ အာရညကသေနာသနဿ အာသန္နဃရဿ ဒုတိယလေဍ္ဍုပါတတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စဓနုသတန္တရတာ ပမာဏန္တိ ဧဝံ နော ပဋိဘာနန္တိ အာစရိယာ.

‘‘ယမ္ပိ ဧကသ္မိံယေဝ ဂါမခေတ္တေ ဧကံ ပဒေသံ ‘အယမ္ပိ ဝိသုံဂါမော ဟောတူ’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇာ ကဿစိ ဒေတိ၊ သောပိ ဝိသုံဂါမသီမာ ဟောတိယေဝါ’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၄၇) အဋ္ဌကထာဝစနတော တံ ပဝိသန္တိယာ ဘိက္ခုနိယာ ဂါမန္တရာပတ္တိ ဟောတိ ဧဝ. သစေ တတ္ထ ဝိဟာရော ဝါ ဒေဝကုလံ ဝါ သဘာ ဝါ ဂေဟံ ဝါ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ ဝတ္ထုမတ္တကမေဝ ဟောတိ၊ ဂါမောတိ ဝိနယကမ္မံ သဗ္ဗံ တတ္ထ ကပ္ပတိ. ‘‘အမနုဿော ဂါမော’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. တဉ္စ ဌာနံ ဣတရဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပဗ္ဘန္တရေ ဝါ ဥပစာရဗ္ဘန္တရေ ဝါ ဟောတိ၊ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနံ အာပုစ္ဆိတွာဝ ဂန္တဗ္ဗံ. နော စေ၊ အရညံ ဝိယ ယထာသုခံ ဂန္တဗ္ဗံ. တတ္ထ စေ အာရာမော ဝါ တိတ္ထိယသေယျာဒီသု အညတရောဝါ ဟောတိ၊ လဒ္ဓကပ္ပမေဝ. ဘိက္ခုနုပဿယော စေ ဟောတိ၊ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တိယာ ဘိက္ခုနိယာ ဂါမန္တရာပတ္တိ ပရိဟရိတဗ္ဗာ. ‘‘အရညံ နာမ ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စ အဝသေသံ အရညံ နာမာ’’တိ (ပါရာ. ၉၂) ဧတ္ထ ပရိက္ခေပေ သတိ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒံ ဂါမမေဝ ဌပေတွာ အဝသေသံ တဿ ဥပစာရံ၊ တတော ပရဉ္စ အရညံ နာမ၊ ပရိက္ခေပေ အသတိ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒံ ဂါမူပစာရမေဝ ဌပေတွာ တတော ပရံ အဝသေသံ အရညံ နာမာတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဝံ သတိ ‘‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၉) ဝုတ္တလက္ခဏေ အဂါမကေ အရညေ ဂဏမှာဩဟီယနာပတ္တိ၊ တတ္ထ အဝိပ္ပဝါသသီမာယ ဖရဏံ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနာပတ္တိယာ အနာပတ္တီတိ ဧဝမာဒိဝိနယဝိဓိ သမေတိ၊ အညထာ န သမေတိ.

‘‘ဌပေတွာ ဂါမူပစာရံ အဝသေသံ အရညံ နာမာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဝုတ္တေ ဂါမူပစာရတော ပရော အရညန္တိ သိဒ္ဓေ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမ’’န္တိ ဝိသေသတ္ထော န ဒိဿတိ၊ ဂါမဿ ပန အရညဘာဝပ္ပသင်္ဂဘယာ ဝုတ္တန္တိ စေ? န၊ ဂါမူပစာရဿ အဘာဝပ္ပသင်္ဂတော. သတိ ဟိ ဂါမေ ဂါမူပစာရော ဟောတိ၊ သော စ တဝ မတေန အရညဘူတော. ကုတော ဒါနိ ဂါမူပစာရော. ဂါမူပစာရောပိ စေ အရညသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ၊ ပရောဝ ဂါမောတိ ကတွာ န ယုတ္တံ ဂါမဿ အရညဘာဝပ္ပသင်္ဂတော စ. တသ္မာ ‘‘ဂါမာ ဝါ အရညာ ဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဂါမူပစာရောပိ ‘‘ဂါမော’’ တွေဝ သင်္ဂဟိတော. တသ္မာ ဂါမဿ အရညဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ န ယုဇ္ဇတိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမံ အဝသေသံ အရညံ နာမာ’’တိ ဧတ္တကံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စေ? န၊ အရညဿ ပရိစ္ဆေဒဇာနနပ္ပသင်္ဂတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တော ‘‘အရညပရိစ္ဆေဒေါ န ပညာယတီ’’တိ နော လဒ္ဓိ. ဂါမူပစာရပရိယန္တော ဟိ ဣဓ ဂါမော နာမ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘ဂါမဿ စ အရညဿ စ ပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ‘‘အရညဿ ပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ ကိမတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ စေ? ဝုစ္စတေ – အဋ္ဌကထာစရိယေန ပဌမဂါမူပစာရံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အရညပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထ’’န္တိ သဗ္ဗသိက္ခာပဒေ ဟိ ဗာဟိရဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ ဂါမူပစာရံ အရညံ နာမ. ဂါမပရိစ္ဆေဒဝစနေ ပယောဇနံ ပနေတ္ထ နတ္ထိ ပရိက္ခေပေနေဝ ပါကဋဘူတတ္တာ. ဒုတိယဂါမူပစာရောဝ ဂါမဿ ပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တော ပရိက္ခေပဘာဝေန အပါကဋတ္တာ. တတ္ထ ပဌမဂါမူပစာရော စေ အရညပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တော၊ တတ္ထ န ဝတ္တဗ္ဗော. ‘‘နိက္ခမိတွာ ဣန္ဒခီလာ သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝံ သန္တေ သုဗျတ္တတရံ အရညပရိစ္ဆေဒေါ ဒဿိတော ဟောတိ၊ မိစ္ဆာဂါဟော စ န ဟောတိ.

‘‘မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ အယံ ဂါမူပစာရောဝ အရညံ ဂါမူပစာရဿ ဝိဘင်္ဂတ္တာ. ယဒိ အရညပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ၊ အဝုတ္တကမေဝ၊ အရညတော ပရန္တိ စ မိစ္ဆာဂါဟော ဟောတီတိ စေ၊ နနု ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမမေဝ ဣဒံ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရနိယမနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ? အရညပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ကိဉ္စာပိ ‘‘ဂါမူပစာရော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ၊ ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတောတိ ပန ဧဝံ ဝစနပ္ပယောဇနံ. အပရိက္ခိတ္တဿ စ ဂါမဿ ယွာယံ လေဍ္ဍုပါတော ဥပစာရော’’တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော၊ တဿ နိယမနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကထံ ပညာယတီတိ စေ? ‘‘အရညံ နာမာ’’တိ ပဒံ အနုဒ္ဓရိတွာ ‘‘ဂါမူပစာရော နာမာ’’တိ ဥဒ္ဓရဏဿ ကတတ္တာ. တတ္ထ ‘‘ဂါမူပစာရော နာမာ’’တိ မာတိကာယံ အဝိဇ္ဇမာနံ ပဒံ ဥဒ္ဓရန္တော တယော အတ္ထဝသေ ဒဿေတိ. သေယျထိဒံ – အရညပရိစ္ဆေဒဒဿနမေကော အတ္ထော၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဥပစာရေန သဒ္ဓိံ ပရိစ္ဆေဒဒဿနမေကော၊ န ကေဝလံ အပရိက္ခိတ္တဿယေဝ ဥပစာရော ဝိနယာဓိကာရေ သပ္ပယောဇနော ဒဿိတဗ္ဗော၊ နိပ္ပယောဇနောပိ ပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရော ဣမိနာ ပရိယာယေန လဗ္ဘတီတိ အနုသင်္ဂပ္ပယောဇနမေကော အတ္ထောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဣဒံ ဘဂဝါ တယော အတ္ထဝသေ ပဋိစ္စ အဘာသိ. သေယျထိဒံ – အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိစ္ဆေဒဒဿနမေကော၊ အဝိပ္ပဝါသသီမာဓိကာရေ အယမေဝ ဂါမူပစာရောတိ ဒဿနမေကော၊ တတ္ထ ဌိတဿ ဒုတိယော လေဍ္ဍုပါတော သဗ္ဗတ္ထ ဂါမပ္ပဋိသံယုတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သကိစ္စကော ဥပစာရောတိ ဒဿနမေကောတိ ဧဝံ ဘဂဝါ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တိယာ ဧကေကပဒုဒ္ဓါရဏေန တယော အတ္ထဝသေ ဒဿေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တထာ အဝိပ္ပဝါသသီမာကမ္မဝါစာယ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဧတ္ထာပိ ပရိက္ခေပေ သတိ ဂါမံ ဌပေတွာ၊ အသတိ ဂါမူပစာရံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ပရိက္ခိတ္တဿ၊ အပရိက္ခိတ္တဿ စ မဇ္ဈေ အာရာမေ အဝိပ္ပဝါသသီမာသမ္မန္နနကာလေ အယံ နယော အတိဝိယ ယုဇ္ဇတိ. ဥဘယပရိဝဇ္ဇနတော ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန ဝါ ဥဘယတ္ထ ဥဘယံ လဗ္ဘတေဝ. ‘‘အန္တရာရာမေသု ပန အာစိဏ္ဏကပ္ပါ ဘိက္ခူ အဝိပ္ပဝါသသီမံ သမ္မန္နန္တီ’’တိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ. ‘‘အန္တရဃရပ္ပဋိသံယုတ္တာနံ သေခိယာနံ အန္တရာရာမေသု အသမ္ဘဝတော အန္တရာရာမော န ဂါမသင်္ခံ ဂစ္ဆတိ၊ တသ္မာ တတ္ထပိ အဝိပ္ပဝါသသီမာ ရုဟတေဝါ’’တိ ဧကေ. တေ ဘိက္ခူ ဒုတိယဿ ဂါမူပစာရဿ ဂါမသင်္ခါသဘာဝတော တာသံ ဣမာယ ဒုတိယာယ အဝိပ္ပဝါသကမ္မဝါစာယ အဘာဝံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာ. အဇ္ဈာရာမော ပန ဂါမောပိ သမာနော တိတ္ထိယသေယျာဒိ ဝိယ ကပ္ပိယဘူမီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အာပတ္တိယာ ပရိစ္ဆေဒံ၊ တထာနာပတ္တိယာပိ စ၊

ဒဿေတုံ ဂါမသမ္ဗန္ဓ-သိက္ခာပဒဝိဘာဝနေ.

ဂါမဂါမူပစာရာ ဒွေ၊ ဒဿိတာ ဣဓ တာဒိနာ၊

သီမာ သီမူပစာရာ တု၊ အနေကန္တာတိ နုဒ္ဓဋာ.

ဥပစာရာ စ ဒွေ ဟောန္တိ၊ ဗာဟိရဗ္ဘန္တရဗ္ဗသာ၊

ပရိက္ခိတ္တာပရိက္ခိတ္တ-ဘေဒါ စေ စတုရော သိယုံ.

အယဉှိ ဥပစာရသဒ္ဒေါ ဝိနယပိဋကေ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဂိလာနေနပိ အာရာမေ အာရာမူပစာရေ ဆတ္တံ ဓာရေတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၇၀) ဧဝမာဒီသု ဗာဟိရေ ဥပစာရေ ဒိဿတိ. ဗာဟိရော ဥပစာရော နာမ ပရိက္ခေပတော၊ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနတော ဝါ ဧကော လေဍ္ဍုပါတော. ‘‘အဇ္ဈာရာမော နာမ ပရိက္ခိတ္တဿ အာရာမဿ အန္တောအာရာမော၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရော. အဇ္ဈာဝသထော နာမ ပရိက္ခိတ္တဿ အာဝသထဿ အန္တောအာဝသထော၊ အပရိက္ခိတ္တဿ ဥပစာရော’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၅၀၆) ပန ဥပစာရသဒ္ဒေါ အဗ္ဘန္တရေ ဥပစာရေ ဒိဿတိ. အဗ္ဘန္တရော ဥပစာရော စ နာမ ပရိက္ခေပေါ၊ ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနဉ္စ ဟောတိ. ဣဓ ပန ပရိက္ခေပေါ ‘‘အဇ္ဈာရာမော၊ အဇ္ဈာဝသထော’’တိ ဝါ န ဝုစ္စတိ၊ အန္တော ဧဝ အာရာမော၊ အာဝသထောတိ ဝါ. တေသု ဗာဟိရဗ္ဘန္တရဘေဒဘိန္နေသု ဒွီသု ဥပစာရေသု အဝိပ္ပဝါသသီမာဓိကာရေ ‘‘ဌပေတွာ ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’’တိ (မဟာဝ. ၁၄၄) ဧတ္ထ ဂါမူပစာရော နာမ အဗ္ဘန္တရူပစာရော အဓိပ္ပေတော၊ န ဗာဟိရော. ဘိက္ခုနိယာ အရညသညိတတာယ တဿ ဗာဟိရဿ၊ တဿာ ဂါမန္တရာပတ္တိယာ ဌာနဘူတတ္တာ စ အဗ္ဘန္တရဥပစာရဿာတိ ဣဒမေတ္ထ ကာရဏဒွယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဣဓ အဒိန္နာဒါနပါရာဇိကဝိဘင်္ဂေယေဝ ပဌမော ဂါမူပစာရော ဒဿိတော၊ သော ဗာဟိရော၊ ဒုတိယော အဗ္ဘန္တရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဌမေန စ အပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ဒုတိယလေဍ္ဍုပါတသင်္ခါတော ဗာဟိရော ဥပစာရော၊ ဒုတိယေန စ ပရိက္ခိတ္တဿ ဂါမဿ ပရိက္ခေပတော ဗာဟိရသင်္ခါတော အဗ္ဘန္တရော ဥပစာရော လေသေန ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ စတ္တာရောပိ ဥပစာရာ ဣဓ ဘဂဝတာ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တေန ဒေသနာလီလာယ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ အယံ နယော သုဋ္ဌု လက္ခေတွာ အာစရိယေဟိ သမ္မန္တယိတွာ ယထာနုရူပံ တတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗော. ဣတရထာ –

အသမ္ဗုဓံ ဗုဒ္ဓမဟာနုဘာဝံ၊

ဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရနယတ္တတဉ္စ၊

ယော ဝဏ္ဏယေ နံ ဝိနယံ အဝိညူ၊

သော ဒုဒ္ဒသော သာသနနာသဟေတု.

ပါဠိံ တဒတ္ထဉ္စ အသမ္ဗုဓဉှိ၊

နာသေတိ ယော အဋ္ဌကထာနယဉ္စ၊

အနိစ္ဆယံ နိစ္ဆယတော ပရေဟိ၊

ဂါမောတိ တေယေဝ ပုရက္ခတော သော.

အနုက္ကမေနေဝ မဟာဇနေန၊

ပုရက္ခတော ပဏ္ဍိတမာနိ ဘိက္ခု၊

အပဏ္ဍိတာနံ ဝိမတိံ အကတွာ၊

အာစရိယလီလံ ပုရတော ကရောတိ.

တတ္ထ ဟိ ပါဠိယံ ‘‘ဂါမဿ ဥပစာရော ဂါမူပစာရော၊ ဂါမသင်္ခါတော ဥပစာရော ဂါမူပစာရော နာမာ’’တိ ဥဒ္ဓရိတွာ ဂါမဿ ဥပစာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣန္ဒခီလေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ (ပါရာ. ၉၂) ဝတွာ ပုန ဂါမသင်္ခါတံ ဥပစာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဃရူပစာရေ ဌိတဿ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ လေဍ္ဍုပါတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝိကာလေ ဂါမပ္ပဝေသနဂါမန္တရအအပ္ပဝါသသမ္မုတိအာဒီသု ပရိက္ခေပါရဟဋ္ဌာနမေဝ ဂါမူပစာရန္တိ ဝုတ္တန္တိ လိခိတံ.

အတ္ထတော ဧကန္တိ ဧတ္ထ သင်္ခါသဒ္ဒံ သင်္ခါတသဒ္ဒေန သမာနယတိ. ‘‘အာဒိယေယျာ’’တိ ဣဒံ ပဉ္စဝီသတိယာ အဝဟာရာနံ သာဓာရဏပဒံ. ဌာနာစာဝနဝသေန စ ခီလာဒီနိ သင်္ကာမေတွာ ခေတ္တာဒိဂ္ဂဟဏဝသေန စာတိ အတ္ထော. ဌာနာစာဝနေ ယထာ သာမိကဿ ဓုရနိက္ခေပါဒိံ အနောလောကေတွာဝ အာပတ္တိ၊ တထာ ဣဟာပီတိ ဂဟေတဗ္ဗာ.

‘‘အသုကံ နာမ ဘဏ္ဍံ အဝဟရိဿာမီ’’တိ သဗ္ဗေသံ ဧကာသယတ္တာ ‘‘ဧကေနာပီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ အာဏတ္တိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ သံဝိဓာဝဟာရော နာမ ဧကော အဝဟာရော ပရိဟာယိတဗ္ဗော.

ဩကာသပရိကပ္ပေ ဌာနာစာဝနာယ ဂဟိတမ္ပိ ဩကာသပရိကပ္ပိတတ္တာ ရက္ခတိ. ဩကာသာတိက္ကမောဝ ပမာဏံ ပုဗ္ဗေ အသုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟိတတ္တာ. ဣဒါနိ သုဒ္ဓစိတ္တေန ဂဟိတေပိ ဟောတိ ဧဝါတိ ဝဒန္တိ၊ တံ န သုန္ဒရံ. ဧတ္ထ ပန ဝိနိစ္ဆယော သမန္တပါသာဒိကံ ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

ဥဒ္ဓါရော နတ္ထီတိ ဌာနာစာဝနံ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

ဥဒ္ဓတမတ္တေ အဝဟာရော သကလဿ ပယောဂဿ နိဋ္ဌာပိတတ္တာ၊ န အတ္ထသာဓကဝသေန. ဥဒ္ဓါရေယေဝ ရက္ခတီတိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေန ပါတနေ န ရက္ခတီတိ အတ္ထေ သိဒ္ဓေပိ အတ္ထသာဓကဝသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ဥဒ္ဓရိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘‘ပထဗျာရာဇပဒေသရာဇာဒယော ဗဟူ၊ တေသံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ ‘ရာဇာနော’တိ ဗဟုဝစနံ ဝုတ္တ’’န္တိ လိခိတံ. ကိဉ္စာပိ ဗဟုဝစနံ ကတံ၊ ဣဒံ ပန ဧကံ ဗိမ္ဗိသာရမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ရာဇာနောတိ ကိဉ္စိ အနိဒ္ဒိသိတွာ သာဓာရဏဝသေန ကိဉ္စာပိ ဝုတ္တံ၊ ဣဒံ ပန ဗိမ္ဗိသာရမေဝါတိ.

ပုဗ္ဗပ္ပယောဂေတိ ဧတ္ထ ဂမနကာလေ မဂ္ဂသောဓနာဓိကရဏေ အပါစိတ္တိယခေတ္တေ ဒုက္ကဋံ၊ လတာစ္ဆေဒနာဒီသု ပါစိတ္တိယမေဝ. ဂန္တွာ ပန ကုမ္ဘိမတ္ထကေ ဇာတလတာဒိစ္ဆေဒနေ သဟပယောဂတ္တာ ဒုက္ကဋံ. ‘‘ဧကဘဏ္ဍေ ဧဝံ ဘာရိယမိဒံ၊ ‘တွမ္ပိ ဧကပဿံ ဂဏှ၊ အဟမ္ပိ ဧကပဿံ ဂဏှာမီ’တိ သံဝိဒဟိတွာ ဥဘယေသံ ပယောဂေန ဌာနာစာဝနေ ကတေ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ သမုဋ္ဌာတိ. အညထာ သာဟတ္ထိကံ ဝါ အာဏတ္တိကဿ အင်္ဂံ န ဟောတိ၊ အာဏတ္တိကံ ဝါ သာဟတ္ထိကဿာတိ ဝုတ္တလက္ခဏေန ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝိနယဂဏ္ဌိပဒေ လိခိတံ. ပိ-သဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ တတ္ထေဝ လိခိတော.

ကာယဝါစာသမုဋ္ဌာနံ၊ ယဿာ အာပတ္တိယာ သိယာ၊

တတြ ဝါစင်္ဂံ စိတ္တံဝ၊ ကမ္မံ နဿာ ဝိဓီယတိ.

ကိရိယာကိရိယာဒိကံ ယဉ္စေ၊ ယမ္ပိ ကမ္မတ္တယံ ဘဝေ၊

န ယုတ္တံ တံ ဝိရုဒ္ဓတ္တာ၊ ကမ္မမေကံဝ ယုဇ္ဇတီတိ. (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၁၃၁ ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ)၊

ဒုတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.