၂. ဧဠကလောမဝဂ္ဂေါ

၁. ကောသိယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ကောသိယမိဿကန္တိ ‘‘ကောသကာရကာ’’တိ လဒ္ဓဝေါဟာရာနံ ပါဏကာနံ ကောသတော နိဗ္ဗတ္တံ အံသု ကောသိယံ၊ တေန မိဿံ ကောသိယမိဿကံ. တေန ပန ကောသိယေန အပ္ပကေနာပိ မိဿိတံ ကောသိယမိဿကမေဝ၊ န ဣဒံ အဗ္ဗောဟာရိကန္တိ ဝတ္တုံ လဗ္ဘာ. တေနာဟ ‘‘ဧကေနာပီ’’တိအာဒိ. ကောသိယံသုနာတိ ကိမိကောသသမ္ဘဝေန အံသုနာ. ‘‘အန္တမသော’’တိအာဒိကံ ပန ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ အစိတ္တကတ္တာ ဝုတ္တံ. သန္ထတံ နာမ သန္ထရိတွာ ကတံ အဝါယိမံ. တေနာဟ ‘‘သမေ ဘူမိဘာဂေ’’တိအာဒိ. ဣမဿေဝ ဝစနဿ အနုသာရေနာတိ ဣမဿေဝ ပဌမသန္ထတဿ နိဿဇ္ဇနဝိဓာနဝစနာနုသာရေန. သဗ္ဗသန္ထတန္တိ သဗ္ဗသန္ထတနိဿဇ္ဇနဝိဓာနံ.

အညဿတ္ထာယ ကာရာပနေ ဒုက္ကဋတ္တာ အတ္တနော အတ္ထာယ ကာရာပနဝသေန ‘‘သာဏတ္တိက’’န္တိ ဝုတ္တံ. အတ္တနာ ဝိပ္ပကတပရိယောသာပနနယေနာတိ ‘‘အတ္တနာ ဝိပ္ပကတံ အတ္တနာ ပရိယောသာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ. အတ္တနာ ဝိပ္ပကတံ ပရေဟိ ပရိယောသာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ. ပရေဟိ ဝိပ္ပကတံ အတ္တနာ ပရိယောသာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယံ. ပရေဟိ ဝိပ္ပကတံ ပရေဟိ ပရိယောသာပေတိ၊ နိဿဂ္ဂိယံ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၄၅) ဣမိနာ နယေန. ဝိတာနာဒိကရဏေတိ ဝိတာနဘူမတ္ထရဏသာဏိပါကာရဘိသိဗိဗ္ဗောဟနကရဏေ. ယထာ စ ဝိတာနာဒိကရဏေ၊ ဧဝံ တေနာကာရေန ပရိဘောဂေပိ အနာပတ္တိ. ‘‘အဝါယိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၄၄) ဝုတ္တတ္တာ ဝါယိတွာ ကရောန္တဿာပိ အနာပတ္တိ.

ကောသိယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သုဒ္ဓကာဠကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ကာဠကာနန္တိ သဘာဝေန ဝါ ရဇနေန ဝါ ကာဠကာနံ. ယထာဟ ‘‘ကာဠကံ နာမ ဒွေ ကာဠကာနိ ဇာတိယာ ကာဠကံ ဝါ ရဇနကာဠကံ ဝါ’’တိ. အညေဟိ အမိဿိတာနန္တိ အညေဟိ အမိဿိတကာဠကာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘ယထာ ပဌမေ ‘ဧကေနာပိ ကောသိယံသုနာ’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ကောသိယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တံ၊ တထာ ဣဓာပိ ‘ဧကေနာပိ အညေန အမိဿေတွာ’တိ အဝုတ္တတ္တာ အညေန ပန မိဿကဘောဂေပိ အပညာယမာနရူပကံ စေ ‘သုဒ္ဓကာဠက’မိစ္စေဝ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဝဇိရ. ဋီ. ပါရာဇိက ၅၄၇) ဝဒန္တိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣဒံ မေ၊ ဘန္တေ၊ သုဒ္ဓကာဠကာနံ ဧဠကလောမာနံ သန္ထတ’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၄၉) နိဿဇ္ဇနဝိဓာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသန္တိ ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋစတုက္ကပါစိတ္တိယာဒိကံ. အင်္ဂေသု ပန ‘‘သုဒ္ဓကာဠကဘာဝေါ’’တိ အယံ ဝိသေသော.

သုဒ္ဓကာဠကသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဒွေဘာဂသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ဂဟေတဗ္ဗာတိ ယထာ ကာဠကာ အဓိကာ န ဟောန္တိ၊ တထာ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဌပေတွာ စေတ္ထ ကာဠကဩဒါတေ အဝသေသာ ဂေါစရိယေသုယေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၅၂) ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ဒွေ ဘာဂါတိ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေါ ကာဠကာနံ အဓိကဂ္ဂဟဏဿ ပဋိက္ခေပဝသေန သိက္ခာပဒဿ ပညတ္တတ္တာ. တသ္မာ ကာဠကာနံ ဘာဂဒွယတော အဓိကံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ဦနကံ ဝဋ္ဋတိ. တေနာဟ ‘‘ဧကဿာပီ’’တိအာဒိ. ဧကဿာပိ ကာဠကလောမဿ အတိရေကဘာဝေတိ တုလာယ ဓာရယိတွာ ဌပိတေသု အန္တမသော ဝါတဝေဂေနပိ ပဟိတဿ ဧကဿာပိ ကာဠကလောမဿ အဓိကဘာဝေ သတီတိ အတ္ထော. ‘‘တတိယံ ဩဒါတာနံ၊ စတုတ္ထံ ဂေါစရိယာန’’န္တိ ဣဒံ ပန ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေါ တေသံ အဓိကဂ္ဂဟဏေ ပဋိက္ခေပါဘာဝတော. တသ္မာ တေသံ ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အဓိကမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣဒံ မေ၊ ဘန္တေ၊ သန္ထတံ အနာဒိယိတွာ ဒွေ တုလေ သုဒ္ဓကာဠကာနံ ဧဠကလောမာနံ၊ တုလံ ဩဒါတာနံ၊ တုလံ ဂေါစရိယာနံ သန္ထတံ ကာရာပိတံ နိဿဂ္ဂိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၅၄) ဣမိနာ နယေန နိဿဇ္ဇနဝိဓာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဒါယ စ ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေန အနာဒါယ စ ကရဏတော ကိရိယာကိရိယံ. သေသန္တိ ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋစတုက္ကပါစိတ္တိယာဒိကံ. အယံ ပန ဝိသေသော – တုလံ ဩဒါတာနံ တုလံ ဂေါစရိယာနံ အာဒိယိတွာ ကရဏေ၊ ဗဟုတရံ ဩဒါတာနံ ဗဟုတရံ ဂေါစရိယာနံ အာဒိယိတွာ ကရဏေ၊ သုဒ္ဓံ ဩဒါတာနံ သုဒ္ဓံ ဂေါစရိယာနံ အာဒိယိတွာ ကရဏေ စ အနာပတ္တီတိ.

အင်္ဂေသု ပန ပဌမင်္ဂံ ကာဠကာနံ ဒွေဘာဂတော အတိရေကဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမာနိ တီဏိ န ကေဝလံ အနိဿဋ္ဌာနေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋန္တီတိ အာဟ ‘‘ဣမာနိ ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဣမိနာ ယဒိ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ ဒုက္ကဋန္တိ ဒဿေတိ.

ဒွေဘာဂသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဆဗ္ဗဿသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ယံ သန္ထတသမ္မုတိံ ဒေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဂိလာနဿ ဘိက္ခုနောတိ ယဿ ဝိနာ သန္ထတာ န ဖာသု ဟောတိ၊ န သက္ကောတိ စ သန္ထတံ အာဒါယ ပက္ကမိတုံ၊ ဧဝံဘူတဿ ဂိလာနဿ ဘိက္ခုနော. သန္ထတသမ္မုတိံ ဒေတီတိ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ အယံ ဣတ္ထန္နာမော ဘိက္ခု ဂိလာနော န သက္ကောတိ သန္ထတံ အာဒါယ ပက္ကမိတု’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၆၀) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တာယ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာယ သန္ထတသမ္မုတိံ ဒေတိ.

သာတိ သန္ထတသမ္မုတိ. ဝူပသန္တော ဝါ ပုန ကုပ္ပတီတိ ဝူပသန္တော ဝါ သော အာဗာဓော ပုန ကုပ္ပတိ၊ အနုဝဿမ္ပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ပုန သမ္မုတိဒါနကိစ္စံ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. န ကေဝလံ တသ္မိံယေဝ ရောဂေ ကုပ္ပိတေ၊ အထ ခေါ အညသ္မိံ ရောဂေ ကုပ္ပိတေပိ ဂတဂတဋ္ဌာနေ အနုဝဿံ ကာတုံ လဘတိ. တေနေဝ ဟိ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘သစေ အရောဂေါ ဟုတွာ ပုန မူလဗျာဓိနာဝ ဂိလာနော ဟောတိ၊ သောယေဝ ပရိဟာရော၊ နတ္ထညံ ‘သမ္မုတိကိစ္စ’န္တိ ဖုဿဒေဝတ္ထေရော အာဟ. ဥပတိဿတ္ထေရော ပန သော ဝါ ဗျာဓိ ပဋိကုပ္ပတု၊ အညော ဝါ၊ သကိံ ‘ဂိလာနော’တိ နာမံ လဒ္ဓံ လဒ္ဓမေဝ၊ ပုန ‘သမ္မုတိကိစ္စံ နတ္ထီ’တိ အာဟာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၅၇) ဥပတိဿတ္ထေရဝါဒေါ ပစ္ဆာ ဝုတ္တော.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣဒံ မေ၊ ဘန္တေ၊ သန္ထတံ ဦနကဆဗ္ဗဿာနိ ကာရာပိတံ အညတြ ဘိက္ခုသမ္မုတိယာ နိဿဂ္ဂိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၆၂) ဣမိနာ နယေန နိဿဇ္ဇနဝိဓာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘သေသံ ပဌမသဒိသမေဝါ’’တိ ဣမိနာ ‘‘အတ္တနာ ကတံ ပရေဟိ ပရိယောသာပေတီ’’တိအာဒိကံ အတိဒိဋ္ဌံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ပရိပုဏ္ဏေ ဆဗ္ဗဿေ ဝါ အတိရေကဆဗ္ဗဿေ ဝါ အနာပတ္တိ. အင်္ဂေသု စ ဆဗ္ဗဿာနံ အန္တောဘာဝေါ နာနာတ္တံ.

ဆဗ္ဗဿသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. နိသီဒနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

နိသီဒနသန္ထတန္တိ ‘‘နိသီဒနံ နာမ သဒသံ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧတ္ထ ပဒဘာဇနိယံ (ပါရာ. ၅၆၈) ဝုတ္တတ္တာ သဒသံ သန္ထတံ၊ ဧတ္ထ စ နိသီဒနဂ္ဂဟဏံ သန္ထတေ စီဝရသညာနိဝါရဏတ္ထံ၊ ယတော တေ ဘိက္ခူ ကမ္ဗလစီဝရသညာယ သန္ထတံ ဆဍ္ဍေတွာ ဓုတင်္ဂါနိ သမာဒိယိံသု. သယနာသနပ္ပယောဇနတ္တာ သန္ထတဿ ‘‘ပုရာဏသန္ထတံ နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ သန္ထတေ. ဝိဒတ္ထိမတ္တန္တိ သုဂတဝိဒတ္ထိမတ္တံ. ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေါ စာယံ ‘‘အနာပတ္တိ အလဘန္တော ထောကတရံ အာဒိယိတွာ ကရောတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၇၀) ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တတ္တာ. ဧကဒေသေတိ ဣဒါနိ ကတ္တဗ္ဗနဝသန္ထတဿ ဧကပ္ပဒေသေ. ဝိဇဋေတွာတိ ဝိဒ္ဓံသေတွာ. အနာဒါတိ ယ-ကာရလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘သတိ ပုရာဏသန္ထတေ အဂ္ဂဟေတွာ’’တိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣဒံ မေ၊ ဘန္တေ၊ နိသီဒနသန္ထတံ အနာဒိယိတွာ ပုရာဏသန္ထတဿ သာမန္တာ သုဂတဝိဒတ္ထိံ ကာရာပိတံ နိဿဂ္ဂိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၅၆၈) ဣမိနာ နယေန နိဿဇ္ဇနဝိဓာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သန္ထတဝိဿဇ္ဇနဝတ္ထုသ္မိံ ပညတ္တန္တိ ဘဂဝတာ သန္ထတာနိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ ဒိသွာ ‘‘သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနေ ကာရဏံ နတ္ထိ၊ ပရိဘောဂုပါယံ နေသံ ဒဿေဿာမီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၆၆) သန္ထတဝိဿဇ္ဇနဝတ္ထုသ္မိံ ပညတ္တံ. ကိရိယာကိရိယတ္တာ ဣမဿ သိက္ခာပဒဿ ‘‘သေသံ တတိယသဒိသမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဒွေဘာဂသိက္ခာပဒသဒိသမေဝါတိ အတ္ထော. အယံ ပန ဝိသေသော – ပုရာဏသန္ထတဿ သာမန္တာ သုဂတဝိဒတ္ထိယာ အာဒါယ ကရဏေ၊ အလဘန္တဿ ထောကတရံ အာဒါယ ကရဏေ၊ သဗ္ဗထာ အလဘန္တဿ အနာဒါယ ကရဏေ စ အနာပတ္တီတိ. အင်္ဂေသု ပနေတ္ထ ပဌမင်္ဂပုရာဏသန္ထတဿ သာမန္တာ သုဂတဝိဒတ္ထိအနာဒိယနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

နိသီဒနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ဧဠကလောမသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နဿာတိ အဒ္ဓါနမေဝ မဂ္ဂေါ အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ၊ တံ ပဋိပန္နဿာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အဒ္ဓါနသင်္ခါတ’’န္တိအာဒိ. အဒ္ဓါနသဒ္ဒေန ဝိသေသိတတ္တာ ပန ‘‘ဒီဃမဂ္ဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဒ္ဓါနဂမနသမယဿ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အဒ္ဓယောဇနံ ဂစ္ဆိဿာမီတိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပါစိ. ၂၁၈) အဒ္ဓယောဇနမ္ပိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဟောတိ. ဧဠကလောမာနိ စေတာနိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂတော အညတ္ထ ဥပ္ပန္နာနိ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ၊ ယတော ‘‘အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နဿာ’’တိအာဒိကံ ဝုတ္တန္တိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဗ္ဗဉ္စေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ သဗ္ဗဉ္စေတန္တိ ‘‘ဘိက္ခုနော ပနေဝ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နဿ ဧဠကလောမာနိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိအာဒိကံ ဧတံ သဗ္ဗံ. ဝတ္ထုမတ္တဒီပနမေဝါတိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ကောသလေသု ဇနပဒေ သာဝတ္ထိံ ဂစ္ဆန္တဿ အန္တရာမဂ္ဂေ ဧဠကလောမာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိံသူ’’တိအာဒိကဿ (ပါရာ. ၅၇၁) ဝတ္ထုမတ္တဿ ဒီပနမေဝ. ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ အဒ္ဓါနတော အညတ္ထာပိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌာနေသု. သဟတ္ထာတိ ကရဏတ္ထေ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သဟတ္ထေနာ’’တိ. လက္ခဏဝစနဉ္စေတံ၊ တသ္မာ ယေန ကေနစိ သရီရာဝယဝေနာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာ ဟရိတဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော’’တိ. အသန္တေ ဟာရကေတိ ဧတ္ထ ပဒါနံ အန္တောဂဓာဝဓာရဏတော အဝဓာရဏတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အသန္တေယေဝါ’’တိအာဒိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဣမာနိ မေ၊ ဘန္တေ၊ ဧဠကလောမာနိ တိယောဇနံ အတိက္ကာမိတာနိ နိဿဂ္ဂိယာနီ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၇၃) နိဿဇ္ဇနဝိဓာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တိကပါစိတ္တိယန္တိ အတိရေကတိယောဇနေ အတိရေကတိယောဇနသညိဝေမတိကဦနကသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. ဝါသာဓိပ္ပါယေန ဂန္တွာ တတော ပရံ ဟရဏေတိ ယတ္ထ ဂတော၊ တတ္ထ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီနံ ဝါ ပစ္စယာဒီနံ ဝါ အလာဘေန တတော ပရံ အညတ္ထ ဟရဏေ၊ တတောပိ အညတ္ထာတိ ဧဝံ ယောဇနသတမ္ပိ ဟရဏေ အနာပတ္တိ. အစ္ဆိန္နံ ဝါ နိဿဋ္ဌံ ဝါတိ စောရေဟိ အစ္ဆိန္နံ ဝါ ဝိနယကမ္မကတံ ဝါ. ကတဘဏ္ဍန္တိ ကတံ ဘဏ္ဍံ ကမ္ဗလကောဇဝသန္ထတာဒိ ယံ ကိဉ္စိ အန္တမသော သုတ္တကေန ဗဒ္ဓမတ္တမ္ပိ. တေနာဟ ‘‘အန္တမသော’’တိအာဒိ. ယော ပန တနုကပတ္တတ္ထဝိကန္တရေ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၇၅) ဝါ အာယောဂအံသဗဒ္ဓကကာယဗန္ဓနာဒီနံ အန္တရေသု ဝါ ပိပ္ဖလိကာဒီနံ မလရက္ခဏတ္ထံ သိပါဋိကာယံ ဝါ အန္တမသော ဝါတာဗာဓိကော ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒေပိ လောမာနိ ပက္ခိပိတွာ ဂစ္ဆတိ၊ အာပတ္တိယေဝ. သုတ္တကေန ပန ဗန္ဓိတွာ ပက္ခိတ္တံ ကတဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌတိ၊ ဝေဏိံ ကတွာ ဟရတိ၊ ဣဒံ နိဓာနမုခံ နာမ၊ အာပတ္တိယေဝ.

ပဌမပ္ပဋိလာဘောတိ အတ္တနော အတ္ထာယ ဧဠကလောမာနံ ပဌမုပ္ပတ္တိ. ဧတေန အစ္ဆိန္နနိဿဋ္ဌပ္ပဋိလဒ္ဓါနံ ပဋိက္ခေပေါ. အညဿ အဇာနန္တဿ ယာနေ ပက္ခိပိတွာတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၇၂) ဂစ္ဆန္တေ ရထာဒိကေ ဝါ ဟတ္ထိပိဋ္ဌိအာဒီသု ဝါ သာမိကဿ အဇာနန္တဿေဝ ‘‘ဟရိဿတီ’’တိ ပက္ခိပိတွာ. အဂစ္ဆန္တေပိ ဧသေဝ နယော. သစေ ပန အဂစ္ဆန္တေ ရထာဒိမှိ ဝါ ဟတ္ထိပိဋ္ဌိအာဒီသု ဝါ ဌပေတွာ အာရောဟိတွာ သာရေတိ၊ ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဂစ္ဆန္တော စောဒေတိ၊ ပက္ကောသန္တော ဝါ အနုဗန္ဓာပေတိ၊ ‘‘အညံ ဟရာပေတီ’’တိ (ပါရာ. ၅၇၅) ဝစနတော အနာပတ္တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘အဇာနန္တဿ ယာနေ’’တိ ဣမိနာ ဇာနန္တဿ စေ ယာနေ ပက္ခိပတိ၊ အညံ ဟရာပေတိ နာမာတိ ဒဿေတိ. အဟရဏပစ္စာဟရဏန္တိ ဟရဏပစ္စာဟရဏာနမဘာဝေါ.

ဧဠကလောမသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ဧဠကလောမဓောဝါပနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သက္ကေသူတိ ‘‘သကျာ ဝတ၊ ဘော ကုမာရာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၇) ဥဒါနံ ပဋိစ္စ ‘‘သကျာ’’တိ လဒ္ဓနာမာနံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှိသဒ္ဒေန ‘‘သက္ကာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မိံ သက္ကေသု ဇနပဒေ. ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ နာမ ပဏ္ဍုကလောဟိတကာဒယော ဆမူလကာ၊ တေသံ သိဿာ စ.

ဧဠကလောမဓောဝါပနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ဇာတရူပသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ရဇတန္တိ န ကေဝလံ ရူပိယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ၊ အထ ခေါ ယံ ကိဉ္စိ ဝေါဟာရဂမနီယံ ကဟာပဏာဒိ စ ဧတံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကဟာပဏောတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၃-၅၈၄) သုဝဏ္ဏမယော ဝါ ရူပိယမယော ဝါ ပါကတိကော ဝါ. လောဟမာသကော နာမ တမ္ဗလောဟာဒီဟိ ကတမာသကော. ဒါရုမာသကော နာမ သာရဒါရုနာ ဝါ ဝေဠုပေသိကာယ ဝါ အန္တမသော တာလပဏ္ဏေနပိ ရူပံ ဆိန္ဒိတွာ ကတမာသကော. ဇတုမာသကော နာမ လာခါယ ဝါ နိယျာသေန ဝါ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတွာ ကတမာသကော. ‘‘ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဣမိနာ ပန ပဒေန ယော ယော ယတ္ထ ယတ္ထ ဇနပဒေ ယဒါ ယဒါ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆတိ၊ အန္တမသော အဋ္ဌိမယောပိ စမ္မမယောပိ ရုက္ခဖလဗီဇမယောပိ သမုဋ္ဌာပိတရူပေါပိ အသမုဋ္ဌာပိတရူပေါပိ သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတော. တဒေဝါတိ ဇာတရူပရဇတမေဝ. ဟိရညံ နာမ ကဟာပဏော.

‘‘သာဒိယတီ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ ‘‘ဂဏှိတုကာမော ဟောတီ’’တိ. န ကေဝလံ ကာယဝါစာဟိ ပဋိက္ခိတ္တမေဝ ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတိ၊ အထ ခေါ မနသာပိ ပဋိက္ခိတ္တံ ပဋိက္ခိတ္တမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကာယဝါစာဟီ’’တိအာဒိ. သစေ ပန ကာယဝါစာဟိ အပ္ပဋိက္ခိပိတွာ စိတ္တေန အဓိဝါသေတိ၊ ကာယဝါစာဟိ ကတ္တဗ္ဗဿ ပဋိက္ခေပဿ အကရဏတော အကိရိယသမုဋ္ဌာနံ ကာယဝစီဒွါရေ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. မနောဒွါရေ ပန အာပတ္တိ နာမ နတ္ထိ.

ဧကော သတံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၅၈၃-၅၈၄) ဝါ သဟဿံ ဝါ ပါဒမူလေ ဌပေတိ ‘‘တုယှိဒံ ဟောတူ’’တိ၊ ဘိက္ခု ‘‘နယိဒံ ကပ္ပတီ’’တိ ပဋိက္ခိပတိ. ဥပါသကော ‘‘ပရိစ္စတ္တံ မယာ တုမှာက’’န္တိ ဂတော၊ အညော တတ္ထ အာဂန္တွာ ပုစ္ဆတိ ‘‘ကိံ၊ ဘန္တေ၊ ဣဒ’’န္တိ. ယံ တေန စ အတ္တနာ စ ဝုတ္တံ၊ တံ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ. သော စေ ဝဒတိ ‘‘ဂေါပေဿာမိ၊ ဘန္တေ၊ ဂုတ္တဋ္ဌာနံ ဒဿေထာ’’တိ၊ သတ္တဘူမိကမ္ပိ ပါသာဒံ အဘိရုဟိတွာ ‘‘ဣဒံ ဂုတ္တဋ္ဌာန’’န္တိ အာစိက္ခိတဗ္ဗံ၊ ‘‘ဣဓ နိက္ခိပါဟီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ ကပ္ပိယဉ္စ အကပ္ပိယဉ္စ နိဿာယ ဌိတံ ဟောတိ၊ ဒွါရံ ပိဒဟိတွာ ရက္ခန္တေန ဝသိတဗ္ဗံ. သစေ ကိဉ္စိ ဝိက္ကာယိကဘဏ္ဍံ ပတ္တံ ဝါ စီဝရံ ဝါ အာဂစ္ဆတိ၊ ‘‘ဣဒံ ဂဟေဿထ၊ ဘန္တေ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဥပါသက၊ အတ္ထိ အမှာကံ ဣမိနာ အတ္ထော၊ ဝတ္ထု စ ဧဝရူပံ နာမ သံဝိဇ္ဇတိ၊ ကပ္ပိယကာရကော နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. သစေ သော ဝဒတိ ‘‘အဟံ ကပ္ပိယကာရကော ဘဝိဿာမိ၊ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ဒေထာ’’တိ၊ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဩကာသေ ဌပိတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ ‘‘ဣမံ ဂဏှာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကပ္ပိယဉ္စ အကပ္ပိယဉ္စ နိဿာယ ဌိတမေဝ ဟောတိ. သော စေတံ ဂဟေတွာ တဿ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ ဒေတိ၊ ဝဋ္ဋတိ. သစေ အဓိကံ ဂဏှာတိ၊ ‘‘န မယံ တဝ ဘဏ္ဍံ ဂဏှာမ၊ နိက္ခမာဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော.

သံဃမဇ္ဈေယေဝ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ရူပိယံ နာမ အကပ္ပိယံ၊ တသ္မာ ‘‘နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ သံဃဿ ဝါ ဂဏဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ’’တိ န ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တံ ပဋိဂ္ဂဟိတမတ္တမေဝ၊ န တေန ကိဉ္စိ ကပ္ပိယဘဏ္ဍံ စေတာပိတံ၊ တသ္မာ ဥပါယေန ပရိဘောဂဒဿနတ္ထံ ‘‘သံဃမဇ္ဈေယေဝ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တေလာဒီနံ ဂဟဏံ. သောတိ ယော ဂဟဋ္ဌော ‘‘သပ္ပိ ဝါ တေလံ ဝါ ဝဋ္ဋတိ ဥပါသကာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော၊ သော. အညေန လဘိတွာတိ ဘိက္ခုနာ ဝါ အာရာမိကေန ဝါ အတ္တနော ဝဿဂ္ဂေန လဘိတွာ. တတော နိဗ္ဗတ္တရုက္ခစ္ဆာယာပီတိ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုနာ အာဟဋဗီဇတော နိဗ္ဗတ္တရုက္ခပရိစ္ဆေဒေန ဌိတစ္ဆာယာပိ၊ ပရိစ္ဆေဒါတိက္ကန္တာ ပန အာဂန္တုကတ္တာ ဝဋ္ဋတိ. နော စေ ဆဍ္ဍေတီတိ အထ နေဝ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ၊ န ဆဍ္ဍေတိ၊ ‘‘ကိံ မယှံ ဣမိနာ ဗျာပါရေနာ’’တိ ယေနကာမံ ပက္ကမတိ. ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတော ‘‘ယော န ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆေယျ၊ န ဒေါသာဂတိံ ဂစ္ဆေယျ၊ န မောဟာဂတိံ ဂစ္ဆေယျ၊ န ဘယာဂတိံ ဂစ္ဆေယျ၊ ဆဍ္ဍိတာဆဍ္ဍိတဉ္စ ဇာနေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၅၈၄) ဧဝံ ဝုတ္တပဉ္စင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော. သမ္မန္နိတဗ္ဗောတိ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ၊ သံဃော ဣတ္ထန္နာမံ ဘိက္ခုံ ရူပိယဆဍ္ဍကံ သမ္မန္နေယျာ’’တိအာဒိနာ ပဒဘာဇနေ ဝုတ္တာယ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာယ သမ္မန္နိတဗ္ဗော.

အနိမိတ္တံ ကတွာ ဂူထံ ဝိယ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗန္တိ ပတိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခဏဝသေန နိမိတ္တံ အကတွာ ဂူထံ ဝိယ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗံ၊ အက္ခီနိ နိမီလေတွာဝ နဒိယာ ဝါ ပပါတေ ဝါ ဝနဂဟနေ ဝါ ဂူထံ ဝိယ အနပေက္ခေန ပတိတောကာသံ အသမန္နာဟရန္တေန ပါတေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဂူထံ ဝိယ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗ’’န္တိ. တိကပါစိတ္တိယန္တိ ရူပိယသညိဝေမတိကအရူပိယသညီနံ ဝသေန တီဏိ ပါစိတ္တိယာနိ. အရူပိယေ ရူပိယသညိနောတိ ခရပတ္တာဒီသု သုဝဏ္ဏာဒိသညိနော. ရတနသိက္ခာပဒနယေနာတိ ‘‘အဇ္ဈာရာမေ ဝါ အဇ္ဈာဝသထေ ဝါ’’တိ (ပါစိ. ၅၀၅) ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိဓိနာ.

ဇာတရူပသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ရူပိယသံဝေါဟာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ကတာဒိဝသေနာတိ ကတအကတကတာကတဝသေန. သုဝဏ္ဏာဒိစတုဗ္ဗိဓမ္ပိ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထု ဣဓ ရူပိယဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ဇာတရူပရဇတပရိဝတ္တန’’န္တိ. ဣဒဉ္စ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမသိက္ခာပဒေန ဟီ’’တိအာဒိ. ပရိဝတ္တနန္တိ သာဒိတရူပိယဿ ပရိဝတ္တနံ. ပုရိမနယာနုသာရေနာတိ ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ နာနပ္ပကာရကံ ရူပိယသံဝေါဟာရံ သမာပဇ္ဇိံ၊ ဣဒံ မေ နိဿဂ္ဂိယ’’န္တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၈၉).

ရူပိယသံဝေါဟာရဝတ္ထုသ္မိန္တိ ပဋိဂ္ဂဟဏဿေဝ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟိတပရိဝတ္တနေ ဒေါသံ အဒိသွာ ရူပိယပရိဝတ္တနေ. တဿ ဝါတိ ပရိဝတ္တိတဿ ဝါ. ဓနဿ ဝါတိ အတ္တနော မူလဓနဿ ဝါ. အတ္တနော ဝါ ဟိ အရူပိယေန ပရဿ ရူပိယံ စေတာပေယျ၊ အတ္တနော ဝါ ရူပိယေန ပရဿ အရူပိယံ၊ ဥဘယထာပိ ရူပိယသံဝေါဟာရော ကတောဝ ဟောတီတိ.

ရူပိယသံဝေါဟာရသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ကယဝိက္ကယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

ရူပိယသံဝေါဟာရဿ ပန ဟေဋ္ဌာသိက္ခာပဒေန ဂဟိတတ္တာ ကပ္ပိယဘဏ္ဍာနမေဝေတ္ထ ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘စီဝရာဒီန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ စီဝရာဒီနံ ကပ္ပိယဘဏ္ဍာနန္တိ အန္တမသော ဒသိကသုတ္တံ ဥပါဒါယ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယာနံ ယေသံ ကေသဉ္စိ ကပ္ပိယဘဏ္ဍာနံ. ကယံ နာမ ပရဘဏ္ဍဿ ဂဟဏံ. ဝိက္ကယံ နာမ အတ္တနော ဘဏ္ဍဿ ဒါနံ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ဣမံ ဒေဟီ’’တိအာဒိ. ပရဿာတိ ဌပေတွာ ပဉ္စ သဟဓမ္မိကေ အညဿ. ဧတ္ထ စ ‘‘အဟံ၊ ဘန္တေ၊ နာနပ္ပကာရကံ ကယဝိက္ကယံ သမာပဇ္ဇိံ၊ ဣဒံ မေ နိဿဂ္ဂိယံ၊ ဣမာဟံ သံဃဿ နိဿဇ္ဇာမီ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၉၅) နယေန နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဝုတ္တလက္ခဏဝသေနာ’’တိအာဒိ. နနု စေတ္ထ စီဝရဓောဝနေ ဝါ ကေသစ္ဆေဒနေ ဝါ ဘူမိသောဓနာဒိနဝကမ္မေ ဝါ ပရဘဏ္ဍံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ နာမ နတ္ထိ၊ တတ္ထ ကိံ ကာတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘အသန္တေ ပါစိတ္တိယံ ဒေသေတဗ္ဗမေဝါ’’တိ. ယထာ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုမှိ ပရိဘုတ္တေ ဝါ နဋ္ဌေ ဝါ ပါစိတ္တိယံ ဒေသေတိ၊ ဧဝံ ဣဓာပိ ဒေသေတဗ္ဗမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော.

ဣဒံ အမှာကံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ပဋိဂ္ဂဟိတံ တေလံ ဝါ သပ္ပိ ဝါ အမှာကံ သံဝိဇ္ဇတိ. အမှာကဉ္စ ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ အတ္ထောတိ အမှာကဉ္စ တဒညေန ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတကေန အတ္ထော. ‘‘ရူပိယသံဝေါဟာရေ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ ဣမိနာ ‘‘တိကပါစိတ္တိယံ အကယဝိက္ကယေ ကယဝိက္ကယသညိနော စ ဝေမတိကဿ စ ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဣမံ နယမတိဒိသတိ.

ကယဝိက္ကယသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဧဠကလောမဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.