၁. ကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

နိဋ္ဌိတစီဝရသ္မိန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၂-၄၆၃) နိဋ္ဌိတဉ္စ တံ စီဝရဉ္စာတိ နိဋ္ဌိတစီဝရံ၊ နိဋ္ဌိတေ အာနိသံသမူလကေ စီဝရေ၊ ပစ္စာသာစီဝရေ စာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန တံ စီဝရံ ကရဏေနပိ နိဋ္ဌိတံ ဟောတိ နာသနာဒီဟိပိ၊ တသ္မာ ‘‘သူစိကမ္မပရိယောသာနေန ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယံ ကိဉ္စိ သူစိယာ ကတ္တဗ္ဗံ ပါသကပဋ္ဋဂဏ္ဌိကပဋ္ဋပရိယောသာနကမ္မံ၊ တံ သူစိကမ္မပရိယောသာနံ နာမ၊ တေန. နဋ္ဌန္တိ စောရာဒီဟိ ဟဋံ. ဧတမ္ပိ ဟိ ကရဏပလိဗောဓဿ နိဋ္ဌိတတ္တာ ‘‘နိဋ္ဌိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိနဋ္ဌန္တိ ဥပစိကာဒီဟိ ခါဒိတံ. ဒဍ္ဎန္တိ အဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎံ. စီဝရာသာ ဝါ ဥပစ္ဆိန္နာတိ ‘‘အသုကသ္မိံ နာမ ကုလေ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ ယာ စီဝရာသာ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ၊ သာ ဥပစ္ဆိန္နာ. ဧတေသမ္ပိ ကရဏပလိဗောဓဿေဝ နိဋ္ဌိတတ္တာ နိဋ္ဌိတဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဣမေသု ဝါ’’တိအာဒိ. ဧတေန စီဝရပလိဗောဓာဘာဝေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘စီဝရဿ ကရဏပလိဗောဓေ ဥပစ္ဆိန္နေတိ အတ္ထော’’တိ. ကထမေတံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘အတ္ထတကထိနဿ ဟီ’’တိအာဒိ. ပဉ္စာနိသံသေ အညတ္ထ ဂန္တုံ အဒတွာ သင်္ဂဏှနဋ္ဌေန ကထိနံ၊ ထိရန္တိ အတ္ထော၊ အတ္ထတံ ကထိနံ ယေန သော အတ္ထတကထိနော၊ တဿ အတ္ထတကထိနဿ. ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. တာဝ ကထိနာနိသံသံ လဘတီတိ ဧတ္ထ ယော အတ္ထတကထိနော ဘိက္ခူတိ အဇ္ဈာဟရိတဗ္ဗံ၊ တာဝ သော အတ္ထတကထိနော ဘိက္ခူတိ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ အနာမန္တစာရာဒိကံ ကထိနာနိသံသံ လဘတီတိ အတ္ထော. ‘‘အတ္ထတကထိနဿ ဘိက္ခုနော’’တိ ဣဒံ ဝါ ‘‘အတ္ထတကထိနော ဘိက္ခူ’’တိ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမံ ကတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – စီဝရပလိဗောဓော အာဝါသပလိဗောဓောတိ ဒွေ ပလိဗောဓာ. တေသု ဧကပလိဗောဓေပိ သတိ ယသ္မာ အနာမန္တစာရာဒိကံ အာနိသံသံ လဘတိ၊ နာသတိ. ကသ္မာ? ‘‘နိဋ္ဌိတစီဝရသ္မိ’’န္တိ ဧတဿ စီဝရဿ ကရဏပလိဗောဓေ ဥပစ္ဆိန္နေတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတီတိ. သံဃဿာတိ သံဃေန. ကတ္တရိ စေတံ သာမိဝစနံ. ဥဗ္ဘတေတိ အဋ္ဌန္နံ မာတိကာနမညတရေန၊ အန္တရုဗ္ဘာရေန ဝါ ဥဒ္ဓဋေ.

တတြာတိ တသ္မိံ ကထိနေ. ဥဗ္ဘာရော ဥဒ္ဓရဏံ. ပုရိမဝဿံဝုဋ္ဌေ တိံသမတ္တေ ပါဝေယျကေ ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိဿ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝဿံဝုဋ္ဌာနံ ဘိက္ခူနံ ကထိနံ အတ္ထရိတု’’န္တိ ကထိနက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၃၀၆) ဘဂဝတာ ကထိနဿ အနုညာတတ္တာ ‘‘အယဉှိ ကထိနတ္ထာရော နာမ။ပေ။ အနုညာတော’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပုရိမဝဿံဝုဋ္ဌာနန္တိ ဝဿစ္ဆေဒံ အကတွာ ပုရိမဝဿံဝုဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ဧတေန ဝုဋ္ဌဝဿဝသေန တာဝ ပုရိမိကာယ ဝဿံ ဥပဂတာယေဝ ကထိနတ္ထာရံ လဘန္တိ၊ န ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတာတိ ဒဿေတိ. ဝုဋ္ဌဝဿဝသေန တာဝ ဧဝံ ဟောတု၊ ဂဏနဝသေန တံ ကိတ္တကာ လဘန္တီတိ အာဟ ‘‘သော’’တိအာဒိ. သောတိ ကထိနတ္ထာရော. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေနာတိ ဂဏနဝသေန ပစ္ဆိမကောဋိယာ. ပဉ္စန္နံ ဇနာနံ ဝဋ္ဋတီတိ ပစ္ဆိမကောဋိယာ စတ္တာရော ကထိနဒုဿဿ ဒါယကာ၊ ဧကော ပဋိဂ္ဂါဟကောတိ ပဉ္စန္နံ ဇနာနံ ဝဋ္ဋတိ. ကေစိ ပန ‘‘ပဉ္စဝဂ္ဂကရဏီယတ္တာ ‘ပဉ္စန္နံ ဇနာနံ ဝဋ္ဋတီ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ တံ တေသံ မတိမတ္တံ ‘‘တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယွာယံ စတုဝဂ္ဂေါ ဘိက္ခုသံဃော ဌပေတွာ တီဏိ ကမ္မာနိ ဥပသမ္ပဒံ ပဝါရဏံ အဗ္ဘာန’’န္တိ စမ္ပေယျက္ခန္ဓကေ (မဟာဝ. ၃၈၈) ဝုတ္တတ္တာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝုဋ္ဌဝဿဝသေန ပုရိမဝဿံဝုဋ္ဌာနံ အနညာတော၊ ယသ္မာ စ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန ပဉ္စန္နံ ဇနာနံ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဝိဟာရေ. အာနိသံသေတိ အနာမန္တစာရာဒိကေ ကထိနာနိသံသေ. အထ ပန စတ္တာရော ဘိက္ခူ ဝဿံ ဥပဂတာ၊ ဧကော ပရိပုဏ္ဏဝဿော သာမဏေရော သစေ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပသမ္ပဇ္ဇတိ၊ ဂဏပူရကော စေဝ ဟောတိ၊ အာနိသံသဉ္စ လဘတိ. တယော ဘိက္ခူ၊ ဒွေ သာမဏေရာ၊ ဒွေ ဘိက္ခူ၊ တယော သာမဏေရာ၊ ဧကော ဘိက္ခု၊ စတ္တာရော သာမဏေရာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

ခန္ဓကေ ဝုတ္တာယ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာယာတိ –

‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ ဣဒံ သံဃဿ ကထိနဒုဿံ ဥပ္ပန္နံ. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ၊ သံဃော ဣမံ ကထိနဒုဿံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒဒေယျ ကထိနံ အတ္ထရိတုံ၊ ဧသာ ဉတ္တိ. သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ ဣဒံ သံဃဿ ကထိနဒုဿံ ဥပ္ပန္နံ၊ သံဃော ဣမံ ကထိနဒုဿံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒေတိ ကထိနံ အတ္ထရိတုံ. ယဿာယသ္မတော ခမတိ ဣမဿ ကထိနဒုဿဿ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ဒါနံ ကထိနံ အတ္ထရိတုံ၊ သော တုဏှဿ. ယဿ နက္ခမတိ၊ သော ဘာသေယျ. ဒိန္နံ ဣဒံ သံဃေန ကထိနဒုဿံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဘိက္ခုနော ကထိနံ အတ္ထရိတုံ၊ ခမတိ သံဃဿ၊ တသ္မာ တုဏှီ၊ ဧဝမေတံ ဓာရယာမီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၀၇) –

ဧဝံ ကထိနက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တာယ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာယ. ကထိနတ္ထာရာရဟဿာတိ ကထိနံ အတ္ထရိတုံ ဘဗ္ဗဿ. သော စ ခေါ ပုဗ္ဗကရဏဇာနနာဒီဟိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ ‘‘အဋ္ဌဓမ္မကောဝိဒေါ ဘိက္ခု၊ ကထိနတ္ထာရမရဟတီ’’တိ. ပရိဝါရေပိ (ပရိ. ၄၀၉) ဝုတ္တံ –

‘‘အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဘဗ္ဗော ကထိနံ အတ္ထရိတုံ. ကတမေဟိ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဘဗ္ဗော ကထိနံ အတ္ထရိတုံ? ပုဗ္ဗကရဏံ ဇာနာတိ၊ ပစ္စုဒ္ဓါရံ ဇာနာတိ၊ အဓိဋ္ဌာနံ ဇာနာတိ၊ အတ္ထာရံ ဇာနာတိ၊ မာတိကံ ဇာနာတိ၊ ပလိဗောဓံ ဇာနာတိ၊ ဥဒ္ဓါရံ ဇာနာတိ၊ အာနိသံသံ ဇာနာတိ၊ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဘဗ္ဗော ကထိနံ အတ္ထရိတု’’န္တိ.

ဧတ္ထ စ ပုဗ္ဗကရဏံ နာမ ဓောဝနဝိစာရဏစ္ဆေဒနဗန္ဓနသိဗ္ဗနရဇနကပ္ပကရဏံ. ပစ္စုဒ္ဓါရော နာမ ပုရာဏသင်္ဃာဋိအာဒီနံ ပစ္စုဒ္ဓရဏံ. အဓိဋ္ဌာနံ နာမ ကထိနစီဝရာဓိဋ္ဌာနံ. အတ္ထာရော နာမ ကထိနတ္ထာရော. မာတိကာ နာမ အဋ္ဌ မာတိကာ. ပလိဗောဓော နာမ အာဝါသပလိဗောဓော စီဝရပလိဗောဓောတိ ဒွေ ပလိဗောဓာ. ဥဒ္ဓါရော နာမ ပက္ကမနန္တိကာဒယော. အာနိသံသော နာမ ပဉ္စာနိသံသာ.

ယံ ပန သမန္တပါသာဒိကာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၀၆) ဝုတ္တံ ‘‘ကထိနံ ပန ကေန အတ္ထရိတဗ္ဗံ? ယဿ သံဃော ကထိနစီဝရံ ဒေတိ၊ သံဃေန ပန ကဿ ဒါတဗ္ဗံ? ယော ဇိဏ္ဏစီဝရော ဟောတိ၊ သစေ ဗဟူ ဇိဏ္ဏစီဝရာ ဟောန္တိ၊ ဝုဍ္ဎဿ ဒါတဗ္ဗံ. ဝုဍ္ဎေသုပိ ယော မဟာပရိသော တဒဟေဝ စီဝရံ ကတွာ အတ္ထရိတုံ သက္ကောတိ၊ တဿ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ ဝုဍ္ဎော န သက္ကောတိ၊ နဝကတရော သက္ကောတိ၊ တဿ ဒါတဗ္ဗံ. အပိစ သံဃေန မဟာထေရဿ သင်္ဂဟံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တသ္မာ ‘တုမှေ၊ ဘန္တေ၊ ဂဏှထ၊ မယံ ကတွာ ဒဿာမာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ၊ တမ္ပိ ကထိနတ္ထာရာရဟံယေဝ ဂဟေတွာဝ ဒါတဗ္ဗံ. ဒေန္တေန ပန တီသု စီဝရေသု ယံ ယံ ဇိဏ္ဏံ ဟောတိ၊ တံ တဒတ္ထာယ ဒါတဗ္ဗံ. ပကတိယာ ဒုပဋ္ဋစီဝရဿ ဒုပဋ္ဋတ္ထာယေဝ ဒါတဗ္ဗံ. သစေပိဿ ဧကပဋ္ဋစီဝရံ ဃနံ ဟောတိ၊ ကထိနသာဋကော စ ပေလဝေါ၊ သာရုပ္ပတ္ထာယ ဒုပဋ္ဋပ္ပဟောနကမေဝ ဒါတဗ္ဗံ. ‘‘အဟံ အလဘန္တော ဧကပဋ္ဋံ ပါရုပါမီ’’တိ ဝဒန္တဿာပိ ဒုပဋ္ဋံ ဒါတုံ ဝဋ္ဋတိ. ယော ပန လောဘပကတိကော ဟောတိ၊ တဿ န ဒါတဗ္ဗံ. တေနာပိ ကထိနံ အတ္ထရိတွာ ပစ္ဆာ သိဗ္ဗေတွာ ‘‘ဒွေ စီဝရာနိ ကရိဿာမီ’’တိ န ဂဟေတဗ္ဗံ.

တေနာတိ ကထိနတ္ထာရကေန ဘိက္ခုနာ. တဒဟေဝါတိ တသ္မိံယေဝ ဒိဝသေ. ပဉ္စ ဝါ အတိရေကာနိ ဝါ ခဏ္ဍာနိ ဆိန္ဒိတွာတိ ယထာ ပဉ္စခဏ္ဍိကာဒီနံ သင်္ဃာဋိအာဒီနံ တိဏ္ဏံ စီဝရာနံ အညတရပ္ပဟောနကာနိ မဟာမဏ္ဍလအဍ္ဎမဏ္ဍလာဒိဝသေန ပဉ္စ ခဏ္ဍာနိ ဝါ အတိရေကာနိ ဝါ သတ္တာဒိခဏ္ဍာနိ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ ဆိန္ဒိတွာ. တသ္မိဉ္စ ကထိနစီဝရေ ကရိယမာနေ ‘‘အဟံ ထေရော’’တိ ဝါ ‘‘ဗဟုဿုတော’’တိ ဝါ ဧကေနာပိ အကာတုံ န လဗ္ဘတိ. အနာဒရိယေန အကရောန္တဿ ဒုက္ကဋံ. တသ္မာ သဗ္ဗေဟေဝ သန္နိပတိတွာ ဓောဝနဆေဒနသိဗ္ဗနရဇနာနိ နိဋ္ဌာပေတဗ္ဗာနိ. တေနာဟ ‘‘သေသဘိက္ခူဟိပိ တဿ သဟာယေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ကတစီဝရမေဝါတိ နိဋ္ဌိတပရိကမ္မမေဝ ကထိနဒုဿံ. သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန အန္တရဝါသကောပိ ဆိန္ဒိတွာဝ ကာတဗ္ဗော အညထာ အတ္ထာရဝိပတ္တိတော. ယထာဟ –

‘‘ကထဉ္စ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနတ္ထတံ ဟောတိ ကထိနံ? န ဥလ္လိခိတမတ္တေန အတ္ထတံ ဟောတိ ကထိနံ။ပေ။ န အညတြ ပဉ္စကေန ဝါ အတိရေကပဉ္စကေန ဝါ တဒဟေဝ သဉ္ဆိန္နေနာ’’တိ (မဟာဝ. ၃၀၈).

တေနေဝါဟ ‘‘အစ္ဆိန္နာသိဗ္ဗိတံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. တေန ဘိက္ခုနာတိ အတ္ထာရကေန ဘိက္ခုနာ. အတ္ထရိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထရဏံ ကာတဗ္ဗံ. တဉ္စ ခေါ တထာဝစီဘေဒကရဏမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဟ –

‘‘သစေ သင်္ဃာဋိယာ ကထိနံ အတ္ထရိတုကာမော ဟောတိ၊ ပေါရာဏိကာ သင်္ဃာဋိ ပစ္စုဒ္ဓရိတဗ္ဗာ၊ နဝါ သင်္ဃာဋိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ၊ ‘ဣမာယ သင်္ဃာဋိယာ ကထိနံ အတ္ထရာမီ’တိ ဝါစာ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာ’’တိ (ပရိ. ၄၁၃) –

ဝိတ္ထာရော. ‘‘ဘန္တေ၊ အာဝုသော’’တိ စ ‘‘အနုမောဒထ၊ အနုမောဒါဟီ’’တိ စ ဝစနဘေဒံ သန္ဓာယ ‘‘ထေရာနဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဧဝံ အတ္ထာရကေန ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အနုမောဒကေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘တေဟိပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘အနုမောဒါမာ’’တိ အတ္တနာဝ အတ္တနိ ဂါရဝဝသေန ဝုတ္တံ. ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ၊ တထာပိ ဧကကေန ‘‘အနုမောဒါမာ’’တိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ‘‘အနုမောဒါမိ’’စ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တိ၊ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ကထိနာနိသံသေ ဒဿေတုံ ဘူမိံ ဝိစာရယန္တော ‘‘ပုရိမဝဿံဝုဋ္ဌေသုပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေသံယေဝါတိ အတ္ထာရကအနုမောဒကာနံယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ပရိဝါရေ ‘‘ဒွိန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အတ္ထတံ ဟောတိ ကထိနံ အတ္ထာရကဿ စ အနုမောဒကဿ စာ’’တိ (ပရိ. ၄၀၃). တေတိ အတ္ထာရကအနုမောဒကာ. တတော ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထာရာနုမောဒနတော ပဋ္ဌာယ. ယာဝ ကထိနဿုဗ္ဘာရာတိ န ကေဝလံ စီဝရမာသေယေဝ၊ အထ ခေါ အဋ္ဌန္နံ မာတိကာနံ အညတရေန ဝါ အန္တရုဗ္ဘာရေန ဝါ ယာဝ ကထိနဿုဗ္ဘာရာ ပဉ္စာနိသံသေ လဘန္တိ၊ ဥဒ္ဓဋေ ပန န လဘန္တီတိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ တေ ပဉ္စာနိသံသေ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘အနာမန္တစာရော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနာမန္တစာရော နာမ ပဉ္စန္နံ ဘောဇနာနံ အညတရေန နိမန္တိတဿ သန္တံ ဘိက္ခုံ အနာပုစ္ဆာ ကုလေသု စာရိတ္တာပဇ္ဇနံ. အသမာဒါနစာရော နာမ နာမေနာဓိဋ္ဌိတဿ စီဝရဿ အသမာဒါနစရဏံ၊ နာမေနာဓိဋ္ဌိတာနံ တိဏ္ဏံ စီဝရာနမညတရံ စီဝရံ ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိက္ခိပိတွာ အညတ္ထ အရုဏုဋ္ဌာပနန္တိ အတ္ထော၊ စီဝရဝိပ္ပဝါသောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယာဝဒတ္ထစီဝရန္တိ ယာဝတာ စီဝရေန အတ္ထော ဟောတိ၊ တာဝတကံ အနဓိဋ္ဌိတံ အဝိကပ္ပိတံ စီဝရဓာရဏံ၊ ဒသာဟမတိက္ကမိတွာ စီဝရဿ ဌပနန္တိ အတ္ထော. ဂဏဿ ဘောဇနံ ဂဏဘောဇနံ. ဂဏောတိ စေတ္ထ စတ္တာရော ဝါ တတုတ္တရိ ဝါ ဘိက္ခူ. တေသံ ဝိညတ္တိတော ဝါ နိမန္တနတော ဝါ လဒ္ဓဿ ဩဒနာဒီနံ ပဉ္စန္နံ အညတရဘောဇနဿ သဟ ဂဟဏန္တိ အတ္ထော. ယော စ တတ္ထ စီဝရုပ္ပါဒေါတိ တတ္ထ ကထိနတ္ထတသီမာယ မတကစီဝရံ ဝါ ဟောတု၊ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နံ ဝါ သံဃိကေန တတြုပ္ပါဒေန အာဘတံ ဝါ ယေန ကေနစိ အာကာရေန ယံ သံဃိကံ စီဝရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ တေသံ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တသ္မိံ အာဝါသေ သံဃဿ ဥပ္ပန္နစီဝရဉ္စာ’’တိ.

‘‘ယံ ပန တတ္ထ သံဃဿ ဥပ္ပန္နံ ပတ္တာဒိ ဝါ အညံ ဘဏ္ဍံ ဝါ၊ တံ သဗ္ဗေသံ ပါပုဏာတိ. ယံ ပန တတြုပ္ပါဒေန တဏ္ဍုလာဒိနာ ဝတ္ထံ စေတာပိတံ၊ အတ္ထတကထိနာနမေဝ တာနိ ဝတ္ထာနိ ပါပုဏန္တိ. ဝတ္ထေဟိ ပန တဏ္ဍုလာဒီသု စေတာပိတေသု သဗ္ဗေသံ တာနိ ပါပုဏန္တီ’’တိ ဂဏ္ဌိပဒေ ဝုတ္တံ၊ တမ္ပိ စေတာပိတကာလတော ပဋ္ဌာယ စီဝရုပ္ပါဒေါ န ဟောတီတိ သုဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနတ္ထတကထိနာ ပန ဣမေသု ပဉ္စသု အာနိသံသေသု စီဝရမာသေ အသမာဒါနစာရံ ဌပေတွာ သေသာနိသံသေ လဘန္တိ. ယဒိ အသမာဒါနစာရောပိ လဗ္ဘေယျ၊ ပါဝေယျကာ ဘိက္ခူ ဝဿံဝုဋ္ဌာ ဩကပုဏ္ဏေဟိ စီဝရေဟိ န ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမေယျုံ. ယသ္မာ တံ န လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ စီဝရမာသေပိ စီဝရံ သမာဒါယ ဧဝ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိံသု.

ဧဝံ ကထိနတ္ထာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဥဗ္ဘာရံ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ပနေတံ ကထိန’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မာတိကာတိ မာတရော၊ ဇနေတ္တိယောတိ အတ္ထော. ကထိနုဗ္ဘာရဉှိ ဧတာ အဋ္ဌ ဇနေန္တိ. တာသု ပက္ကမနံ အန္တော ဧတိဿာတိ ပက္ကမနန္တိကာ. ဧဝံ သေသာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု အတ္ထတကထိနော ကထိနစီဝရံ အာဒါယ တသ္မိံ အာဝါသေ နိရပေက္ခော ‘‘န ပစ္စေဿ’’န္တိ ပက္ကမတိ၊ တဿေဝံ ပက္ကမတော ကထိနုဒ္ဓါရော အတိက္ကန္တမတ္တာယ သီမာယ ဟောတီတိ ပက္ကမနန္တိကော ကထိနုဒ္ဓါရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ယော ပန အာနိသံသစီဝရံ အာဒါယ ပက္ကမတိ၊ တဿ ဗဟိသီမာဂတဿ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘ဣဓေဝိမံ ကရိဿာမိ၊ န ပုန တံ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ တသ္မိံ အာဝါသေ နိရပေက္ခော ဟုတွာ တံ စီဝရံ ကာရေတိ၊ တဿ ဘိက္ခုနော နိဋ္ဌာနန္တိကော ကထိနုဒ္ဓါရော.

ယဒိ ပန အာနိသံသမူလစီဝရံ အာဒါယ ဗဟိသီမာဂတော ‘‘နေဝိမံ စီဝရံ ကရိဿာမိ၊ န စ တံ အာဝါသံ ဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကရောတိ၊ တဒါ သန္နိဋ္ဌာနန္တိကော ကထိနုဒ္ဓါရော.

တဒေဝ အာနိသံသစီဝရံ လဒ္ဓါ တံ အာဒါယ ဗဟိသီမံ ဂန္တွာ ‘‘ဣဓေဝိမံ စီဝရံ ကရိဿာမိ၊ န ဂစ္ဆိဿာမီ’’တိ ကရောန္တဿ သစေ တံ စီဝရံ နဿတိ ဝိနဿတိ ဍယှတိ၊ နာသနန္တိကော ကထိနုဒ္ဓါရော ဟောတိ.

သစေ ပန အာနိသံသစီဝရံ လဒ္ဓါ တသ္မိံ ဝိဟာရေ သာပေက္ခောဝ ဗဟိသီမာဂတော ‘‘ဝိဟာရေ ဘိက္ခူဟိ အန္တရုဗ္ဘာရံ ကတ’’န္တိ သုဏာတိ၊ တဿ သဝနန္တိကော ကထိနုဒ္ဓါရော ဟောတိ.

အာသာယ အဝစ္ဆေဒေါ ဧတိဿာတိ အာသာဝစ္ဆေဒိကာ. ယော ပန ယေန ကေနစိ ‘‘တုယှံ စီဝရံ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တော တသ္မိံ စီဝရေ အာသာယ ဝိဟာရေ အပေက္ခံ ပဟာယ ဗဟိသီမာဂတော ပုန တေန ‘‘န သက္ကောမိ ဒါတု’’န္တိ ဝုတ္တေ အာသံ ဆိန္ဒတိ၊ တဿ အာသာဝစ္ဆေဒိကော ကထိနုဒ္ဓါရော ဟောတိ.

ယော ပန ဝဿံဝုဋ္ဌဝိဟာရတော အညံ ဝိဟာရံ သာပေက္ခောဝ ဂန္တွာ အာဂစ္ဆန္တော အန္တရာမဂ္ဂေယေဝ ကထိနုဒ္ဓါရံ ဝီတိနာမေတိ၊ တဿ သီမာတိက္ကမနန္တိကော ကထိနုဒ္ဓါရော.

သဟ ဥဗ္ဘာရေနာတိ သဟုဗ္ဘာရာ. အာနိသံသစီဝရံ အာဒါယ သာပေက္ခောဝ ဗဟိ ဂန္တွာ ကထိနုဒ္ဓါရံ သမ္ဘုဏန္တဿ ကထိနုဒ္ဓါရော သဟုဗ္ဘာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘ဧတသ္မိံ ပန ပက္ကမနန္တိကေ ကထိနုဒ္ဓါရေ ပဌမံ စီဝရပလိဗောဓော ဆိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ စီဝရပလိဗောဓုပစ္ဆေဒါဒိကဿ ဝိနိစ္ဆယဿ ဝိတ္ထာရတော သမန္တပါသာဒိကာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၃၁၁) ဝုတ္တတ္တာ ၈ ‘‘တတ္ထ ဝိတ္ထာရဝိနိစ္ဆယော’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထာရုဗ္ဘာရာနံယေဝ ဝါ ဝိတ္ထာရဝိနိစ္ဆယဿ တတ္ထာဂတတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသပလိဗောဓာဘာဝန္တိ အဝသေသဿ ပလိဗောဓဿ အဘာဝံ၊ အာဝါသပလိဗောဓာဘာဝန္တိ အတ္ထော.

အဿာတိ ကာလဿ. ဒသာဟပရမန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘တံ ဒသာဟပရမံ ကာလ’’န္တိ. အတိရေကန္တိ အဓိကံ၊ သော စ အဓိကဘာဝေါ အဓိဋ္ဌိတဝိကပ္ပိတစီဝရတောတိ အာဟ ‘‘အဓိဋ္ဌိတဝိကပ္ပိတေသူ’’တိအာဒိ. ခေါမန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၆၃၆-၆၃၈) ခေါမသုတ္တေဟိ ဝါယိတံ ခေါမပဋ္ဋစီဝရံ. တထာ သေသာနိ. ကမ္ဗလံ နာမ မနုဿလောမဝါဠလောမေ ဌပေတွာ သေသလောမေဟိ ဝါယိတွာ ကတဝတ္ထံ. သာဏံ နာမ သာဏဝါကေဟိ ကတဝတ္ထံ. ဘင်္ဂံ နာမ ခေါမသုတ္တာဒီဟိ ပဉ္စဟိ မိဿေတွာ ကတဝတ္ထံ. ‘‘ပါဋေက္ကံ ဝါကမယမေဝါ’’တိပိ ဝဒန္တိ. တဒနုလောမာနံ ဝါတိ ဒုကူလံ ပတ္တုဏ္ဏံ သောမာရပဋ္ဋံ စီနပဋ္ဋံ ဣဒ္ဓိဇံ ဒေဝဒိန္နန္တိ တေသံ ခေါမာဒီနံယေဝ အနုလောမာနံ ဆန္နံ စီဝရာနံ ဝါ၊ တတ္ထ ဒုကူလံ သာဏဿ အနုလောမံ ဝါကမယတ္တာ. ပတ္တုဏ္ဏဒေသေ ပါဏကေဟိ သဉ္ဇာတဝတ္ထံ ပတ္တုဏ္ဏံ. သောမာရဒေသေ ဇာတံ ဝတ္ထံ သောမာရပဋ္ဋံ. တထာ စီနပဋ္ဋံ. ဣမာနိ တီဏိပိ ကောသေယျဿ အနုလောမာနိ ပါဏကေဟိ ကတသုတ္တမယတ္တာ. ဣဒ္ဓိဇံ ဧဟိဘိက္ခူနံ ပုညိဒ္ဓိယာ နိဗ္ဗတ္တစီဝရံ. တံ ပန ခေါမာဒီနမညတရံ ဟောတီတိ တေသံယေဝ အနုလောမံ. ဒေဝေဟိ ဒိန္နံ စီဝရံ ဒေဝဒိန္နံ၊ တံ ကပ္ပရုက္ခေ နိဗ္ဗတ္တံ ဇာလိနိယာ ဒေဝကညာယ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဒိန္နဝတ္ထသဒိသံ၊ တမ္ပိ ခေါမာဒီနံယေဝ အနုလောမံ ဟောတိ တေသု အညတရဘာဝတော.

ဒီဃတော ဝဍ္ဎကိဟတ္ထပ္ပမာဏံ၊ ဝိတ္ထာရတော တတော ဥပဍ္ဎပ္ပမာဏံ ဝိကပ္ပနုပဂံ ပစ္ဆိမံ. အဋ္ဌင်္ဂုလံ သုဂတင်္ဂုလေနာတိ ဧတ္ထ သုဂတင်္ဂုလံ နာမ ဣဒါနိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိမဿ တီဏိ အင်္ဂုလာနိ၊ တေန သုဂတင်္ဂုလေန အဋ္ဌင်္ဂုလံ ဝဍ္ဎကိဟတ္ထပ္ပမာဏန္တိ အတ္ထော. စတုရင်္ဂုလဝိတ္ထတန္တိ ဧတ္ထာပိ ယထာဝုတ္တာနုသာရေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယေသံ ပန အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနံ အဘာဝတော အဓိဋ္ဌိတဝိကပ္ပိတေသု အပရိယာပန္နတ္တာ ဣဒံ အတိရေကစီဝရံ နာမ ဟောတိ.

တံ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနံ ကေနာကာရေန ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အနုယောဂံ သန္ဓာယ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ပန ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ယံ ပန ဝုတ္တန္တိ အတိရေကစီဝရံ ဒဿေတုံ ‘‘အဓိဋ္ဌိတဝိကပ္ပိတေသု အပရိယာပန္နတ္တာ’’တိ အမှေဟိ ယံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. တိစီဝရံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ နာမံ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတုံ. န ဝိကပ္ပေတုန္တိ သင်္ဃာဋိအာဒိနာမေန ဝိကပ္ပေတုံ န အနုဇာနာမီတိ အတ္ထော. ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ပန ဝိကပ္ပေတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. သာမညဝစနံ ပန တိစီဝရဿ ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိဝဿိကသာဋိကာနံ ဝိယ ကာလဝသေန ဝိသေသာဘာဝါ စဿ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗတာတိ ဒဿနတ္ထံ၊ န ပန သဗ္ဗထာ ဝိကပ္ပနပဋိသေဓနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ပုရာဏစီဝရံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ နဝဿ အဓိဋ္ဌာနဝစနတော၊ ‘‘အနာပတ္တိ အဓိဋ္ဌေတိ ဝိကပ္ပေတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပါရာ. ၄၆၉) စ တိစီဝရဿပိ ဝိကပ္ပနာယ ဩကာသော ဒိန္နော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. တိစီဝရာဒီနိ ဟိ အဓိဋ္ဌဟန္တေန ‘‘ဣမံ သင်္ဃာဋိံ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိအာဒိနာ တံ တံ နာမံ ဝတွာ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ဝိကပ္ပေန္တေန ပန ‘‘ဣမံ သင်္ဃာဋိ’’န္တိအာဒိနာ တဿ တဿ စီဝရဿ နာမံ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဣမံ စီဝရံ တုယှံ ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗံ. တိစီဝရံ ဝါ ဟောတု၊ အညံ ဝါ၊ ယဒိ တံ တံ နာမံ ဂဟေတွာ ဝိကပ္ပေတိ၊ အဝိကပ္ပိတံ ဟောတိ၊ အတိရေကစီဝရဋ္ဌာနေယေဝ တိဋ္ဌတိ. တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတုန္တိ စတုမာသတော ပရံ ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဝိကပ္ပေမီ’’တိ ဝိကပ္ပေတုံ. ဣဒဉ္စ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ အနုညာတံ. ကေစိ ပန (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ‘‘တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ယာဝ အာဂါမိသံဝစ္ဆရေ ဝဿာနံ စတုမာသံ၊ တာဝ ဌပေတုံ အနုညာတ’’န္တိ ဝဒန္တိ. တတော ပရန္တိ အာဗာဓတော ပရံ. ‘‘ဣမာသဉ္စ ပန ဝဿိကသာဋိကကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒီနံ တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတွာ ပရိဘောဂဿ အနုညာတတ္တာ တထာဝိကပ္ပိတံ အညနာမေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဝိကပ္ပေတဗ္ဗတာ ဇာနိတဗ္ဗာတိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ အဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာ ဇာနိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

ပဉ္စပရိမာဏံ အဿာတိ ပဉ္စကံ၊ မုဋ္ဌိဿ မုဋ္ဌိဟတ္ထဿ သမ္ဗန္ဓံ ပဉ္စကံ မုဋ္ဌိပဉ္စကံ. ဧသ န ယော မုဋ္ဌိတ္တိကန္တိ ဧတ္ထာပိ. ပါရုပနေနပိ သက္ကာ နာဘိံ ပဋိစ္ဆာဒေတုန္တိ အာဟ ‘‘ဒွိဟတ္ထောပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. န ကေဝလံ အဍ္ဎတေယျောဝ ဝဋ္ဋတိ၊ အထ ခေါ ဒွိဟတ္ထောပိ ဝဋ္ဋတီတိ ပိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတိရေကဉ္စာတိ သုဂတစီဝရပ္ပမာဏမ္ပိ တတော အဓိကမ္ပိ. ပစ္စုဒ္ဓရာမီတိ ဌပေမိ၊ ပရိစ္စဇာမီတိ ဝါ အတ္ထော. ‘‘ဣမံ စီဝရံ သင်္ဃာဋိံ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ဧဝမ္ပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ကာယဝိကာရံ ကရောန္တေနာတိ ဟတ္ထာဒိနာ စီဝရံ ပရာမသန္တေန၊ စာလေန္တေန ဝါ. ဣဒဉှိ အဓိဋ္ဌာနံ ယေန ကေနစိ သရီရာဝယဝေန အဖုသန္တဿ န ဝဋ္ဋတိ. ဒုဝိဓန္တိ သမ္မုခါပရမ္မုခဘေဒေန ဒုဝိဓံ. ဝါစာ ဘိန္ဒိတဗ္ဗာတိ ဝစနံ နိစ္ဆာရေတဗ္ဗံ. အန္တောဂဗ္ဘာဒီသူတိ အန္တောဂဗ္ဘဥပရိပါသာဒေသု. သာမန္တဝိဟာရေတိ ယတ္ထ တဒဟေဝ ဂန္တွာ နိဝတ္တေတုံ သက္ကာ၊ ဧဝရူပေ သမီပဝိဟာရေ. ဣဒဉ္စ ဒေသနာသီသမတ္တံ၊ တသ္မာ ဒူရေ ဌိတမ္ပိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဌပိတဋ္ဌာနံ သလ္လက္ခေတွာ’’တိ ဣမိနာ စီဝရသံလက္ခဏံ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဌပိတဋ္ဌာနမတ္တသလ္လက္ခဏေန ကိဉ္စိ ပယောဇနံ အတ္ထိ.

အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟီတိ ပစ္စတ္ထရဏမုခပုဉ္ဆနစောဠပရိက္ခာရစောဠဝသေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟိ. အဓိဋ္ဌာနတော ပုဗ္ဗေ သင်္ဃာဋိအာဒိဝေါဟာရဿ အဘာဝတော ‘‘ဣမံ ပစ္စုဒ္ဓရာမီ’’တိ ပစ္စတ္ထရဏာဒီနံ ဝိသုံ ပစ္စုဒ္ဓရဏဝိဓိံ ဒဿေတိ. ပစ္စတ္ထရဏာဒိနာမေန ပန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဣမံ ပစ္စတ္ထရဏံ ပစ္စုဒ္ဓရာမီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေပိ နေဝတ္ထိ ဒေါသော. ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာနီတိ သင်္ဃာဋိအာဒိနာမေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာနိ. ပရိက္ခာရစောဠကဿ ပန ပရိက္ခာရစောဠဝသေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတဝတ္ထေဟိပိ သင်္ဃာဋိအာဒိမှိ ကတေ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ပုန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗန္တိ နတ္ထိ. ပုဗ္ဗေ ကတာဓိဋ္ဌာနမေဝ အဓိဋ္ဌာနံ. အဓိဋ္ဌိတေန ပန တေန သဒ္ဓိံ မဟန္တတရမေဝ ဒုတိယံ ပဋ္ဋံ ဝါ ခဏ္ဍံ ဝါ သံသိဗ္ဗန္တေန အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ၊ သမေ ဝါ ခုဒ္ဒကေ ဝါ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထိ. သုခပရိဘောဂတ္ထန္တိ ဝိပ္ပဝါသဒေါသာဘာဝတော ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌပေတွာ ဓမ္မဿဝနာဒိနာ ကိစ္စေန အညတ္ထ အရုဏံ ဥဋ္ဌာပေတွာ အာဂန္တွာ နိဿဇ္ဇနံ ဝိနာဝ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ သက္ကုဏေယျတာယ သုခပရိဘောဂတ္ထံ. ပရိက္ခာရစောဠံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ ပရိက္ခာရစောဠံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာတုံ.

အနတိရိတ္တပမာဏာတိ ‘‘ဒီဃသော ဆ ဝိဒတ္ထိယော သုဂတဝိဒတ္ထိယာ၊ တိရိယံ အဍ္ဎတေယျာ’’တိ (ပါစိ. ၅၄၃) ဝုတ္တပ္ပမာဏတော အနဓိကပမာဏာ. ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ဝဿိကသာဋိကဘာဝတော အပနေတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာ၊ ဟေမန္တဿ ပဌမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အန္တောဒသာဟေ ဝဿိကသာဋိကာဝဿိကသာဋိကဘာဝတော အပနေတွာ ‘‘ဣမံ စီဝရံ တုယှံ ဝိကပ္ပေမီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အညထာ ဟိ ‘‘ဝဿိကသာဋိကာ ဝဿာနမာသာတိက္ကမေနာပိ၊ ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိ အာဗာဓဝူပသမေနာပိ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီ’’တိ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝက္ခမာနတ္တာ ဝဿာနမာသတော ပရံ အသတိ အဓိဋ္ဌာနေ ကိံ ပစ္စုဒ္ဓရေယျာတိ ‘‘ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ’’တိ ဝစနမေဝ နောပပဇ္ဇေယျ.

ကေစိ ပန (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ‘‘ယထာ ကထိနမာသဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နစီဝရံ ကထိနမာသာတိက္ကမေ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ၊ ဧဝမယံ ဝဿိကသာဋိကာပိ ဝဿာနမာသာတိက္ကမေ နိဿဂ္ဂိယာ ဟောတိ. တသ္မာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ တတော ပရံ ဟေမန္တဿ ပဌမဒိဝသေ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ဧဝမတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော၊ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ တတော ပရံ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ စ ဝဒန္တိ၊ တံ န ယုတ္တံ. ကထိနမာသေ ဥပ္ပန္နဉှိ စီဝရံ အတိရေကစီဝရဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ အဝသာနဒိဝသေ အနဓိဋ္ဌိတံ ကထိနမာသာတိက္ကမေ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ. အယံ ပန ဝဿိကသာဋိကာ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဌပိတတ္တာ န တေန သဒိသာတိ ဝဿာနာတိက္ကမေ ကထံ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ အနဓိဋ္ဌိတအဝိကပ္ပိတမေဝ ဟိ တံ ကာလာတိက္ကမေ နိဿဂ္ဂိယံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဟေမန္တေပိ ဝဿိကသာဋိကာ ဒသာဟပရိဟာရံ လဘတိ. ဧဝံ ကဏ္ဍုပဋိစ္ဆာဒိပိ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနတော ပရံ ဒသာဟပရိဟာရံ လဘတိ. ဒသာဟံ ပန အနတိက္ကာမေတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာ. နဟာနတ္ထာယ အနုညာတတ္တာ ဝဏ္ဏဘေဒမတ္တရတ္တာပိ စေသာ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒွေ ပန န ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဒွိန္နံ အဓိဋ္ဌာနာဘာဝတော ဝုတ္တံ. ‘‘သစေ ဝဿာနေ အပရာ ဝဿိကသာဋိကာ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ၊ ပုရိမဝဿိကသာဋိကံ ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ၊ ဝိကပ္ပေတွာ စ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗာ’’တိ ဝဒန္တိ.

ပမာဏယုတ္တန္တိ ‘‘ဒီဃသော သုဂတဝိဒတ္ထိယာ ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော၊ ဝိတ္ထာရတော ဒိယဍ္ဎံ ဒသာ ဝိဒတ္ထီ’’တိ (ပါစိ. ၅၃၁ အာဒယော) ဣမိနာ ပမာဏေန ယုတ္တံ. ပမာဏိကာတိ ‘‘သုဂတဝိဒတ္ထိယာ ဒီဃသော စတဿော ဝိဒတ္ထိယော၊ တိရိယံ ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပမာဏယုတ္တာ. ပစ္စုဒ္ဓရိတွာ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ယသ္မာ ဘိက္ခူနံ တိစီဝရေ ပရိပုဏ္ဏေ၊ အတ္ထေ စ သတိ ပရိဿာဝနာဒီဟိ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပရိက္ခာရစောဠက’’န္တိ (မဟာဝ. ၃၅၇) ဗဟူနံ ပတ္တတ္ထဝိကပရိဿာဝနာဒီနံ သင်္ဂဟဝသေန ပရိက္ခာရစောဠာဓိဋ္ဌာနမနုညာတံ၊ တသ္မာ ‘‘ပရိက္ခာရစောဠေ ဂဏနာ နတ္ထီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘဂဝတာ ဟိ ယံ ယံ ဘိက္ခူ လဘန္တိ၊ တံ တံ ဣမိနာ ဝိဓာနေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပုန ‘‘ယေန ယေန ပရိဿာဝနာဒိနာ အတ္ထော ဟောတိ၊ တံ တံ ကတွာ ဂဏှန္တူ’’တိ အနုကမ္ပာယ အနုညာတံ. တေနေဝါဟ ‘‘ထဝိကာပီ’’တိအာဒိ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘ဧတာနိ စီဝရာနိ ပရိက္ခာရစောဠာနိ အဓိဋ္ဌာမီ’’တိ အသမ္မုခါဓိဋ္ဌာနံ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘သေနာသနပရိက္ခာရတ္ထာယ ဒိန္နပစ္စတ္ထရဏေ စာ’’တိ ဣမိနာ အတ္တနော သန္တကံ ပဋိက္ခိပတိ. ကေစိ ပန (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၆၉) ‘‘အနိဝါသေတွာ၊ အပါရုပိတွာ စ ကေဝလံ ပဉ္စပီဌေသုယေဝ အတ္ထရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိယမာနံ ပစ္စတ္ထရဏံ အတ္တနော သန္တကမ္ပိ အနဓိဋ္ဌိတံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ အယုတ္တံ သေနာသနပရိက္ခာရတ္ထာယ ဒိန္န’’န္တိ ပစ္စတ္ထရဏဿ ဝိသေသိတတ္တာ. ဘိသိဗိဗ္ဗောဟနပါဝါရကောဇဝါနမ္ပိ သေနာသနပရိက္ခာရတောယေဝ အဓိဋ္ဌာနကိစ္စံ နတ္ထီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အဓိဋ္ဌိတဉ္စ ပနေတံ စီဝရံ ပရိဘုဉ္ဇတော ကထံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဉ္စ ပနေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏေနာတိ စောရာဒီဟိ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟဏေန. ဟီနာယာဝတ္တနေနာတိ ဂိဟိဘာဝါယ အာဝတ္တနေန၊ ဝိဗ္ဘမေနာတိ အတ္ထော၊ ‘‘သီလဝန္တောဝ ဟုတွာ ဂိဟီ ဘဝိဿာမီ’’တိ သေတဝတ္ထနိဝါသနေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အန္တိမဝတ္ထုံ အဇ္ဈာပန္နဿ သေတဝတ္ထနိဝါသော ဝါ ကာသာယစဇနံ ဝါ ဟီနာယာဝတ္တန’’န္တိ ကေစိ. ‘‘‘ဟီနာယာဝတ္တနေနာ’တိ ဣမိနာ ဘိက္ခုနိယာ ဧဝ အဓိဋ္ဌာနဝိဇဟနံ ဂဟိတံ ဟောတိ. သာ ဟိ ယဒါ ဝိဗ္ဘမတိ၊ တဒါ အဿမဏီ ဟောတိ. ဘိက္ခု ပန ဝိဗ္ဘမန္တောပိ ယာဝ သိက္ခံ န ပစ္စက္ခာတိ၊ တာဝ ဘိက္ခုယေဝါတိ အဓိဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတီ’’တိ အပရေ. သိက္ခာပစ္စက္ခာနေနာတိ လိင်္ဂေ ဌိတဿေဝ သိက္ခာယ ပစ္စက္ခာနေန. ယော ဟိ ဘိက္ခုလိင်္ဂေ ဌိတောဝ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာတိ၊ တဿ ကာယလဂ္ဂမ္ပိ စီဝရံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီတိ. ကာလင်္ကိရိယာယာတိ မရဏေန. လိင်္ဂပရိဝတ္တနေနာတိ ပုရိသလိင်္ဂဿ၊ ဣတ္ထိလိင်္ဂဿ ဝါ ပရိဝတ္တနေန၊ ပုရိသဿ ဣတ္ထိလိင်္ဂပါတုဘာဝေန၊ ဣတ္ထိယာ ဝါ ပုရိသလိင်္ဂပါတုဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ကနိဋ္ဌင်္ဂုလိနခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏေနာတိ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ. ဩရတောတိ အဗ္ဘန္တရတော. ယော ပန ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနေ ပဌမံ အဂ္ဂဠံ ဒတွာ ပစ္ဆာ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနံ ဆိန္ဒိတွာ အပနေတိ၊ အဓိဋ္ဌာနံ န ဘိဇ္ဇတိ. မဏ္ဍလပရိဝတ္တနေပိ ဧသေဝ နယော. ဒုပဋ္ဋဿ ပန ဧကသ္မိံ ပဋလေ ဆိဒ္ဒေ ဝါ ဇာတေ၊ ဂလိတေ ဝါ အဓိဋ္ဌာနံ န ဘိဇ္ဇတိ. ခုဒ္ဒကံ စီဝရံ မဟန္တံ ကရောတိ၊ မဟန္တံ ဝါ ခုဒ္ဒကံ ကရောတိ၊ အဓိဋ္ဌာနံ န ဘိဇ္ဇတိ. ဥဘော ကောဋိယော မဇ္ဈေ ကရောန္တော သစေ ပန ပဌမံ ဆိန္ဒိတွာ ပစ္ဆာ ဃဋေတိ၊ အဓိဋ္ဌာနံ ဘိဇ္ဇတိ. အထ ဃဋေတွာ ဆိန္ဒတိ၊ န ဘိဇ္ဇတိ. ရဇကေဟိ ဓောဝါပေတွာ သေတံ ကရောန္တဿာပိ အဓိဋ္ဌာနံ အဓိဋ္ဌာနမေဝ. ဝဿာနမာသာတိက္ကမေနာပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန န ကေဝလံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေန ဒါနာဒိနာ အဋ္ဌဝိဓေနေဝ ကာရဏေန ဝဿိကသာဋိကာ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတိ၊ အထ ခေါ ဝဿာနမာသာတိက္ကမေနပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧသ နယော အာဗာဓဝူပသမေနာပီတိ ဧတ္ထာပိ. ဝိကပ္ပနသိက္ခာပဒေတိ (ပါစိ. ၃၇၂ အာဒယော) ပါစိတ္တိယေ သုရာပါနဝဂ္ဂဿ နဝမသိက္ခာပဒေ.

တံ အတိက္ကာမယတောတိ ဧတ္ထ တန္တိ စီဝရံ၊ ကာလံ ဝါ ပရာမသတီတိ အာဟ ‘‘တံ ယထာဝုတ္တဇာတိပ္ပမာဏ’’န္တိအာဒိ. အဿာတိ ဘိက္ခုဿ. တဿ ယော အရုဏောတိ တဿ စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသဿ ယော အတိက္ကန္တော အရုဏော. စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသေန သဒ္ဓိန္တိ စီဝရုပ္ပါဒဒိဝသဿ အရုဏေန သဒ္ဓိံ. ဒိဝသသဒ္ဒေန စေတ္ထ တံဒိဝသနိဿိတော အရုဏော ဝုတ္တော. ဣဒါနိ ယဿ စ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ ယထာ စ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ဂဟေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ နယောတိ တသ္မိံ နိဿဇ္ဇနေ အယံ ဝိဓိ. အညထာပီတိ ဘာသန္တရေနာပိ၊ ယာယ ကာယစိ ဘာသာယပီတိ အတ္ထော. ပဋိဗလေနာတိ ဝတ္တုံ သမတ္ထေန. အာယတိံ သံဝရေယျာသီတိ ဥပရိ သံဝရမာပဇ္ဇေယျာသိ၊ သံဝုတကာယဝစီဒွါရော ဘဝေယျာသီတိ အတ္ထော. ဣမာနိ စ ‘‘ပဿသီ’’တိအာဒီနိ ယထာက္ကမံ ပဋိဂ္ဂါဟကဒေသကေဟိ ဝတ္တဗ္ဗဝစနာနိ. တထာ ဟိ ‘‘ပဿသီ’’တိ ပဋိဂ္ဂါဟကေန ဝတ္တဗ္ဗဝစနံ၊ ‘‘အာမ ပဿာမီ’’တိ တဒနုဒေသကေန ဝတ္တဗ္ဗဝစနံ. ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ တဒနုပ္ပဋိဂ္ဂါဟကေန ဝတ္တဗ္ဗဝစနံ၊ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌု သံဝရိဿာမီ’’တိ တဒနုဒေသကေန ဝတ္တဗ္ဗဝစနံ. ဣမိနာ စ အတ္တနော အာယတိံ သံဝရေ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ ဒဿေတိ. ဒွီသု၊ ပန သမ္ဗဟုလာသု ဝါတိ ဒွီသု ဝါ သမ္ဗဟုလာသု ဝါ အာပတ္တီသု ပုရိမနယေနေဝ ဝစနဘေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ဉတ္တိယံ အာပတ္တိံ သရတိ ဝိဝရတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဒွေ အာပတ္တိယော’’တိ ဝါ ‘‘သမ္ဗဟုလာ အာပတ္တိယော’’တိ ဝါ ဝစနဘေဒေါ ကာတဗ္ဗော. ဒွီသု၊ ဗဟူသု ဝါ ဝစနဘေဒေါ ကာတဗ္ဗောတိ ‘‘သံဃော ဣမာနိ စီဝရာနီ’’တိ ဝတ္ထုဝသေန ဝစနဘေဒေါ ကာတဗ္ဗော.

ဧဝံ သံဃဿ နိဿဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဂဏဿ နိဿဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဂဏဿ ပန နိဿဇ္ဇန္တေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝါတိ နိဿဇ္ဇနာပတ္တိပ္ပဋိဂ္ဂဟဏနိဿဋ္ဌစီဝရဒါနေသု ‘‘အာယသ္မန္တာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တဝစနဘေဒံ ဝိနာ အဝသေသံ သံဃဿ နိဿဇ္ဇနာဒီသု ဝုတ္တသဒိသမေဝါတိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ ပုဂ္ဂလဿ နိဿဇ္ဇနဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဂ္ဂလဿ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒွီသု၊ တီသု ဝါတိ ဒွီသု၊ တီသု ဝါ အာပတ္တီသု စေဝ ဒါတဗ္ဗစီဝရေသု စ. ယထာ စ ဂဏဿ နိဿဇ္ဇနေ၊ ဧဝံ ဒွိန္နံ နိဿဇ္ဇနေပိ ပါဠိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒိ ဟိ ဝိသေသော ဘဝေယျ၊ ယထေဝ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တိဏ္ဏံ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ကာတုံ၊ ဧဝဉ္စ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကာတဗ္ဗော – ဗျတ္တေန ဘိက္ခုနာ ပဋိဗလေန တေ ဘိက္ခူ ဉာပေတဗ္ဗာ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၆၈) နယေန တိဏ္ဏံ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ဝတွာ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒွိန္နံ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ကာတုံ၊ ဧဝဉ္စ ပန၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကတ္တဗ္ဗော – ထေရေန ဘိက္ခုနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝိသုံယေဝ ဒွိန္နံ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထော ဝုတ္တော၊ ဧဝံ ဣဓာပိ ဝိသုံ ပါဠိံ ဝဒေယျ. ယသ္မာ ပန နတ္ထိ၊ တသ္မာ အဝတွာဝ ဂတောတိ ဂဏဿ ဝုတ္တာ ပါဠိယေဝေတ္ထ ပါဠိ. အာပတ္တိပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေ ပန အယံ ဝိသေသော – ယထာ ဂဏဿ နိဿဇ္ဇိတွာ အာပတ္တိယာ ဒေသိယမာနာယ အာပတ္တိပ္ပဋိဂ္ဂါဟကော ဘိက္ခု ဉတ္တိံ ဌပေတိ၊ ဧဝံ အဋ္ဌပေတွာ ဒွီသု အညတရေန ယထာ ဧကပုဂ္ဂလော ပဋိဂ္ဂဏှာတိ၊ ဧဝံ အာပတ္တိ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒွိန္နဉှိ ဉတ္တိဋ္ဌပနံ နာမ နတ္ထိ. ယဒိ သိယာ၊ ဒွိန္နံ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေါသထံ ဝိသုံ န ဝဒေယျ. နိဿဋ္ဌစီဝရဒါနေပိ ယထာ ‘‘ဣမံ စီဝရံ အာယသ္မတော ဒမ္မီ’’တိ ဧကော ဝဒတိ၊ ဧဝံ ‘‘မယံ ဣမံ စီဝရံ အာယသ္မတော ဒေမာ’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣတော ဂရုကတရာနိပိ ဟိ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မာနိ အပလောကေတွာ ကာတဗ္ဗာနီတိ ဝုတ္တာနိ အတ္ထိ၊ တေသံ ဧတံ အနုလောမံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒွိန္နံ ပနာ’’တိအာဒိ. နိဿဋ္ဌစီဝရံ ပန ဒါတဗ္ဗမေဝ၊ အဒါတုံ န လဗ္ဘတိ. ဝိနယကမ္မမတ္တမေဝ ဟေတံ. န တံ တေန သံဃဿ ဝါ ဂဏဿ ဝါ ပုဂ္ဂလဿ ဝါ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘နိဿဋ္ဌဝတ္ထု’’န္တိအာဒိ.

အနိဿဇ္ဇိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ ဒုက္ကဋန္တိ သကိံ နိဝတ္ထံ ဝါ သကိံ ပါရုတံ ဝါ ကာယတော အမောစေတွာ ဒိဝသမ္ပိ စရတိ၊ ဧကမေဝ ဒုက္ကဋံ. မောစေတွာ နိဝါသေတိ ဝါ ပါရုပတိ ဝါ၊ ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ. ဒုန္နိဝတ္ထံ ဝါ ဒုပ္ပါရုတံ ဝါ သဏ္ဌာပေန္တဿ အနာပတ္တိ. အညဿ တံ ပရိဘုဉ္ဇတောပိ အနာပတ္တိ. ‘‘အညေန ကတံ ပဋိလဘိတွာ ပရိဘုဉ္ဇတီ’’တိအာဒိဝစနဉ္စေတ္ထ (ပါရာ. ၅၇၀) သာဓကံ. ဒသာဟံ အနတိက္ကန္တေပိ အတိက္ကန္တသညိနော၊ ဝေမတိကဿ စ ဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ပရိဘုဉ္ဇန္တဿာ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. အတိက္ကန္တေ အနတိက္ကန္တသညိနောပီတိ ဒသာဟံ အတိက္ကန္တေ စီဝရေ ‘‘အနတိက္ကန္တံ ဣဒ’’န္တိ ဧဝံ သညိနော၊ ဒသာဟေ ဝါ အတိက္ကန္တေ ‘‘အနတိက္ကန္တော ဒသာဟော’’တိ ဧဝံ သညိနော.

ဣဒါနိ ‘‘အနဓိဋ္ဌိတေ အဓိဋ္ဌိတသညိနော နိဿဂ္ဂိယ’’န္တိအာဒိအာပတ္တိဝါရံ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ’’တိအာဒိမာဟ. တထာတိ ယထာ ဒသာဟံ အတိက္ကန္တေ သညာဘေဒေန တိကပါစိတ္တိယံ၊ တထာ အနဓိဋ္ဌိတာဒီသု သတ္တသု ဝိကပ္ပေသု အဓိဋ္ဌိတာဒိသညာဘေဒတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ အဝိဿဇ္ဇိတေ ဝိဿဇ္ဇိတသညိနောတိ ကဿစိ အဒိန္နေ အပရိစ္စတ္တေ ‘‘ဒိန္နံ ပရိစ္စတ္တံ မယာ’’တိ ဧဝံ သညိနော. အနဋ္ဌေ နဋ္ဌသညိနောတိ အတ္တနော စီဝရေန သဒ္ဓိံ ဗဟူနိ အညေသံ စီဝရာနိ ဧကတော ဌပိတာနိ၊ တာနိ စေ စောရာ ဟရန္တိ၊ တတြေသ အတ္တနော စီဝရေ အနဋ္ဌေ နဋ္ဌသညီ ဟောတိ၊ တဿ နဋ္ဌသညိနော. ဧသ နယော အဝိနဋ္ဌာဒီသုပိ. အဝိလုတ္တေတိ ဧတ္ထ ပန ဂဗ္ဘံ ဘိန္ဒိတွာ ပသယှာဝဟာရဝသေန အဝိလုတ္တေတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဝိဿဇ္ဇိတေတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၆၉) အညဿ ဒိန္နေ. ကထံ ပန ဒိန္နံ ဟောတိ၊ ကထံ ဂဟိတံ? ‘‘ဣမံ တုယှံ ဒေမိ၊ ဒဒါမိ၊ ဒဇ္ဇာမိ၊ ဩဏောဇေမိ၊ ပရိစ္စဇာမိ၊ ဝိဿဇ္ဇာမိ၊ နိဿဇ္ဇာမီ’’တိ ဝါ ဝဒတိ၊ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဒေမိ။ပေ။ နိဿဇ္ဇာမီ’’တိ ဝါ ဝဒတိ၊ သမ္မုခါပိ ပရမ္မုခါပိ ဒိန္နံယေဝ ဟောတိ. ‘‘တုယှံ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မယှံ ဂဏှာမီ’’တိ ဝဒတိ၊ သုဒိန္နံ၊ သုဂ္ဂဟိတဉ္စ. ‘‘တဝ သန္တကံ ကရောဟိ၊ တဝ သန္တကံ ဟောတု၊ တဝ သန္တကံ ကရိဿသီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မမ သန္တကံ ကရောမိ၊ မမ သန္တကံ ဟောတု၊ မမ သန္တကံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝဒတိ၊ ဒုဒ္ဒိန္နံ၊ ဒုဂ္ဂဟိတဉ္စ. နေဝ ဒါတာ ဒါတုံ ဇာနာတိ၊ န ဣတရော ဂဟေတုံ. သစေ ပန ‘‘တဝ သန္တကံ ကရောဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘သာဓု၊ ဘန္တေ၊ မယှံ ဂဏှာမီ’’တိ ဂဏှာတိ၊ သုဂ္ဂဟိတံ၊ သစေ ပန ဧကော ‘‘ဂဏှာဟီ’’တိ ဝဒတိ၊ ဣတရော ‘‘န ဂဏှာမီ’’တိ ဝဒတိ၊ ပုန သော ‘‘ဒိန္နံ မယာ တုယှံ၊ ဂဏှာဟီ’’တိ ဝဒတိ၊ ဣတရောပိ ‘‘န မယှံ ဣမိနာ အတ္ထော’’တိ ဝဒတိ. တတော ပုရိမောပိ ‘‘မယာ ဒိန္န’’န္တိ ဒသာဟံ အတိက္ကာမေတိ၊ ပစ္ဆိမောပိ ‘‘မယာ ပဋိက္ခိတ္တ’’န္တိ၊ ကဿာပတ္တီတိ? န ကဿစိ. ယဿ ပန ရုစ္စတိ၊ တေန အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ. ယော ပန အဓိဋ္ဌာနေ ဝေမတိကော၊ တေန ကိံ ကာတဗ္ဗံ? ဝေမတိကဘာဝံ အာရောစေတွာ ‘‘သစေ အနဓိဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ၊ ဧဝံ မေ ကပ္ပိယံ ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ နိဿဇ္ဇိတဗ္ဗံ. န ဟိ ဧဝံ ဇာနာပေတွာ ဝိနယကမ္မံ ကရောန္တဿ မုသာဝါဒေါ ဟောတိ.

ယထာ စ ဣဒံ၊ ဧဝံ ဣတော ပရာနိပီတိ ယထာ ဣဒံ အတိရေကစီဝရဓာရဏသိက္ခာပဒံ အာစာရဝိပတ္တိ၊ ဧဝံ ဣတော ပရာနိပိ သိက္ခာပဒါနိ အာစာရဝိပတ္တိယေဝါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဥဘတောပါတိမောက္ခေသူ’’တိအာဒိ. အာဇီဝဝိပတ္တိပစ္စယာ ပန ဌပေတွာ ဒုဗ္ဘာသိတံ ဆ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ ပညတ္တာတိ –

‘‘အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတော အသန္တံ အဘူတံ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မံ ဥလ္လပတိ၊ အာပတ္တိ ပါရာဇိကဿ. အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ သဉ္စရိတ္တံ သမာပဇ္ဇတိ၊ အာပတ္တိ သံဃာဒိသေသဿ. အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ ‘ယော တေ ဝိဟာရေ ဝသတိ၊ သော ဘိက္ခု အရဟာ’တိ ဘဏတိ၊ ပဋိဝိဇာနန္တဿ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿ. အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ ဘိက္ခု ပဏီတဘောဇနာနိ အဂိလာနော အတ္တနော အတ္ထာယ ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ၊ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿ. အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ ဘိက္ခုနီ ပဏီတဘောဇနာနိ အဂိလာနာ အတ္တနော အတ္ထာယ ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ၊ အာပတ္တိ ပါဋိဒေသနီယဿ. အာဇီဝဟေတု အာဇီဝကာရဏာ ဘိက္ခု သူပံ ဝါ ဩဒနံ ဝါ အဂိလာနော အတ္တနော အတ္ထာယ ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပရိ. ၂၈၇) –

ဧဝံ ပါရာဇိကာဒိဝသေန ဌပေတွာ ဒုဗ္ဘာသိတံ အာဇီဝဝိပတ္တိပစ္စယာ ဆ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ ပညတ္တာ. ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိပစ္စယာ ပါစိတ္တိယဒုက္ကဋဝသေန ဒွေ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ ပညတ္တာတိ သမနုဘာသနာယ ပါပိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ အပ္ပဋိနိဿဇ္ဇနေ ဉတ္တိယာ ဒုက္ကဋံ၊ ကမ္မဝါစာပရိယောသာနေ ပါစိတ္တိယန္တိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိပစ္စယာ ပါစိတ္တိယဒုက္ကဋဝသေန ဒွေ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ ပညတ္တာ. ဧတ္ထာတိ ဝိပတ္တိကထာသု.

ဂဏနုပဂတာတိ ဒိဝသဂဏနံ ဥပဂတဘာဝေါ. အညေဟိ ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဣတ္ထန္နာမဿ ဒေမာ’’တိ ပရဟတ္ထေ ဒိန္နမ္ပိ ‘‘န တာဝ တံ ဂဏနုပဂံ၊ ယာဝ န ဟတ္ထံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၉) စမ္မက္ခန္ဓကေ ဝုတ္တတ္တာ ယာဝ အာဟရိတွာ ဝါ န ဒိန္နံ၊ ‘‘တုမှာကံ၊ ဘန္တေ၊ စီဝရံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ပဟိဏိတွာ ဝါ အနာရောစိတံ၊ တာဝ ဒိဝသဂဏနံ န ဥပေတိ၊ အနဓိဋ္ဌိတံ ဝဋ္ဋတိ. ယဒါ ပန အာနေတွာ ဒိန္နံ ဟောတိ၊ ‘‘ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဝါ သုတံ၊ တတော ပဋ္ဌာယ ဂဏနုပဂံ ဟောတိ၊ အန္တောဒသာဟေ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗံ. ကထိနသညိတံ သမုဋ္ဌာနမဿာတိ ကထိနသမုဋ္ဌာနံ၊ တတိယဆဋ္ဌသမုဋ္ဌာနဝသေန ဒွိသမုဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ကာယဝါစာဟိ ကတ္တဗ္ဗအဓိဋ္ဌာနဝိကပ္ပနာနံ အကရဏေန ကာယဝါစတော၊ စိတ္တေ ပန သတိ ကာယဝါစာစိတ္တတော စ သမုဋ္ဌာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနဓိဋ္ဌာနာဝိကပ္ပနဝသေန အာပဇ္ဇနတော အကိရိယံ. အဇာနန္တောပိ အာပဇ္ဇတီတိ နောသညာဝိမောက္ခံ. ကာယဒွါရေ စ ဝစီဒွါရေ စ ကတ္တဗ္ဗာကရဏတော ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ.

ကထိနသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.