၁. သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ

သံ-သဒ္ဒေါ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သံဝိဇ္ဇတီ’’တိ. စေတနာတိ ဝီတိက္ကမဝသပ္ပဝတ္တာ ပုဗ္ဗဘာဂစေတနာ၊ မောစနဿာဒစေတနာတိ အတ္ထော. အဿာတိ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိယာ. အညပဒတ္ထသမာသေနေဝ သုက္ကဝိဿဋ္ဌိယာ ဝုတ္တတ္တာ ဣက-သဒ္ဒဿ ဝိသုံ အတ္ထော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သဉ္စေတနာဝ သဉ္စေတနိကာ’’တိ. ဣဒါနိ ဣက-သဒ္ဒေါဝ အတ္ထိအတ္ထံ ပကာသေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဉ္စေတနာ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. သံဝိဇ္ဇမာနာ စေတနာ သဉ္စေတနာ. သုက္ကဿာတိ သမ္ဘဝဿ. ဝိသဋ္ဌီတိ ဝိဿဂ္ဂေါ.

ဣဒါနိ တံ ယသ္မိံ ကာလေ မောစေတိ၊ ယေနာဓိပ္ပါယေန မောစေတိ၊ ယေန စောပါယေန မောစေတိ၊ ယဉ္စ တဿ အဓိပ္ပါယဿ ဝတ္ထု၊ တံ သဗ္ဗံ သင်္ခေပတော ဝိဘာဝေတွာ သရူပတော တံ ဝိသဋ္ဌိံ ဒဿေတုံ ‘‘ရာဂူပတ္ထမ္ဘာဒီသူ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ရာဂဿ ဗလဝဘာဝေါ၊ ရာဂေန ဝါ အင်္ဂဇာတဿူပတ္ထမ္ဘော ထဒ္ဓဘာဝေါ ရာဂူပတ္ထမ္ဘော၊ သော အာဒိ ယေသံ တေ ရာဂူပတ္ထမ္ဘာဒယော၊ တေသု ရာဂူပတ္ထမ္ဘာဒီသု. အာဒိသဒ္ဒေန (ပါရာ. ၂၃၈) ဝစ္စူပတ္ထမ္ဘပဿာဝူပတ္ထမ္ဘဝါတူပတ္ထမ္ဘဥစ္စာလိင်္ဂပါဏကဒဋ္ဌူပတ္ထမ္ဘာနံ ဂဟဏံ. ကမ္မညတံ ပတ္တေတိ မောစနကမ္မက္ခမတာယ ကမ္မနိယတံ ပတ္တေ၊ အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသု ဥပက္ကမာရဟဘာဝံ ပတ္တေတိ အတ္ထော. အရောဂဿ ဘာဝေါ အာရောဂျံ၊ တံ အာဒိ ယေသံ တေ အာရောဂျာဒယော၊ တေသု အာရောဂျာဒီသု. အာဒိသဒ္ဒေန သုခဘေသဇ္ဇဒါနပုညယညသဂ္ဂဗီဇဝီမံသဒဝါနံ ဂဟဏံ. အဇ္ဈတ္တရူပံ အဇ္ဈတ္တံ ဥပါဒိန္နရူပံ၊ တံ အာဒိ ယေသံ တေ အဇ္ဈတ္တရူပါဒယော၊ တေသု. အာဒိသဒ္ဒေန ဗဟိဒ္ဓါရူပအဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါရူပအာကာသေကဋိကမ္ပနာနံ ဂဟဏံ. မောစနေ အဿာဒေါ သုခဝေဒနာ မောစနဿာဒေါ၊ မောစနတ္ထံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဝတ္တရာဂေါ၊ သမ္ပယုတ္တအဿာဒသီသေန စေတ္ထ ရာဂေါ ဝုတ္တော၊ တေန သမ္ပယုတ္တာ စေတနာ မောစနဿာဒစေတနာ၊ တာယ. ဣမိနာ မုစ္စနဿာဒေါ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၄၀) မုတ္တဿာဒေါ မေထုနဿာဒေါ ဖဿဿာဒေါ ကဏ္ဍုဝနဿာဒေါ ဒဿနဿာဒေါ နိသဇ္ဇဿာဒေါ ဝါစဿာဒေါ ဂေဟသိတပေမံ ဝနဘင်္ဂိယန္တိ ဣမေဟိ သမ္ပယုတ္တာ စေတနာယော ပဋိက္ခိပတိ၊ တာဟိ နိမိတ္တေ ဥပက္ကမန္တဿ မုတ္တေပိ အနာပတ္တိ. ‘‘နိမိတ္တေ ဥပက္ကမန္တဿာ’’တိ ဣမိနာ ပန ဦရုမဒ္ဒါပနာဒီနိ ပဋိက္ခိပတိ. တေန ဟိ သတိပိ မောစနဿာဒေ နိမိတ္တေ ဥပက္ကမာဘာဝတော မုတ္တေပိ အနာပတ္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘သာ စ ခေါ နိမိတ္တေ ဥပက္ကမန္တဿေဝ၊ ဟတ္ထပရိကမ္မပါဒပရိကမ္မဂတ္တပရိကမ္မကရဏေန သစေပိ အသုစိ မုစ္စတိ၊ အနာပတ္တီ’’တိ.

အာသယဓာတုနာနာတ္တတောတိ ပိတ္တသေမှပုဗ္ဗလောဟိတာသယာနဉ္စေဝ ပထဝီဓာတုအာဒီနဉ္စ စတုန္နံ ဓာတူနံ၊ ရသသောဏိတာဒီနံ ဝါ သတ္တန္နံ ဓာတူနံ နာနာတ္တတော. ဌာနာ စာဝနာတိ သုက္ကဿ ယံ ဌာနံ၊ တတော စုတိ. သုက္ကဿ ဟိ ဝတ္ထိသီသံ ကဋိ ကာယောတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၇) တိဓာ ဌာနံ ပကပ္ပေန္တိ. ဧကော ကိရာစရိယော ‘‘ဝတ္ထိသီသံ သုက္ကဿ ဌာန’’န္တိ အာဟ၊ ဧကော ‘‘ကဋီ’’တိ၊ ဧကော ‘‘သကလော ကာယော’’တိ. တေသု တတိယဿ ဘာသိတံ သုဘာသိတံ. ကေသလောမနခဒန္တာနဉှိ မံသဝိနိမုတ္တဋ္ဌာနံ၊ ဥစ္စာရပဿာဝခေဠသိင်္ဃာဏိကာ၊ ထဒ္ဓသုက္ခစမ္မာနိ စ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသေသော ဆဝိမံသလောဟိတာနုဂတော သဗ္ဗောပိ ကာယော ကာယပ္ပသာဒဘာဝဇီဝိတိန္ဒြိယာဗဒ္ဓပိတ္တာနံ၊ သမ္ဘဝဿ စ ဌာနမေဝ. တထာ ဟိ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနေနာဘိဘူတာနံ ဟတ္ထီနံ ဥဘောဟိ ကဏ္ဏစူဠိကာဟိ သမ္ဘဝေါ နိက္ခမတိ.

ဧတ္ထ စ ‘‘ရာဂူပတ္ထမ္ဘာဒီသူ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၇) ကာလော ဒဿိတော. ရာဂူပတ္ထမ္ဘာဒိကာလေသု ဟိ အင်္ဂဇာတံ ကမ္မနိယံ ဟောတိ. ယဿ ကမ္မနိယတ္တေ သတိ မောစေတိ၊ ဣတော ပရံ အညော ကာလော နတ္ထိ. န ဟိ ဝိနာ ရာဂူပတ္ထမ္ဘာဒီဟိ ပုဗ္ဗဏှာဒယော ကာလဘေဒါ မောစနေ နိမိတ္တံ ဟောန္တိ. ‘‘အာရောဂျာဒီသူ’’တိအာဒိနာ ပန အဓိပ္ပါယော ဒဿိတော. ဧဝရူပေန ဟိ အဓိပ္ပါယဘေဒေန မောစေတိ၊ န အညထာ. ‘‘အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသူ’’တိအာဒိနာ ဥပါယော ဒဿိတော. အဇ္ဈတ္တရူပေ ဝါ ဟိ မောစေယျ၊ ဗဟိဒ္ဓါရူပေ ဝါ၊ ဥဘယတ္ထ ဝါ၊ အာကာသေ ဝါ ကဋိံ ကမ္ပေန္တော၊ ဣတော ပရံ အညော ဥပါယော နတ္ထိ. နီလာဒိဝသေနာ’’တိအာဒီဟိ ပန ဒသဟိ နဝမဿ အဓိပ္ပါယဿ ဝတ္ထု ဒဿိတံ. ဝီမံသန္တော ဟိ နီလာဒီသု အညတရဝသေန ဝီမံသတိ၊ န တေဟိ ဝိနိမုတ္တန္တိ. ‘‘ဌာနာ စာဝနာ’’တိ ဣမိနာ ပန အတ္ထတော ဝိဿဋ္ဌိ ဒဿိတာ. ယထာဟ ‘‘ဝိဿဋ္ဌီတိ ဌာနတော စာဝနာ ဝုစ္စတီ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၇). သာ စာယံ တဿ သုက္ကဿ ဌာနာ စာဝနာ ရာဂဝသေန. ဝုတ္တဉှေတံ ကထာဝတ္ထုအဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုက္ကဝိဿဋ္ဌိ နာမ ရာဂသမုဋ္ဌာနာ ဟောတီ’’တိ (ကထာ. အဋ္ဌ. ၃၀၇). အညတြ သုပိနန္တာတိ သုပိနော ဧဝ သုပိနန္တော၊ တံ ဌပေတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယာ သုပိနေ’’တိအာဒိ. သံဃာဒိသေသောတိ ဣမဿ အာပတ္တိနိကာယဿ နာမံ. တေနာဟ ‘‘ယာ အညတြ သုပိနန္တာ’’တိအာဒိ. အာပတ္တိနိကာယောတိ အာပတ္တိသမူဟော. ကိဉ္စာပိ အယံ ဧကာဝ အာပတ္တိ၊ ရုဠှိသဒ္ဒေန၊ ပန အဝယဝေ သမူဟဝေါဟာရေန ဝါ ‘‘နိကာယော’’တိ ဝုတ္တော ‘‘ဧကော ဝေဒနာက္ခန္ဓော၊ ဧကော ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု ဝိယ.

အဿာတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၆ သံဃာဒိသေသကဏ္ဍ) အာပတ္တိနိကာယဿ. နနု စ အယုတ္တောယံ နိဒ္ဒေသော ‘‘သံဃော အာဒိမှိ စေဝ သေသေ စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော အဿာ’’တိ. န ဟိ အာပတ္တိနိကာယဿ အာဒိမှိ စေဝ သေသေ စ သံဃော ဣစ္ဆိတော၊ ကိဉ္စရဟိ ဝုဋ္ဌာနဿာတိ ဣမံ စောဒနံ မနသိ နိဓာယ ယထာ န ဝိရုဇ္ဈတိ၊ တထာ အဓိပ္ပါယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနဿ အာဒိမှိ စေဝ သေသေ စ ဣစ္ဆိတော သံဃော အာပတ္တိယာဝ ဣစ္ဆိတော နာမ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော. အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနန္တိ အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ၊ အနာပတ္တိကဘာဝူပဂမနန္တိ အတ္ထော.

ဒကသောတန္တိ ပဿာဝမဂ္ဂံ၊ အင်္ဂဇာတပ္ပဒေသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ အထ ကသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဒကသောတံ ဩတိဏ္ဏမတ္တေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဌာနတော ပန စုတ’’န္တိအာဒိ. အဝဿမေဝ ဒကသောတံ ဩတရတိ အဓိဝါသေတွာ အန္တရာ နိဝါရေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ဒကသောတောရောဟနတော (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၂၃၆-၂၃၇) ပဋ္ဌာယ ပန ဥပါဒိန္နတော ဝိနိမုတ္တတ္တာ သမ္ဘဝရူပံ ဥတုသမုဋ္ဌာနမေဝ အဝသိဿတိ၊ သေသံ တိသမုဋ္ဌာနံ နတ္ထီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဌာနတော စုတံ ဒကသောတံ ဩတရတိ၊ တသ္မာ.

အမောစနာဓိပ္ပါယဿာတိ ဘေသဇ္ဇေန နိမိတ္တံ အာလိမ္ပန္တဿ ဥစ္စာရာဒီနိ ဝါ ကရောန္တဿ. သုပိနံ ပဿန္တဿာတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၃၇) ဓာတုက္ခောဘတော ဝါ အနုဘူတပုဗ္ဗတော ဝါ ဒေဝတောပသံဟာရတော ဝါ ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော ဝါတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ သုပိနံ ပဿန္တဿ. ကိံ ပနေတံ ပဿန္တော သုတ္တော ပဿတိ၊ ပဋိဗုဒ္ဓေါ၊ ဥဒါဟု နေဝ သုတ္တော၊ န ပဋိဗုဒ္ဓေါတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ သုတ္တော ပဿတိ၊ အဘိဓမ္မဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ဟိ သုပတိ၊ တံ ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ ဝါ ရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တံ ဝါ န ဟောတိ. သုပိနံ ပဿန္တဿ စ ဤဒိသာနိ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. အထ ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ၊ ဝိနယဝိရောဓော အာပဇ္ဇတိ. ယဉှိ ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ၊ တံ သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန ပဿတိ. သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန စ ကတေ ဝီတိက္ကမေ အနာပတ္တိ နာမ နတ္ထိ. သုပိနံ ပဿန္တေန ပန ကတေပိ ဝီတိက္ကမေ ဧကန္တံ အနာပတ္တိ ဧဝ. အထ နေဝ သုတ္တော န ပဋိဗုဒ္ဓေါ ပဿတိ၊ ကော နာမ ပဿတိ၊ ဧဝဉ္စ သတိ သုပိနဿ အဘာဝေါဝ အာပဇ္ဇတီတိ? န အဘာဝေါ၊ ကသ္မာ? ယသ္မာ ကပိမိဒ္ဓပရေတော ပဿတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကပိမိဒ္ဓပရေတော ခေါ မဟာရာဇ သုပိနံ ပဿတီ’’တိ (မိ. ပ. ၅.၃.၅). ကပိမိဒ္ဓပရေတောတိ မက္ကဋနိဒ္ဒါယ ယုတ္တော. ယထာ ဟိ မက္ကဋဿ နိဒ္ဒါ လဟုပရိဝတ္တာ ဟောတိ၊ ဧဝံ ယာ နိဒ္ဒါ ပုနပ္ပုနံ ကုသလာဒိစိတ္တဝေါကိဏ္ဏတ္တာ လဟုပရိဝတ္တာ၊ ယဿာ ပဝတ္တိယံ ပုနပ္ပုနံ ဘဝင်္ဂတော ဥတ္တရဏံ ဟောတိ၊ တာယ ယုတ္တော သုပိနံ ပဿတိ. ယဿ စ ဧဝံ ပဿန္တဿ သုပိနေ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တဿ ဝိယ၊ ကာယသံသဂ္ဂါဒီနိ အာပဇ္ဇန္တဿ ဝိယ စ သုပိနန္တေနေဝ ကာရဏေန အသုစိ မုစ္စတိ၊ တဿပိ အနာပတ္တိ. သုပိနေ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၂၆၂) ပန ဥပ္ပန္နာယ အဿာဒစေတနာယ သစဿ ဝိသယော ဟောတိ၊ နိစ္စလေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ န ဟတ္ထေန နိမိတ္တံ ကီဠာပေတဗ္ဗံ. ကာသာဝပစ္စတ္ထရဏရက္ခဏတ္ထံ ပန ဟတ္ထပုဋေန ဂဟေတွာ ဇဂ္ဂနတ္ထာယ ဥဒကဋ္ဌာနံ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ.

သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.