၃. တတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ

သန္တိ သဟတ္ထေ ဥပသဂ္ဂေါ. တေန သဒ္ဓိံ ဥဿုက္ကဝစနမေတံ ‘‘သဉ္စိစ္စာ’’တိ အာဟ ‘‘သဉ္စေတေတွာ’’တိအာဒိ. ဥဿုက္ကဝစနန္တိ ဧတ္ထ ဥဿုက္ကဝစနံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၇၂) နာမ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝစနံ. အယဉှိ သမာနကတ္တုကေသု ပုဗ္ဗာပရကာလကိရိယာဝစနေသု ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝစနဿ နိရုတ္တိဝေါဟာရော. ဣဒါနိ ‘‘သဒ္ဓိံ စေတေတွာ’’တိ ဣမိနာ သင်္ခေပေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ပါဏော’’တိ သညာယ သဒ္ဓိံယေဝါတိ ‘‘ပါဏော’’တိ သညံ အဝိဇဟိတွာ ဧဝ၊ ‘‘ပါဏော’’တိ သညုပ္ပတ္တိယာ အနန္တရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကထံ ဧကက္ခဏေ ဧကဿ စိတ္တဿ ဥဘယာရမ္မဏဘာဝေါတိ ဧဒိသီ စောဒနာ အနဝကာသာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ‘‘ဉာတပရိညာယ ဒိဋ္ဌသဘာဝေသု ဓမ္မေသု တီရဏပရိညာယ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၇၂) ‘ရူပံ အနိစ္စ’န္တိအာဒိနာ သဘာဝေန သဒ္ဓိံ ဧကက္ခဏေ အနိစ္စာဒိလက္ခဏဇာနနံ ဝိယ ‘ပါဏော’တိ သညာယ သဒ္ဓိံယေဝ ‘ဝဓာမိ န’န္တိ ဇာနာတီ’’တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ပန အာစရိယာ တတ္ထာပိ ဧဝံ န ကထေန္တိ. ဧတ္ထ စ မနုဿဝိဂ္ဂဟော’’တိ အဝတွာ ‘‘ပါဏော’’တိ ဝစနံ ‘‘မနုဿော အယ’’န္တိ အဇာနိတွာ ကေဝလံ သတ္တသညာယ ဃာတေန္တဿာပိ ပါရာဇိကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. စေတေတွာတိ စိန္တေတွာ. ပကပ္ပေတွာတိ အဘိဝိစာရေတွာ၊ သန္နိဋ္ဌာနံ ကရိတွာတိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ မနုဿအတ္တဘာဝံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဒဿေတုံ ‘‘မနုဿဝိဂ္ဂဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကလလတော ပဋ္ဌာယာတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နကလလရူပတော ပဋ္ဌာယ. ကလလရူပံ နာမ ဣတ္ထိပုရိသာနံ ကာယဝတ္ထုဘာဝဒသကဝသေန သမတိံသ ရူပါနိ၊ နပုံသကာနံ ကာယဝတ္ထုဒသကဝသေန ဝီသတိ. တတ္ထ ဣတ္ထိပုရိသာနံ ကလလရူပံ ဇာတိဥဏ္ဏာယ ဧကေန အံသုနာ ဥဒ္ဓဋတေလဗိန္ဒုမတ္တံ ဟောတိ အစ္ဆံ ဝိပ္ပသန္နံ. ဝုတ္တဉှေတံ အဋ္ဌကထာယံ –

‘‘တိလတေလဿ ယထာ ဗိန္ဒု၊ သပ္ပိမဏ္ဍော အနာဝိလော၊

ဧဝံဝဏ္ဏပ္ပဋိဘာဂံ၊ ‘ကလလ’န္တိ ပဝုစ္စတီ’’တိ. (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၃၅၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၆၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၂)၊

ဧဝံ ပရိတ္တကံ ဝတ္ထုံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ မရဏကာလာ ဧတ္ထန္တရေ အနုပုဗ္ဗေန ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော အတ္တဘာဝေါ မနုဿဝိဂ္ဂဟော နာမာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒဉ္စ ယေဘုယျဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ဩပပါတိကသံသေဒဇာပိ ဟိ မနုဿာ ပါရာဇိကဝတ္ထုယေဝ. ကလလကာလေပီတိ ပဌမသတ္တာဟေပိ. တတ္ထ ဟိ သန္တတိဝသေန ပဝတ္တမာနံ ကလလသင်္ခါတံ အတ္တဘာဝံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတုံ သက္ကာ၊ န ပန သဗ္ဗပဌမံ ကလလရူပံ. ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန ဟိ သဒ္ဓိံ တိံသ ကမ္မဇရူပါနိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တေသု ပန ဌိတေသုယေဝ သောဠသ ဘဝင်္ဂစိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ. ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဂဟိတပဋိသန္ဓိကဿ ဒါရကဿ ဝါ မာတုယာ ဝါ ပနဿ အန္တရာယော နတ္ထိ. အယဉှိ မရဏဿ အနောကာသော နာမ. ဘေသဇ္ဇသမ္ပဒါနေနာတိ ဂဗ္ဘပါတနဘေသဇ္ဇဒါနေန. တတော ဝါ ဥဒ္ဓမ္ပီတိ အဗ္ဗုဒပေသိကာလာဒီသုပိ. ဇီဝိတာ ဝိယောဇေယျာတိ သန္တတိဝိကောပနဝသေန ဇီဝိတိန္ဒြိယတော အပနေယျ.

ဣမဿ ပနတ္ထဿာတိ ‘‘သဉ္စိစ္စ မနုဿဝိဂ္ဂဟံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၁၇၁) ဣမဿ အတ္ထဿ. အာဝိဘာဝတ္ထန္တိ ပကာသနတ္ထံ. ပါဏဿ အတိပါတော ပါဏာတိပါတော၊ ပါဏဝဓော ပါဏဃာတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတ္တောတိ ခန္ဓသန္တာနော. တတ္ထ ဟိ သတ္တပညတ္တိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယေ ဟိ ဝိကောပိတေ ဣတရမ္ပိ တံသမ္ဗန္ဓတာယ ဝိနဿတီတိ. ယာယ စေတနာယာတိ တသ္မိံ ပါဏေ ပါဏသညိနော ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာယ ယာယ စေတနာယ. မနောဒွါရေ ပန ပဝတ္တာယ ဝဓကစေတနာယ ပါဏာတိပါတဘာဝေါ နတ္ထိ. သာ စေတနာတိ သာ ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဝဓကစေတနာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာယ စေတနာယ ပဝတ္တမာနဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ နိဿယဘူတေသု မဟာဘူတေသု ဥပက္ကမကရဏဟေတု တံမဟာဘူတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကမဟာဘူတာ နုပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၇၂)၊ သာ တာဒိသပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပါဏာတိပါတော. လဒ္ဓူပက္ကမာနိ ဟိ မဟာဘူတာနိ ဣတရဘူတာနိ ဝိယ န ဝိသဒါနီတိ သမာနဇာတိကာနံ ကာရဏံ န ဟောန္တီတိ.

ပါဏာတိပါတော အဿ အတ္ထီတိ ပါဏာတိပါတီ. သံသဂ္ဂေ အယမီကာရော. တေနာဟ ‘‘ဝုတ္တစေတနာယ သမင်္ဂိပုဂ္ဂလော’’တိ. သကော ဟတ္ထော သဟတ္ထော၊ တေန နိဗ္ဗတ္တော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကော. နိဿဇ္ဇနံ နိဿဂ္ဂေါ၊ သောဝ နိဿဂ္ဂိယော. ဧဝံ အာဏတ္တိကော. ဝိဇ္ဇာမယော မန္တပရိဇပ္ပနယောဂေါ. ဣဒ္ဓိမယော ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိမယော.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တေယေဝ ဆ ပယောဂေ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသု ဆသု ပယောဂေသု. သာဟတ္ထိကောတိ ဧတ္ထ ဟတ္ထော ဥပလက္ခဏဘာဝေန ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ကာယေန ဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ကာယေနာတိ ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ မုဋ္ဌိနာ ဝါ ဇာဏုနာ ဝါ ယေန ကေနစိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေန. ကာယေကဒေသော ဟေတ္ထ ဟတ္ထာဒိကာယော အဝယဝေ သမုဒါယောပစာရော ယထာ ‘‘ဂါမော ဒဍ္ဎော’’တိ. ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓေနာတိ ကာယတော အမောစိတေန အသိအာဒိနာ ပဟရဏေန. ပဟရဏန္တိ ကာယဝိညတ္တိသဟိတာယ ဝဓကစေတနာယ အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓနံ. ကာယေန ဝါ သတ္တိအာဒီနံ၊ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ဥသုယန္တပါသာဏာဒီနံ နိဿဇ္ဇနန္တိ ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထာတိ တေသု သာဟတ္ထိကနိဿဂ္ဂိယေသု. ဥဒ္ဒိဿာနုဒ္ဒိဿဘေဒတောတိ ဥဒ္ဒိသိတွာ စ အနုဒ္ဒိသိတွာ စ ပဝတ္တိဘေဒေန. ဥဒ္ဒိသနံ ဥဒ္ဒိသော၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥဒ္ဒိသကော၊ ပယောဂေါ၊ တသ္မိံ. ဗဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ ဗဒ္ဓေါ၊ ကမ္မမေဝ ဗဒ္ဓေါ ကမ္မဗဒ္ဓေါ၊ ပါဏာတိပါတောတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဗန္ဓနံ ဗဒ္ဓေါ၊ ကမ္မုနာ ဗဒ္ဓေါ ကမ္မဗဒ္ဓေါ၊ သော အဿ ဟောတိ၊ ပါဏာတိပါတကမ္မမဿ သိဒ္ဓန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥဘယတ္ထာပီတိ ဥဒ္ဒိသကေ၊ အနုဒ္ဒိသကေ စာတိ ဒွီသုပိ. ပစ္ဆာ ဝါ တေနေဝ ရောဂေန မရတူတိ ယောဇနာ. ပဟရိတက္ခဏေယေဝါတိ မရဏာယ ပဟောနကပ္ပဟာရဿ လဒ္ဓက္ခဏေယေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယဒိ အဝဿံ တေန မရတီတိ အဓိပ္ပါယော. သစေ ပန မရဏာဓိပ္ပါယေန ပဟာရံ ဒတွာ တေန အမတဿ ပုန အညေန စိတ္တေန ပဟာရေ ဒိန္နေ ပစ္ဆာပိ ပဌမပ္ပဟာရေနေဝ မရတိ၊ တဒါဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. အထ ဒုတိယပဟာရေန မရတိ၊ နတ္ထိ ပါဏာတိပါတော. ဥဘယေဟိ မတေပိ ပဌမပ္ပဟာရေနေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ၊ ဥဘယေဟိပိ အမတေ နေဝတ္တိ ပါဏာတိပါတော. ဧသ နယော ဗဟူဟိပိ ဧကဿ ပဟာရေ ဒိန္နေ. တတြာပိ ဟိ ယဿ ပဟာရေန မရတိ၊ တဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါတိ. အာဏာပနံ နာမ ဝစီဝိညတ္တိသဟိတာယ ဝဓကစေတနာယ အဓိပ္ပေတတ္ထသာဓနံ.

ဣဒါနိ ဣမသ္မိံ အာဏတ္တိကပယောဂေ သင်္ကေတဝိသင်္ကေတဘာဝဇာနနတ္ထံ ဆဗ္ဗိဓံ နိယမံ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ အာဏတ္တိကပယောဂေ. အာဏတ္တိနိယာမကာတိ အာဏတ္တိကပယောဂသာဓိကာ. ဧတေသု ဟိ အဝိရဇ္ဈိတေသုယေဝ အာဏတ္တိကပယောဂေါ ဟောတိ၊ န အညထာတိ.

ပုဂ္ဂလောတိ မာရေတဗ္ဗော ပုဂ္ဂလော. တေနာဟ ‘‘ယံ ဟီ’’တိအာဒိ. အာဏာပကဿ အာပတ္တီတိ အာဏာပကဿ အာဏတ္တိက္ခဏေ အာပတ္တိ၊ အာဏတ္တဿ မာရဏက္ခဏေ. အာဏာပကော မုစ္စတီတိ အာဏတ္တဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ၊ ဝတ္ထုဝိသေသေန ပနေတ္ထ ကမ္မဝိသေသော စ အာပတ္တိဝိသေသော စ ဟောတီတိ. ‘‘ပုရေဘတ္တံ မာရေဟီ’’တိ အာဏတ္တော ပုရေဘတ္တမေဝ မာရေတီတိ ‘‘အဇ္ဇ သွေ’’တိ အနိယမေတွာ ‘‘ပုရေဘတ္တံ မာရေဟီ’’တိ အာဏတ္တော ယဒါ ကဒါစိ ပုရေဘတ္တံ မာရေတိ. ယော ပန ‘‘အဇ္ဇ ပုဗ္ဗဏှေ’’တိ ဝုတ္တော မဇ္ဈနှေ ဝါ သာယနှေ ဝါ သွေ ဝါ ပုဗ္ဗဏှေ မာရေတိ၊ ဝိသင်္ကေတော ဟောတိ၊ အာဏာပကဿ နတ္ထိ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ပုဗ္ဗဏှေ မာရေတုံ ဝါယမန္တဿ မဇ္ဈနှေ ဇာတေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတေန နယေန သဗ္ဗကာလပ္ပဘေဒေသု သင်္ကေတဝိသင်္ကေတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဧဝံ ဝတ္ထုကာလေသု သင်္ကေတဝိသင်္ကေတတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဩကာသာဒီသု သင်္ကေတဝိသင်္ကေတတံ အတိဒိသန္တော ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဩကာသောတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၄) ဂါမော ဝါ ဝနံ ဝါ ဂေဟဒွါရံ ဝါတိ ဧဝမာဒိကော. အာဝုဓန္တိ အသိ ဝါ ဥသု ဝါ သတ္တိ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. ဣရိယာပထောတိ မာရေတဗ္ဗဿ ဂမနံ ဝါ နိသဇ္ဇာ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. ကိရိယာဝိသေသောတိ ဝိဇ္ဈနံ ဝါ ဆေဒနံ ဝါ ဘေဒနံ ဝါ သင်္ခမုဏ္ဍကံ ဝါတိ ဧဝမာဒိ. ဣမေသု ယထာ ယထာ ဝဓကော အာဏတ္တော၊ တထာ တထာ ကတေ အာဏာပကဿ အာပတ္တိ၊ အညထာ ကတေ ဝိသင်္ကေတော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သဗ္ဗတ္ထာတိ ဩကာသာဒီသု စတူသု. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘ယထာဏတ္တိဝသေနေဝ၊ အာဏတ္တေန ကတေ သတိ၊

အာဏာပကဿ အာပတ္တိ၊ ဝိသင်္ကေတောညထာ ကတေ’’တိ.

အာဏတ္တိယံ ပန အယံ ဝိသေသော – အဓိဋ္ဌာယာတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ အာဏာပေတိ ‘‘ဧဝံ ဝိဇ္ဈ၊ ဧဝံ ပဟရ၊ ဧဝံ ဃာတေဟီ’’တိ (ပါရာ. ၁၇၄) ဝုတ္တာယ ပါဠိယာ လဗ္ဘတီတိ ဉာတဗ္ဗော.

ဩပတန္တိ ဧတ္ထာတိ ဩပါတော၊ အာဝါဋော၊ တဿ ခဏနံ ဩပါတက္ခဏနံ. အပဿေနသံဝိဓာနန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၇) အပဿေနဿ သံဝိဓာနံ. နိစ္စပရိဘောဂေါ မဉ္စော ဝါ ပီဌံ ဝါ အပဿေနဖလကံ ဝါ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒန္တဿ အပဿေနကတ္ထမ္ဘော ဝါ တတ္ထဇာတကရုက္ခော ဝါ စင်္ကမေ အပဿာယ တိဋ္ဌန္တဿ အာလမ္ဗနရုက္ခော ဝါ အာလမ္ဗနဖလကံ ဝါ၊ သဗ္ဗမ္ပေတံ အပဿနီယဋ္ဌေန အပဿေနံ နာမ၊ တသ္မိံ အပဿေနေ ယထာ အပဿယန္တံ ဝိဇ္ဈတိ ဝါ ဆိန္ဒတိ ဝါ၊ တထာ ကတွာ ဝါသိဖရသုသတ္တိအာရကဏ္ဋကာဒီသု အညတရဿ သတ္ထဿ ဌပနန္တိ အတ္ထော.

ဥပနိက္ခိပနံ နာမ သမီပေ နိက္ခိပနံ. မနာပဿ ဝါ အမနာပဿ ဝါ ရူပဿ ဥပဟရဏံ သမီပေ ဌပနံ ရူပူပဟာရော၊ အတ္တနာ ဝါ ယက္ခပေတာဒိဝေသံ ဂဟေတွာ တိဋ္ဌနံ. အာဒိသဒ္ဒေန သဒ္ဒူပဟာရာဒီနံ ဂဟဏံ. ဧတ္ထာပီတိ ထာဝရပယောဂေပိ. ဥဒ္ဒိဿာနုဒ္ဒိဿဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ယတော တတ္ထပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ ဟောတိ. အယံ ပန ဝိသေသော – မူလဋ္ဌေန ဩပါတာဒီသု ပရေသံ မူလေန ဝါ မုဓာ ဝါ ဒိန္နေသုပိ ယဒိ တပ္ပစ္စယာ ကောစိ မရတိ၊ မူလဋ္ဌဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယဒိပိ တေန၊ အညေန ဝါ တတြ ဩပါတေ ဝိနာသေတွာ ဘူမိသမေ ကတေပိ ပံသုဟာရကာ ဝါ ပံသုံ ဂဏှန္တာ၊ မူလခဏကာ ဝါ မူလာနိ ခဏန္တာ အာဝါဋံ ကရောန္တိ၊ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ကဒ္ဒမော ဇာယတိ၊ တတ္ထ စ ကောစိ ဩတရိတွာ ဝါ လဂ္ဂိတွာ ဝါ မရတိ၊ မူလဋ္ဌဿေဝ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယဒိ ပန ယေန လဒ္ဓံ၊ သော ဝါ အညော ဝါ ဝိတ္ထတတရံ ဝါ ဂမ္ဘီရတရံ ဝါ ကရောတိ၊ တပ္ပစ္စယာ စ ကောစိ မရတိ၊ ဥဘယေသမ္ပိ ကမ္မဗဒ္ဓေါ. ယထာ တု မူလာနိ မူလေဟိ သံသန္ဒန္တိ၊ တထာ တတ္ထ ထလေ ကတေ မုစ္စတိ. ဧဝံ အပဿေနသံဝိဓာနာဒီသုပိ ယာဝ တေသံ ပဝတ္တိ၊ တာဝ ယထာသမ္ဘဝံ ကမ္မဗဒ္ဓေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝိဇ္ဇာပရိဇပ္ပနန္တိ အာထဗ္ဗဏိကေဟိ၊ ဝိဇ္ဇာဓရေဟိ စ မန္တပရိဇပ္ပနံ. ကမ္မဝိပါကဇာယ ဣဒ္ဓိယာတိ သာတိသယကမ္မနိဗ္ဗတ္တာယ ကမ္မဝိပါကေန သဟဇာတာယ ဣဒ္ဓိယာ၊ ကမ္မဿ ဝါ ဝိပါကဘာဝေန ဇာတာယ ဣဒ္ဓိယာ. ပယောဇနန္တိ ပဝတ္တနံ၊ ကရဏန္တိ အတ္ထော၊ ဒါဌာဝုဓာဒီနံ ဒါဌာကောဋနာဒီနမိဝ မာရဏတ္ထံ ကမ္မဝိပါကဇိဒ္ဓိဝိကာရကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ကမ္မသာဓနော ဝါယံ ဟာရကသဒ္ဒေါ ဗဟုလံဝိဓာနေန တတ္ထာပိ ဏွုပစ္စယဿ သိဇ္ဈနတောတိ အာဟ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ. ဇီဝိတဟရဏကံ၊ ဥပနိက္ခိပိတဗ္ဗံ ဝါ သတ္ထမေဝ ဟာရကန္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၇၂) ဝိကပ္ပဒွယေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သတ္ထဉ္စ တံ ဟာရကဉ္စာတိ သတ္ထဟာရက’’န္တိ. ‘‘ဟာရကသတ္ထ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝိသေသနဿ ပရနိပါတံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိယေသေယျာတိ ဂဝေသေယျ. ‘‘ယထာ လဘတိ၊ တထာ ကရေယျာ’’တိ ဣမိနာ ပန အဓိပ္ပါယတ္ထမာဟ၊ ‘‘ဥပနိက္ခိပေယျာ’’တိ ဣမိနာ သိခါပတ္တမတ္ထံ. ဣတရထာ ဟိ ‘‘ပရိယေသေယျာ’’တိ ဣမဿ ‘‘ဥပနိက္ခိပေယျာ’’တိ အယမတ္ထော အဓိပ္ပေတော န သိယာ. ပရိယိဋ္ဌမတ္တေယေဝါတိ ပရိယေသိတမတ္တေယေဝ. ယဒိ ဧဝံ အထ ကသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘သတ္ထဟာရကံ ဝါဿ ပရိယေသေယျာတိ အသိံ ဝါ သတ္တိံ ဝါ ဘေဏ္ဍိံ ဝါ လဂုဠံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ ဝိသံ ဝါ ရဇ္ဇုံ ဝါ’’တိ (ပါရာ. ၁၇၂) ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဒဘာဇနေ ပနာ’’တိအာဒိ. အဿာတိ ‘‘သတ္ထဟာရကံ ဝါဿ ပရိယေသေယျာ’’တိ ဣမဿ ပဒဿ. ဗျဉ္ဇနာနုရူပတော ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ အတ္ထဿ အဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဗျဉ္ဇနံ အနာဒိယိတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သသတိ ဟိံသတီတိ သတ္ထံ၊ သသန္တိ ဟိံသန္တိ ဧတေနာတိ ဝါ သတ္ထံ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘သတ္တိံ ဝါ’’တိအာဒိပါဠိသေသံ သင်္ဂဏှာတိ. တတ္ထ လဂုဠန္တိ မုဂ္ဂရော. သတ္ထန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ယံ ကိဉ္စိ သမုခံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယော ဧဝံ မရတီတိ ယော သတ္ထံ ဝါ အာဟရိတွာ၊ ဝိသံ ဝါ ခါဒိတွာ၊ ရဇ္ဇုယာ ဝါ ဥဗ္ဗန္ဓိတွာ၊ သောဗ္ဘာဒီသု ဝါ ပတိတွာ၊ အညေဟိ ဝါ အဂ္ဂိပဝေသနဥဒကပဝေသနာဒီဟိ ဥပါယေဟိ မရတိ. ‘‘သော ဓနံ ဝါ လဘတီ’’တိအာဒိနာ နယေနာတိ သော ဓနံ ဝါ လဘတိ၊ ယသံ ဝါ လဘတိ၊ သဂ္ဂံ ဝါ ဂစ္ဆတိ၊ ဓမ္မော ဝါဿ ဟောတီတိ ဣမိနာ နယေန. ကိမနေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဧတေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧတေနာတိ ‘‘မရဏဝဏ္ဏံ ဝါ သံဝဏ္ဏေယျာ’’တိ ဧတေန ဝစနေန. နယိဓ ဧဝန္တိ ဣဓ မနုဿဝိဂ္ဂဟပါရာဇိကေ န ဧဝံ၊ န ပရိယာယကထာယ မုစ္စတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သံဝဏ္ဏေယျာ’’တိအာဒိ.

‘‘သတ္ထံ ဝါ အာဟရာ’’တိအာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘ဝိသံ ဝါ ခါဒ၊ ရဇ္ဇုယာ ဝါ ဥဗ္ဗန္ဓိတွာ ကာလံ ကရောဟိ၊ သောဗ္ဘေ ဝါ နရကေ ဝါ ပပါတေ ဝါ ပပတာ’’တိအာဒိံ (ပါရာ. ၁၇၂) သဗ္ဗံ မရဏူပါယံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧတ္ထ စ နရကော (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၂) နာမ တတ္ထ တတ္ထ ဖလန္တိယာ ဘူမိယာ သယမေဝ နိဗ္ဗတ္တာ မဟာဒရီ၊ ယတ္ထ ဟတ္ထီပိ ပတန္တိ၊ စောရာပိ နိလီယိတွာ တိဋ္ဌန္တိ. ပပါတောတိ ပဗ္ဗတန္တရေ ဝါ ထလန္တရေ ဝါ ဧကတော ဆိန္နော. ပါပကေနာတိ လာမကေန. ဒုဇ္ဇီဝိတေနာတိ ဒုက္ခဗဟုလတ္တာ ဒုက္ခေန ဇီဝိတေန. မတံ တေ ဇီဝိတာ သေယျာတိ တဝ မရဏံ ဇီဝိတာ သုန္ဒရတရံ. စိတ္တမဿ အတ္ထီတိ စိတ္တော. တထာ မနော. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယမေကော အန္တော၊ သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယံ ဒုတိယော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅၊ ၃.၉၀) ဝိယ နိဒဿနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယထာဝုတ္တဿ ဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနဿ မရဏဿ နိဒဿနတော. တေနေဝါဟ ‘‘မတံ တေ ဇီဝိတာ သေယျော’’တိအာဒိ.

နနု စေတ္ထ ‘‘မနော’’တိ ဣဒမ္ပိ အတ္ထတော စိတ္တမေဝ၊ အထ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. စိတ္တဿ အတ္ထဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ နာယံ စိတ္တသဒ္ဒေါ ‘‘စိတ္တသင်္ကပ္ပေါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၁၇၁) ဝိယ ဝိစိတ္တာဒိအတ္ထော၊ အထ ခေါ ဝိညာဏဝစနောတိ တဿ အတ္ထဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ပုနရုတ္တိဒေါသာဘာဝံ ဒဿေတိ. ကထမေတံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘တေနေဝဿာ’’တိအာဒိ. စိတ္တော နာနာပ္ပကာရကော သင်္ကပ္ပေါ အဿာတိ စိတ္တသင်္ကပ္ပေါ. ဝိစိတ္တတ္ထော ဟေတ္ထ စိတ္တသဒ္ဒေါ ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ စိတ္တံ၊ ယထယိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တိရစ္ဆာနဂတာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၁၀၀) ဝိယ. တေနာဟ ‘‘ဝိစိတ္တသင်္ကပ္ပေါ’’တိ. ဧတ္ထာပိ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဟရိတဗ္ဗောတိ ‘‘စိတ္တသင်္ကပ္ပေါ’’တိ ဣမသ္မိံ ပဒေပိ အဓိကာရဝသေန ဣတိသဒ္ဒေါ အာဟရိတဗ္ဗော. ဣဒဉှိ ‘‘ဣတိ စိတ္တသင်္ကပ္ပေါ’’တိ ဧဝံ အဝုတ္တမ္ပိ အဓိကာရတော ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ. သင်္ကပ္ပေါတိ စေတ္ထ ‘‘တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပေါ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၇) ဝိယ န ဝိတက္ကဿေဝ နာမံ၊ အထ ခေါ တဿ စ အညေသဉ္စာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သင်္ကပ္ပေါတိ စာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သံဝိဒဟနမတ္တဿာတိ သညာစေတနာဝိတက္ကသင်္ခါတဿ သဗ္ဗဿ သံဝိဒဟနဿ. သာမညတ္ထော ဟေတ္ထ မတ္တသဒ္ဒေါ ‘‘ဗြာဟ္မဏမတ္တံ ဘောဇေတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေနာဟ ‘‘တဉ္စ သံဝိဒဟန’’န္တိအာဒိ. ဣမိနာ သံဝိဒဟနံ နာမေတ္ထ န ဝိဓာနန္တိ ဒဿေတိ. အဓိပ္ပါယော နာမ ဝိတက္ကော.

ဥစ္စာဝစေန ကာရဏေနာတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၂) မဟန္တာမဟန္တေန ဥပါယေန. တတ္ထ မရဏဝဏ္ဏသံဝဏ္ဏနေ တာဝ ဇီဝိတေ အာဒီနဝဒဿနဝသေန အဝစာကာရတာ၊ မရဏေ ဝဏ္ဏဘဏနဝသေန ဥစ္စာကာရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမာဒပနေ ပန မုဋ္ဌိဇာဏုနိပ္ပေါထနာဒီဟိ မရဏသမာဒပနဝသေန ဥစ္စာကာရတာ၊ ဧကတော ဘုဉ္ဇန္တဿ နခေ ဝိသံ ပက္ခိပိတွာ မရဏာဒိသမာဒပနဝသေန အဝစာကာရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဧဝံ အသာဓာရဏဝိနိစ္ဆယံ ဝတွာ ဣဒါနိ သာဓာရဏဝိနိစ္ဆယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝေသာလိယ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဩပါတက္ခဏနာဒီသု ဒုက္ကဋန္တိ ဧတ္ထ သစေပိ ဇာတပထဝိံ ခဏတိ၊ ပါဏာတိပါတဿ ပုဗ္ဗပယောဂတ္တာ ပယောဂေ ပယောဂေ ဒုက္ကဋံ. မနုဿဝိဂ္ဂဟော နာဂသုပဏ္ဏာဒိသဒိသော တိရစ္ဆာနဂတော တိရစ္ဆာနဂတမနုဿဝိဂ္ဂဟော၊ ယက္ခော စ ပေတော စ တိရစ္ဆာနဂတမနုဿဝိဂ္ဂဟော စ ယက္ခပေတတိရစ္ဆာနဂတမနုဿဝိဂ္ဂဟာ၊ တေသံ. ‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ထုလ္လစ္စယံ အတိဒိသတိ. ဣဒါနိ ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိအာဒိနာ အပဿေနသံဝိဓာနာဒီသုပိ ယထာဝုတ္တအာပတ္တိဘေဒံ အတိဒိသတိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ အပဿေနသံဝိဓာနာဒီသု သဗ္ဗေသု ပယောဂေသု.

ဣဒါနိ အနာပတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘အသဉ္စိစ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ‘‘အသဉ္စိစ္စာ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၁၇၉) ဣဒံ မရဏသံဝတ္တနိကဥပက္ကမဿ အသလ္လက္ခဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘အဇာနန္တဿာ’’တိ ဣဒံ ပန မရဏသံဝတ္တနိကဥပကရဏဿ အဇာနနံ သန္ဓာယ၊ ‘‘နမရဏာဓိပ္ပါယဿာ’’တိ ဣဒံ ဥပက္ကမံ ဇာနန္တဿာပိ မရဏာဓိပ္ပါယဿ အဘာဝံ. တေနာဟ ‘‘အသဉ္စိစ္စာ’’တိအာဒိ. အစေတေတွာတိ အသလ္လက္ခေတွာ၊ ဝိရဇ္ဈိတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

မုသလုဿာပနဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယာတိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု ဘတ္တဂ္ဂေ အန္တရဃရေ အာသနံ ပညပေန္တော မုသလေ ဥဿိတေ ဧကံ မုသလံ အဂ္ဂဟေသိ. ဒုတိယော မုသလော ပရိပတိတွာ အညတရဿ ဒါရကဿ မတ္ထကေ အဝတ္ထာသိ. သော ကာလမကာသိ. တဿ ကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ။ပေ။ ကိံစိတ္တော တွံ ဘိက္ခူတိ. အသဉ္စိစ္စ အဟံ ဘဂဝါတိ. အနာပတ္တိ ဘိက္ခု အသဉ္စိစ္စာ’’တိ (ပါရာ. ၁၈၀) ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယ.

ဝိသဂတပိဏ္ဍပါတဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယာတိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ပိဏ္ဍစာရိကော ဘိက္ခု ဝိသဂတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘိတွာ ပဋိက္ကမနံ ဟရိတွာ ဘိက္ခူနံ အဂ္ဂကာရိကံ အဒါသိ. တေ ဘိက္ခူ ကာလမကံသု. တဿ ကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ။ပေ။ ကိံစိတ္တော တွံ ဘိက္ခူတိ. နာဟံ ဘဂဝါ ဇာနာမီတိ. အနာပတ္တိ ဘိက္ခု အဇာနန္တဿာ’’တိ (ပါရာ. ၁၈၁) ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယ.

ဘေသဇ္ဇဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယာတိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရာ ဝဉ္ဈာ ဣတ္ထီ ကုလူပကံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ ‘‘ဣင်္ဃာယျ ဘေသဇ္ဇံ ဇာနာဟိ၊ ယေနာဟံ ဝိဇာယေယျ’န္တိ. ‘သုဋ္ဌု ဘဂိနီ’တိ တဿာ ဘေသဇ္ဇံ အဒါသိ. သာ ကာလမကာသိ. တဿ ကုက္ကုစ္စံ အဟောသိ။ပေ။ အနာပတ္တိ ဘိက္ခု ပါရာဇိကဿ၊ အာပတ္တိ ဒုက္ကဋဿာ’’တိ (ပါရာ. ၁၈၇) ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝိယ. ဣဓ အာဒိကမ္မိကာ အညမညံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပိတဘိက္ခူ၊ တေသံ အနာပတ္တိ. အဝသေသာနံ မရဏဝဏ္ဏသံဝဏ္ဏနကာဒီနံ အာပတ္တိယေဝ.

အထ ကထံ ဒုက္ခဝေဒနန္တိ၊ နနု ရာဇာနော စောရံ ဒိသွာ ဟသမာနာပိ ‘‘ဂစ္ဆထ၊ နံ ဃာတေထာ’’တိ ဝဒန္တီတိ? သစ္စံ ဟသမာနာ ဝဒန္တိ၊ သော ပန ဟာသော တေသံ အညဝိသယော၊ သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ. ဝုတ္တဉှေတံ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘သစေပိ ဟိ သိရိသယနံ အာရုဠှော ရဇ္ဇသမ္ပတ္တိသုခမနုဘဝန္တော ရာဇာ ‘စောရော ဒေဝ အာနီတော’တိ ဝုတ္တေ ‘ဂစ္ဆထ နံ မာရေထာ’တိ ဟသမာနော ဘဏတိ၊ ဒေါမနဿစိတ္တေနေဝ ဘဏတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သုခဝေါကိဏ္ဏတ္တာ၊ ပန အနုပ္ပဗန္ဓာဘာဝါ စ ဒုဇ္ဇာနမေတံ ပုထုဇ္ဇနေဟီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၁၇၉).

တတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.