၁. ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ

ယော ပနာတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅ ဘိက္ခုပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ) ဧတ္ထ ယသ္မာ ပနာတိ နိပါတမတ္တံ၊ ယောတိ အတ္ထပဒံ၊ တဉ္စ အနိယမေန ပုဂ္ဂလံ ဒီပေတိ. တသ္မာ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ကောစီ’’တိ အာဟ. ယသ္မာ ပန ယော ယောကောစိ နာမ၊ သော အဝဿံ လိင်္ဂယုတ္တဇာတိနာမဂေါတ္တသီလဝိဟာရဂေါစရဝယေသု ဧကေနာကာရေန ပညာယတိ၊ တသ္မာ တံ တထာ ဉာပေတုံ ‘‘ရဿဒီဃာဒိနာ’’တိအာဒိမာဟ. အာဒိသဒ္ဒေန နဝကမ္မာဒီနံ ဂဟဏံ. လိင်္ဂါဒိဘေဒေနာတိ လိင်္ဂီယတိဉာယတိ ဧတေနာတိ လိင်္ဂံ၊ တံ အာဒိ ယေသံ တေတိ လိင်္ဂါဒယော၊ တေသံ ဘေဒေါ လိင်္ဂါဒိဘေဒေါ၊ တေန လိင်္ဂါဒိဘေဒေန. ဧတ္ထာဒိသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တာဒီနံ ဂဟဏံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – လိင်္ဂဝသေန ယာဒိသော ဝါ တာဒိသော ဝါ ဟောတု၊ ဒီဃော ဝါ ရဿော ဝါ ကာဠော ဝါ ဩဒါတော ဝါ မင်္ဂုရစ္ဆဝိ ဝါ ကိသော ဝါ ထူလော ဝါ. ယောဂဝသေန ယေန ဝါ တေန ဝါ ယုတ္တော ဟောတု၊ နဝကမ္မယုတ္တော ဝါ ဥဒ္ဒေသယုတ္တော ဝါ ဝါသဓုရယုတ္တော ဝါ. ဇာတိဝသေန ယံဇစ္စော ဝါ တံဇစ္စော ဝါ ဟောတု၊ ခတ္တိယော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဝေဿော ဝါ သုဒ္ဓေါ ဝါ. နာမဝသေန ယထာနာမော ဝါ တထာနာမော ဝါ ဟောတု၊ ဗုဒ္ဓရက္ခိတော ဝါ ဓမ္မရက္ခိတော ဝါ သင်္ဃရက္ခိတော ဝါ. ဂေါတ္တဝသေန ယထာဂေါတ္တော ဝါ တထာဂေါတ္တော ဝါ ဟောတု၊ ကစ္စာယနော ဝါ ဝါသိဋ္ဌော ဝါ ကောသိယော ဝါ. သီလေသု ယထာသီလော ဝါ တထာသီလော ဝါ ဟောတု၊ နဝကမ္မသီလော ဝါ ဥဒ္ဒေသသီလော ဝါ ဝါသဓုရသီလော ဝါ. ဝိဟာရေသုပိ ယထာဝိဟာရီ ဝါ တထာဝိဟာရီ ဝါ ဟောတု၊ နဝကမ္မဝိဟာရီ ဝါ ဥဒ္ဒေသဝိဟာရီ ဝါ ဝါသဓုရဝိဟာရီ ဝါ. ဂေါစရေသုပိ ယထာဂေါစရော ဝါ တထာဂေါစရော ဝါ ဟောတု၊ နဝကမ္မဂေါစရော ဝါ ဥဒ္ဒေသဂေါစရော ဝါ ဝါသဓုရဂေါစရော ဝါ. ဝယေသုပိ ယော ဝါ သော ဝါ ဟောတု ထေရော ဝါ နဝေါ ဝါ မဇ္ဈိမော ဝါ၊ အထ ခေါ သဗ္ဗောဝ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘ယော’’တိ ဝုစ္စတီတိ.

ဣဒါနိ ‘‘ဘိက္ခူ’’တိ ပဒံ သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဧဟိ ဘိက္ခူ’’တိ ဘဂဝတော ဝစနမတ္တေန ဘိက္ခုဘာဝေါ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ. ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၁၀၅) နယေန တိက္ခတ္တုံ ဝါစံ ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပဒါ သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ. ဩဝါဒပ္ပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅) နာမ –

‘‘တသ္မာတိဟ တေ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘တိဗ္ဗံ မေ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသူ’တိ၊ ဧဝဉှိ တေ ကဿပ သိက္ခိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိဟ တေ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘ယံ ကိဉ္စိ ဓမ္မံ သုဏိဿာမိ ကုသလူပသံဟိတံ၊ သဗ္ဗံ တံ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိ ကရိတွာ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာ ဩဟိတသောတော ဓမ္မံ သုဏိဿာမီ’တိ၊ ဧဝဉှိ တေ၊ ကဿပ၊ သိက္ခိတဗ္ဗံ. တသ္မာတိဟ တေ၊ ကဿပ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘သာတသဟဂတာ စ မေ ကာယဂတာသတိ န ဝိဇဟိဿတီ’တိ၊ ဧဝဉှိ တေ၊ ကဿပ၊ သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) –

ဣမိနာ ဩဝါဒပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေန မဟာကဿပတ္ထေရဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ.

ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ နာမ သောပါကဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ. ဘဂဝါ ကိရ ပုဗ္ဗာရာမေ အနုစင်္ကမန္တံ သောပါကသာမဏေရံ ‘‘‘ဥဒ္ဓုမာတကသညာ’တိ ဝါ သောပါက ‘ရူပသညာ’တိ ဝါ ဣမေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ နာနာဗျဉ္ဇနာ၊ ဥဒါဟု ဧကတ္ထာ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅) ဒသ အသုဘနိဿိတေ ပဉှေ ပုစ္ဆိ. သော တေ ဗျာကာသိ. ဘဂဝါ တဿ သာဓုကာရံ ဒတွာ ‘‘ကတိဝဿော တွံ၊ သောပါကာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သတ္တဝဿောဟံ ဘဂဝါတိ. ‘‘သောပါက၊ တွံ မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ ပဉှေ ဗျာကာသီ’’တိ အာရဒ္ဓစိတ္တော ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနိ၊ အယံ ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ.

အဋ္ဌဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ နာမ မဟာပဇာပတိယာ အဋ္ဌဂရုဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂဟဏေန အနုညာတဥပသမ္ပဒါ.

ဒူတေနူပသမ္ပဒါ နာမ အဍ္ဎကာသိယာ ဂဏိကာယ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ.

အဋ္ဌဝါစိကူပသမ္ပဒါ နာမ ဘိက္ခုနိယာ ဘိက္ခုနိသင်္ဃတော ဉတ္တိစတုတ္ထေန၊ ဘိက္ခုသင်္ဃတော ဉတ္တိစတုတ္ထေနာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကမ္မေဟိ ဥပသမ္ပဒါ.

ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါ နာမ ဘိက္ခူနံ ဧတရဟိ ဥပသမ္ပဒါ. ဉတ္တိစတုတ္ထေနာတိ တီဟိ အနုဿာဝနာဟိ၊ ဧကာယ စ ဉတ္တိယာတိ ဧဝံ ဉတ္တိစတုတ္ထေန. ကိဉ္စာပိ ဟိ ဉတ္တိ သဗ္ဗပဌမံ ဝုစ္စတိ၊ တိဿန္နံ ပန အနုဿာဝနာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနဘေဒါဘာဝတော အတ္ထဗျဉ္ဇနဘိန္နံ ဉတ္တိံ တာသံ စတုတ္ထန္တိ ကတွာ ‘‘ဉတ္တိစတုတ္ထ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အကုပ္ပေနာတိ အကောပေတဗ္ဗတံ၊ အပ္ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗတဉ္စ ဥပဂတေန. ဌာနာရဟေနာတိ ကာရဏာရဟေန သတ္ထု သာသနာရဟေန. ဥပသမ္ပန္နော နာမ ဥပရိဘာဝံ သမာပန္နော၊ ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဘိက္ခုဘာဝေါ ဟိ ဥပရိဘာဝေါ၊ တဉ္စေသ ယထာဝုတ္တေန ကမ္မေန သမာပန္နတ္တာ ‘‘ဥပသမ္ပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဣမိနာဝ ဥပသမ္ပန္နော ဣဓ ဂဟိတော၊ နာညေဟီတိ? ဝုစ္စတေ – ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ အန္တိမဘဝိကာနမေဝ၊ သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ ပရိသုဒ္ဓါနံ၊ ဩဝါဒပ္ပဋိဂ္ဂဟဏပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ မဟာကဿပသောပါကာနံ၊ န စ တေ ဘဗ္ဗာ ပါရာဇိကာဒိလောကဝဇ္ဇံ အာပဇ္ဇိတုံ၊ အဋ္ဌဂရုဓမ္မပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာဒယော စ ဘိက္ခုနီနံယေဝ အနုညာတာ. အယဉ္စ ဘိက္ခု၊ တသ္မာ ဉတ္တိစတုတ္ထေနေဝ ဥပသမ္ပဒါကမ္မေန ဥပသမ္ပန္နော ဣဓ ဂဟိတော၊ နာညေဟီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေသု ပန သိက္ခာပဒေသု အညေပိ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါယ ဥပသမ္ပန္နာဒယော သင်္ဂယှန္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၅ ဘိက္ခုပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ). ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေသု ပန အညေပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. ဣဒါနိ ‘‘အကုပ္ပေန ဌာနာရဟေန ဥပသမ္ပန္နော’’တိ သံခိတ္တေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တဿ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထာတိ တေသု ပဉ္စသု. ဝသတိ ဧတ္ထာတိ ဝတ္ထု၊ အာဓာရော ပတိဋ္ဌာ. တေနာဟ ‘‘ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော ပုဂ္ဂလော’’တိ. ဦနာနိ အပရိပုဏ္ဏာနိ ဝီသတိ ဝဿာနိ အဿာတိ ဦနဝီသတိဝဿော. ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဥပရိ သပ္ပါဏကဝဂ္ဂေ ဦနဝီသတိသိက္ခာပဒေ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ဦနဝီသတိဝဿသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) ဝဏ္ဏယိဿာမ. တေသူတိ ပဏ္ဍကာဒီသု ဧကာဒသသု အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေသု. ပဏ္ဍကော (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၀၉) ပနေတ္ထ ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ အာသိတ္တပဏ္ဍကော၊ ဥသူယပဏ္ဍကော၊ ဩပက္ကမိကပဏ္ဍကော၊ နပုံသကပဏ္ဍကော၊ ပက္ခပဏ္ဍကောတိ. တေသု အာသိတ္တပဏ္ဍကဿ စ ဥသူယပဏ္ဍကဿ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ဝါရိတာ၊ ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဝါရိတာ. တေသုပိ ပက္ခပဏ္ဍကဿ ယသ္မိံ ပက္ခေ ပဏ္ဍကော ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝဿ ပက္ခေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝါရိတာတိ. တယော စေတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇူပသမ္ပဒါနံ အဘဗ္ဗတာယ အဝတ္ထူ. တေနာဟ ‘‘အာသိတ္တပဏ္ဍကဉ္စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယဿ ပရေသံ အင်္ဂဇာတံ မုခေန ဂဟေတွာ အသုစိနာ အာသိတ္တဿ ပရိဠာဟော ဝူပသမ္မတိ၊ အယံ အာသိတ္တပဏ္ဍကော. ယဿ ပရေသံ အဇ္ဈာစာရံ ပဿတော ဥသူယာယ ဥပ္ပန္နာယ ပရိဠာဟော ဝူပသမ္မတိ၊ အယံ ဥသူယပဏ္ဍကော. ယဿ ဥပက္ကမေန ဗီဇာနိ အပနီတာနိ၊ အယံ ဩပက္ကမိကပဏ္ဍကော (ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၃၅၊ ဝိ. ဝိ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၂.၁၀၉). ယော ပန ပဋိသန္ဓိယံယေဝ အဘာဝကော ဥပ္ပန္နော၊ အယံ နပုံသကပဏ္ဍကော. ဧကစ္စော ပန အကုသလဝိပါကာနုဘာဝေန ကာဠပက္ခေ ပဏ္ဍကော ဟောတိ၊ ဇုဏှပက္ခေ ပနဿ ပရိဠာဟော ဝူပသမ္မတိ၊ အယံ ပက္ခပဏ္ဍကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ထေယျေန သံဝါသော ဧတဿာတိ ထေယျသံဝါသကော. သော စ န သံဝါသမတ္တဿေဝ ထေနကော ဣဓာဓိပ္ပေတော၊ အထ ခေါ လိင်္ဂဿ၊ တဒုဘယဿ စ ထေနကောပီတိ အာဟ ‘‘ထေယျသံဝါသကော ပန တိဝိဓော’’တိအာဒိ. န ဘိက္ခုဝဿာနိ ဂဏေတီတိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၀) ‘‘အဟံ ဒသဝဿော ဝါ ဝီသတိဝဿော ဝါ’’တိ မုသာ ဝတွာ ဘိက္ခုဝဿာနိ န ဂဏေတိ. န ယထာဝုဍ္ဎံ ဘိက္ခူနံ ဝါ သာမဏေရာနံ ဝါ ဝန္ဒနံ သာဒိယတီတိ အတ္တနာ မုသာဝါဒံ ကတွာ ဒဿိတဝဿာနုရူပေန ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနံ နာဓိဝါသေတိ. န အာသနေန ပဋိဗာဟတီတိ ‘‘အပေဟိ၊ မေ ဧတံ ပါပုဏာတီ’’တိ အာသနေန နပ္ပဋိဗာဟတိ. န ဥပေါသထာဒီသု သန္ဒိဿတီတိ ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာဒီသု န သန္ဒိဿတိ. လိင်္ဂမတ္တဿေဝါတိ ဧဝသဒ္ဒေန သံဝါသံ နိဝတ္တေတိ. သမာနောတိ သန္တော. လိင်္ဂါနုရူပဿ သံဝါသဿာတိ သာမဏေရလိင်္ဂါနုရူပဿ သာမဏေရသံဝါသဿ. သစေ ပန ကာသာယေ ဓုရံ နိက္ခိပိတွာ နဂ္ဂေါ ဝါ ဩဒါတဝတ္ထနိဝတ္ထော ဝါ မေထုနသေဝနာဒီဟိ အဿမဏော ဟုတွာ ကာသာယာနိ နိဝါသေတိ၊ လိင်္ဂတ္ထေနကော ဟောတိ. သစေ ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထယမာနော ကာသာယံ ဩဝဋ္ဋိကံ ကတွာ၊ အညေန ဝါ အာကာရေန ဂိဟိနိဝါသနေန နိဝါသေတိ ‘‘သောဘတိ နု ခေါ မေ ဂိဟိလိင်္ဂံ၊ န သောဘတီ’’တိ ဝီမံသနတ္ထံ၊ ရက္ခတိ တာဝ၊ ‘‘သောဘတီ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ပုန လိင်္ဂံ သာဒိယတိ၊ လိင်္ဂတ္ထေနကော ဟောတိ. ဩဒါတံ နိဝါသေတွာ ဝီမံသနသမ္ပဋိစ္ဆနေသုပိ ဧသေဝ နယော. သစေပိ နိဝတ္ထကာသာဝဿ ဥပရိ ဩဒါတံ နိဝါသေတွာ ဝီမံသတိ ဝါ သမ္ပဋိစ္ဆတိ ဝါ၊ ရက္ခတိ ဧဝ.

အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နကေပိ ဧသေဝ နယောတိ ပါရာဇိကံ အာပန္နကေ ဘိက္ခုမှိပိ ဧသေဝ နယောတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ ကောစိ ဘိက္ခု ကာသာယေ သဥဿာဟောဝ ဩဒါတံ နိဝါသေတွာ မေထုနံ ပဋိသေဝိတွာ ပုန ကာသာယာနိ နိဝါသေတွာ ဝဿဂဏနာဒိဘေဒံ သဗ္ဗံ ဝိဓိံ အာပဇ္ဇတိ၊ အယံ ဘိက္ခူဟိ ဒိန္နလိင်္ဂဿ အပရိစ္စတ္တတ္တာ န လိင်္ဂတ္ထေနကော၊ လိင်္ဂါနုရူပဿ သံဝါသဿ သာဒိတတ္တာ နာပိ သံဝါသတ္ထေနကောတိ. ဝိဒေသန္တိ ပရဒေသံ. ဣဒဉ္စ ဝဉ္စေတုံ သက္ကုဏေယျဋ္ဌာနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယော ပန သဒေသေပိ ဧဝံ ကရောတိ၊ သောပိ သံဝါသတ္ထေနကောဝ. ‘‘သံဝါသမတ္တဿေဝါ’’တိ ဣမိနာ လိင်္ဂံ ပဋိက္ခိပတိ. သစေ ကောစိ ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတော (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၀) ဘိက္ခုဝဿာနိ ဂဏေတွာ မဟာပေဠာဒီသု ဒိယျမာနဘတ္တံ ဂဏှာတိ၊ သောပိ ထေယျသံဝါသကော ဟောတိ. သယံ သာမဏေရောဝ သာမဏေရပ္ပဋိပါဋိယာ ကူဋဝဿာနိ ဂဏေတွာ ဂဏှန္တော ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ. ဘိက္ခု ပန ဘိက္ခုပဋိပါဋိယာ ကူဋဝဿာနိ ဂဏေတွာ ဂဏှန္တော ဘဏ္ဍဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော.

နနု သံဝါသော နာမ ဧကကမ္မံ ဧကုဒ္ဒေသော သမသိက္ခတာတိ အာဟ ‘‘ဘိက္ခုဝဿဂဏနာဒိကော ဟီ’’တိအာဒိ. ဣမိနာ န ကေဝလံ ဧကကမ္မာဒိကောဝ ကိရိယဘေဒေါ သံဝါသောတိ ဣဓာဓိပ္ပေတော၊ အထ ခေါ တဒညော ဘိက္ခုဝဿဂဏနာဒိကောပီတိ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထေတိ ထေယျသံဝါသကာဓိကာရေ. သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယာတိ သိက္ခံ ပရိစ္စဇိတွာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ ကောစိ ဘိက္ခု သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ လိင်္ဂံ အနပနေတွာ ဒုဿီလကမ္မံ ကတွာ ဝါ အကတွာ ဝါ ‘‘န မံ ကောစိ ဇာနာတီ’’တိ ပုန သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဝဿဂဏနာဒိဘေဒံ ဝိဓိံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ သော ထေယျသံဝါသကော ဟောတီတိ.

သစေ ပန ကဿစိ ရာဇာ ကုဒ္ဓေါ ဟောတိ၊ သော ‘‘ဧဝံ မေ သောတ္ထိ ဘဝိဿတီ’’တိ သယမေဝ လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ ပလာယတိ. တံ ဒိသွာ ရညော အာရောစေန္တိ. ရာဇာ ‘‘သစေ ပဗ္ဗဇိတော၊ န တံ လဗ္ဘာ ကိဉ္စိ ကာတု’’န္တိ တသ္မိံ ကောဓံ ပဋိဝိနေတိ. သော ‘‘ဝူပသန္တံ မေ ရာဇဘယ’’န္တိ သံဃမဇ္ဈံ အနောသရိတွာဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ ဂဟေတွာ အာဂတော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. အထာပိ ‘‘သာသနံ နိဿာယ မယာ ဇီဝိတံ လဒ္ဓံ၊ ဟန္ဒ ဒါနိ အဟံ ပဗ္ဗဇာမီ’’တိ ဥပ္ပန္နသံဝေဂေါ တေနေဝ လိင်္ဂေန အာဂန္တွာ အာဂန္တုကဝတ္တံ န သာဒိယတိ၊ ဘိက္ခူဟိ ပုဋ္ဌော ဝါ အပုဋ္ဌော ဝါ ယထာဘူတမတ္တာနံ အာဝိကတွာဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစတိ၊ လိင်္ဂံ အပနေတွာ ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. သစေ ပန ဝတ္တံ သာဒိယတိ၊ ပဗ္ဗဇိတာလယံ ဒဿေတိ၊ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ဝဿဂဏနာဒိဘေဒံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ အယံ ပန န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော.

ဣဓ ပနေကစ္စော ဒုဗ္ဘိက္ခေ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တော သယမေဝ လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗပါသဏ္ဍိယဘတ္တာနိ ဘုဉ္ဇန္တော ဒုဗ္ဘိက္ခေ ဝီတိဝတ္တေ သံဃမဇ္ဈံ အနောသရိတွာဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ ဂဟေတွာ အာဂတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

အပရော မဟာကန္တာရံ နိတ္ထရိတုကာမော ဟောတိ၊ သတ္ထဝါဟော စ ပဗ္ဗဇိတေ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. သော ‘‘ဧဝံ မံ သတ္ထဝါဟော ဂဟေတွာ ဂမိဿတီ’’တိ သယမေဝ လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ သတ္ထဝါဟေန သဒ္ဓိံ ကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ခေမန္တံ ပတွာ သံဃမဇ္ဈံ အနောသရိတွာဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ ဂဟေတွာ အာဂတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

အပရော ရောဂဘယေ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၀၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၁၃၈) ဥပ္ပန္နေ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တော သယမေဝ လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗပါသဏ္ဍိယဘတ္တာနိ ဘုဉ္ဇန္တော ရောဂဘယေ ဝူပသန္တေ သံဃမဇ္ဈံ အနောသရိတွာဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ ဂဟေတွာ အာဂတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

အပရဿ ဧကော ဝေရိကော ကုဒ္ဓေါ ဟောတိ၊ ဃာတေတုကာမော နံ ဝိစရတိ. သော ‘‘ဧဝံ မေ သောတ္ထိ ဘဝိဿတီ’’တိ သယမေဝ လိင်္ဂံ ဂဟေတွာ ပလာယတိ. ဝေရိကော ‘‘ကုဟိံ သော’’တိ ပရိယေသန္တော ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ ပလာတော’’တိ သုတွာ ‘‘သစေ ပဗ္ဗဇိတော၊ န တံ လဗ္ဘာ ကိဉ္စိ ကာတု’’န္တိ တသ္မိံ ကောဓံ ပဋိဝိနေတိ. သော ‘‘ဝူပသန္တံ မေ ဝေရိဘယ’’န္တိ သံဃမဇ္ဈံ အနောသရိတွာဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ ဂဟေတွာ အာဂတောတိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ.

အပရော ဉာတိကုလံ ဂန္တွာ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဂိဟီ ဟုတွာ ‘‘ဣမာနိ စီဝရာနိ ဣဓ ဝိနဿိဿန္တိ၊ သစေပိ ဣမာနိ ဂဟေတွာ ဝိဟာရံ ဂမိဿာမိ၊ အန္တရာမဂ္ဂေ မံ ‘စောရော’တိ ဂဟေဿန္တိ၊ ယံနူနာဟံ ကာယပရိဟာရိယာနိ ကတွာ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ စီဝရာဟရဏတ္ထံ နိဝါသေတွာ စ ပါရုပိတွာ စ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆတိ. တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ သာမဏေရာ စ ဒဟရာ စ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆန္တိ၊ ဝတ္တံ ဒဿေန္တိ. သော န သာဒိယတိ၊ ယထာဘူတမတ္တာနံ အာဝိကရောတိ. သစေ ဘိက္ခူ ‘‘န ဒါနိ မယံ တံ မုဉ္စိဿာမာ’’တိ ဗလက္ကာရေန ပဗ္ဗာဇေတုကာမာ ဟောန္တိ၊ ကာသာယာနိ အပနေတွာ ပုန ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. သစေ ပန ‘‘န ဣမေ မမ ဟီနာယာဝတ္တဘာဝံ ဇာနန္တီ’’တိ တံယေဝ ဘိက္ခုဘာဝံ ပဋိဇာနိတွာ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝဿဂဏနာဒိဘေဒံ ဝိဓိံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ အယံ န ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ရာဇဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရ-ရောဂဝေရီဘယေန ဝါ’’တိအာဒိ. ဘယသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ရာဇဘယေန၊ ဒုဗ္ဘိက္ခဘယေနာ’’တိအာဒိနာ. လိင်္ဂံ အာဒိယတီတိ ဝေသံ ဂဏှာတိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. သံဝါသံ နာဓိဝါသေတိ၊ ယာဝ သော သုဒ္ဓမာနသောတိ ဘိက္ခူနံ ဝဉ္စေတုကာမတာယ အဘာဝတော ယော သုဒ္ဓမာနသော ယာဝ သံဝါသံ နာဓိဝါသေတိ၊ တာဝ ဧသ ‘‘ဂိဟီ မံ ‘သမဏော’တိ ဇာနန္တူ’’တိ ဝဉ္စနစိတ္တေ သတိပိ ဘိက္ခူနံ ဝဉ္စေတုကာမတာယ အဘာဝတော ဒေါသော နတ္ထီတိ ထေယျသံဝါသကော နာမာတိ န ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော.

တိတ္ထိယေသု ပက္ကန္တကော ပဝိဋ္ဌောတိ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော. သော စ န ကေဝလံ တတ္ထ ပဝိဋ္ဌမတ္တေနေဝ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတိ၊ အထ ခေါ တေသံ လဒ္ဓိဂ္ဂဟဏေန. တေနာဟ ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ. ‘‘ဥပသမ္ပန္နော’’တိ ဣမိနာ အနုပသမ္ပန္နော တိတ္ထိယပက္ကန္တကော န ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ကုရုန္ဒိအဋ္ဌကထာယံ ‘‘အယဉ္စ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော နာမ ဥပသမ္ပန္နဘိက္ခုနာ ကထိတော၊ တသ္မာ သာမဏေရော သလိင်္ဂေန တိတ္ထာယတနံ ဂတောပိ ပုန ပဗ္ဗဇ္ဇဉ္စ ဥပသမ္ပဒဉ္စ လဘတီ’’တိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၀). ကုသစီရာဒိကန္တိ ဧတ္ထာဒိသဒ္ဒေန ဖလကက္ခဏ္ဍဇဋာဒီနံ ဂဟဏံ. သစေပိ ‘‘အယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ သေဋ္ဌာ’’တိ သေဋ္ဌဘာဝံ ဝါ ဥပဂစ္ဆတိ၊ န မုစ္စတိ၊ တိတ္ထိယပက္ကန္တကောဝ ဟောတိ. ဝတာနီတိ ဥက္ကုဋိကပ္ပဓာနာဒီနိ ဝတာနိ. သစေ ပန ‘‘သောဘတိ နု ခေါ မေ တိတ္ထိယပဗ္ဗဇ္ဇာ၊ နနု ခေါ သောဘတီ’’တိ ဝီမံသနတ္ထံ ကုသစီရာဒီနိ နိဝါသေတိ၊ ဇဋံ ဝါ ဗန္ဓတိ၊ ခါရိကာဇံ ဝါ အာဒိယတိ၊ ယာဝ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ တံ လဒ္ဓိံ၊ တာဝ ရက္ခတိ၊ သမ္ပဋိစ္ဆိတမတ္တေ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတိ. အစ္ဆိန္နစီဝရော ပန ကုသစီရာဒီနိ နိဝါသေန္တော၊ ရာဇဘယာဒီဟိ ဝါ တိတ္ထိယလိင်္ဂံ ဂဏှန္တော လဒ္ဓိယာ အဘာဝေန နေဝ တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဟောတိ.

အဝသေသော သဗ္ဗောပီတိ နာဂသုပဏ္ဏယက္ခဂန္ဓဗ္ဗာဒိကော. ယဉှေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

ယထာ သမာနဇာတိကဿ (သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၁၂) ဝိကောပနေ ကမ္မံ ဂရုတရံ၊ န တထာ ဝိဇာတိကဿာတိ အာဟ ‘‘မနုဿဇာတိကာ’’တိ. ပုတ္တသမ္ဗန္ဓေန မာတာပိတုသမညာ၊ ဒတ္တကိတ္တိမာဒိဝသေနပိ ပုတ္တဝေါဟာရော လောကေ ဒိဿတိ၊ သော စ ခေါ ပရိယာယတောတိ နိပ္ပရိယာယသိဒ္ဓတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဇနေတ္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဇနေတ္တီတိ ဇနိကာ၊ မာတာတိ အတ္ထော. ယထာ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတဿေဝ ကုသလဓမ္မာနံ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တိ၊ ယထာ တံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဗောဓိသတ္တာနံ ဗောဓိတ္တယနိပ္ဖတ္တိယံ၊ ဧဝံ မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတဿေဝ အကုသလဓမ္မာနမ္ပိ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝါပတ္တီတိ အာဟ ‘‘မနုဿဘူတေနေဝါ’’တိ. သဉ္စိစ္စာတိ ‘‘ပါဏော’’တိ သညာယ သဒ္ဓိံ ဝဓကစေတနာယ စေတေတွာ. အယံ မာတုဃာတကော နာမာတိ အယံ အာနန္တရိယေန မာတုဃာတကကမ္မေန မာတုဃာတကော နာမ. ယေန ပန မနုဿိတ္ထိဘူတာပိ အဇနိကာ ပေါသာဝနိကမာတာ ဝါ မဟာမာတာ ဝါ စူဠမာတာ ဝါ ဇနိကာပိ ဝါ အမနုဿိတ္ထိဘူတာ မာတာ ဃာတိတာ၊ တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ဝါရိတာ၊ န စ အာနန္တရိကော ဟောတိ. ယေန သယံ တိရစ္ဆာနဘူတေန မနုဿိတ္ထိဘူတာ မာတာ ဃာတိတာ၊ သောပိ အာနန္တရိကော န ဟောတိ. တိရစ္ဆာနဂတတ္တာ ပနဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဋိက္ခိတ္တာ၊ ကမ္မံ ပနဿ ဘာရိယံ ဟောတိ၊ အာနန္တရိယံ အာဟစ္စေဝ တိဋ္ဌတိ.

ယေန မနုဿဘူတော ဇနကော ပိတာ သယမ္ပိ မနုဿဇာတိကေနေဝ သတာ သဉ္စိစ္စ ဇီဝိတာ ဝေါရောပိတော၊ အယံ အာနန္တရိယေန ပိတုဃာတကကမ္မေန ပိတုဃာတကော နာမာတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသန္တော ‘‘ပိတုဃာတကေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ အာဟ. သစေပိ ဟိ ဝေသိယာ ပုတ္တော ဟောတိ၊ ‘‘အယံ မေ ပိတာ’’တိ န ဇာနာတိ၊ ယဿ သမ္ဘဝေန နိဗ္ဗတ္တော၊ သော စ တေန ဃာတိတော၊ ‘‘ပိတုဃာတကော’’တွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ၊ အာနန္တရိယဉ္စ ဖုသတိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၄).

ဧဠကစတုက္ကံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၂၈၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၇၅၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၀၉၊ သာရတ္ထ. ဋီ. မဟာဝဂ္ဂ ၃.၁၁၂)၊ သင်္ဂါမစတုက္ကံ၊ စောရစတုက္ကဉ္စေတ္ထ ကထေတဗ္ဗံ. ‘‘ဧဠကံ မာရေမီ’’တိ အဘိသန္ဓိနာပိ ဟိ ဧဠကဋ္ဌာနေ ဌိတံ မနုဿဘူတံ မာတရံ ဝါ ပိတရံ ဝါ မာရေန္တော အာနန္တရိယံ ဖုသတိ မာရဏာဓိပ္ပါယေနေဝ အာနန္တရိယဝတ္ထုနော ဝိကောပိတတ္တာ. ဧဠကာဘိသန္ဓိနာ၊ ပန မာတာပိတိအဘိသန္ဓိနာ ဝါ ဧဠကံ မာရေန္တော အာနန္တရိယံ န ဖုသတိ အာနန္တရိယဝတ္ထုအဘာဝတော. မာတာပိတိအဘိသန္ဓိနာ မာတာပိတရော မာရေန္တော ဖုသတေဝ. ဧသေဝ နယော ဣတရသ္မိမ္ပိ စတုက္ကဒွယေ. သဗ္ဗတ္ထ ဟိ ပုရိမံ အဘိသန္ဓိစိတ္တံ အပ္ပမာဏံ၊ ဝဓကစိတ္တံ၊ ပန တဒါရမ္မဏဇီဝိတိန္ဒြိယဉ္စ အာနန္တရိယာနာနန္တရိယဘာဝေ ပမာဏံ.

အရဟန္တဃာတကောပိ မနုဿအရဟန္တဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ယေန အန္တမသော ဂိဟိလိင်္ဂေ ဌိတောပီ’’တိအာဒိ. အမနုဿဇာတိကံ ပန အရဟန္တံ၊ မနုဿဇာတိကံ ဝါ အဝသေသံ အရိယပုဂ္ဂလံ ဃာတေတွာ အာနန္တရိကော န ဟောတိ၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာပိဿ န ဝါရိတာ၊ ကမ္မံ ပန ဗလဝံ ဟောတိ. တိရစ္ဆာနော မနုဿအရဟန္တမ္ပိ ဃာတေတွာ အာနန္တရိကော န ဟောတိ၊ ကမ္မံ ပန ဘာရိယန္တိ အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. ယထာ မာတာပိတူသု၊ ဧဝံ အရဟန္တေပိ ဧဠကစတုက္ကာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ပကတတ္တံ ဘိက္ခုနိန္တိ ပရိသုဒ္ဓသီလံ ဥဘတောသံဃေ ဥပသမ္ပန္နံ ဘိက္ခုနိံ. ယော (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၅) ပန ကာယသံသဂ္ဂေန သီလဝိနာသံ ပါပေတိ၊ တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ န ဝါရိတာ. ဗလက္ကာရေန ဩဒါတဝတ္ထဝသနံ ကတွာ အနိစ္ဆမာနံယေဝ ဒူသေန္တောပိ ဘိက္ခုနိဒူသကောယေဝ၊ ဗလက္ကာရေန ပန ဩဒါတဝတ္ထဝသနံ ကတွာ ဣစ္ဆမာနံ ဒူသေန္တော ဘိက္ခုနိဒူသကော န ဟောတိ. ကသ္မာ? ယသ္မာ ဂိဟိဘာဝေ သမ္ပဋိစ္ဆိတမတ္တေယေဝ သာ အဘိက္ခုနီ ဟောတိ. သကိံ သီလဝိပန္နံ ပန ပစ္ဆာ ဒူသေန္တော သိက္ခမာနသာမဏေရီသု စ ဝိပ္ပဋိပဇ္ဇန္တော နေဝ ဘိက္ခုနိဒူသကော ဟောတိ၊ ပဗ္ဗဇ္ဇံ၊ ဥပသမ္ပဒဉ္စ လဘတီတိ.

ဓမ္မတော ဥဂ္ဂတံ အပဂတံ ဥဒ္ဓမ္မံ. ဥဗ္ဗိနယန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. စတုန္နံ ကမ္မာနန္တိ အပလောကနဉတ္တိဉတ္တိဒုတိယဉတ္တိစတုတ္ထသင်္ခါတာနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ. ဣမေသဉှိ အညတရံ သံဃကမ္မံ ဧကသီမာယံ ဝိသုံ ဝိသုံ ကရောန္တေန သံဃော ဘိန္နော နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စတုန္နံ ကမ္မာနံ အညတရဝသေန သံဃံ ဘိန္ဒတီ’’တိ.

‘‘ဒုဋ္ဌစိတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဝဓကစိတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝဓကစေတနာယ ဟိ ဒူသိတံ စိတ္တံ ဣဓ ဒုဋ္ဌစိတ္တံ နာမ. လောဟိတံ ဥပ္ပါဒေတီတိ အန္တောသရီရေယေဝ လောဟိတံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ သဉ္စိတံ ကရောတီတိ အဓိပ္ပါယော. န ဟိ တထာဂတဿ အဘေဇ္ဇကာယတာယ ပရူပက္ကမေန ဓမ္မံ ဘိန္ဒိတွာ လောဟိတံ ပဂ္ဃရတိ၊ သရီရဿ ပန အန္တောယေဝ ဧကသ္မိံ ဌာနေ လောဟိတံ သမောသရတိ၊ အာဃာတေန ပကုပ္ပမာနံ သဉ္စိတံ ဟောတိ၊ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ယော ပန ရောဂဝူပသမနတ္ထံ ဇီဝကော ဝိယ သတ္ထေန ဖာလေတွာ ပူတိမံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ နီဟရိတွာ ဖာသုကံ ကရောတိ၊ အယံ လောဟိတုပ္ပါဒကော န ဟောတိ၊ ဗဟုံ ပန သော ပုညံ ပသဝတိ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၁၁၅).

ဒုဝိဓမ္ပိ ဗျဉ္ဇနန္တိ ယထာဝုတ္တကမ္မဒွယတော သမုဋ္ဌိတံ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ၊ ပုရိသနိမိတ္တဉ္စာတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ဗျဉ္ဇနံ. ဣမိနာ စ ဝိဂ္ဂဟေန ‘‘ဥဘတောဗျဉ္ဇနကော’’တိ အသမာနာဓိကရဏဝိသယော ဗာဟိရတ္ထသမာသောယံ၊ ပုရိမပဒေ စ ဝိဘတ္တိအလောပေါတိ ဒဿေတိ. သော ဒုဝိဓော ဟောတိ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကော၊ ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကော စာတိ. တတ္ထ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ ပုရိသနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ. ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ပုရိသနိမိတ္တံ ပါကဋံ၊ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ. ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဣတ္ထီသု ပုရိသတ္တံ ကရောန္တဿ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတိ၊ ပုရိသနိမိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတိ. ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ပုရိသာနံ ဣတ္ထိဘာဝံ ဥပဂစ္ဆန္တဿ ပုရိသနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတိ၊ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကော သယဉ္စ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ၊ ပရဉ္စ ဂဏှာပေတိ. ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကော ပန သယံ န ဂဏှာတိ၊ ပရံ ဂဏှာပေတီတိ ဣဒမေတေသံ နာနာကရဏံ.

အပရာမသနာနီတိ အဂ္ဂဟဏာနိ အဝစနာနိ. ‘‘အယံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ အကိတ္တနန္တိ ယဿ ဥပသမ္ပဒါ ကရီယတိ၊ တဿ အကိတ္တနံ၊ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ အယံ ဓမ္မရက္ခိတော အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘အယံ ဓမ္မရက္ခိတော’’တိ (ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၈၄) အဝစနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဥပဇ္ဈာယဿ အကိတ္တနန္တိ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ အယံ ဓမ္မရက္ခိတော အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သုဏာတု မေ၊ ဘန္တေ၊ သံဃော၊ အယံ ဓမ္မရက္ခိတော ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’’တိ ဝတွာ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတဿာ’’တိ အဝစနံ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဉတ္တိယာ အနုစ္စာရဏန္တိ ဉတ္တိံ အဋ္ဌပေတွာ စတုက္ခတ္တုံ ကမ္မဝါစာယ ဧဝ အနုဿာဝနကမ္မဿ ကရဏံ. သမ္ပန္နန္တိ ဥပေတံ.

ဟာပနံ ပရိစ္စဇနံ. ယောပိ ဧကံ ဉတ္တိံ ဌပေတွာ သကိံယေဝ ဝါ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ အနုဿာဝနံ ကရောတိ၊ အယမ္ပိ သာဝနံ ဟာပေတိယေဝ. ဒုရုစ္စာရဏံ နာမ အညသ္မိံ အက္ခရေ ဝတ္တဗ္ဗေ အညဿ ဝစနံ. တသ္မာ ကမ္မဝါစံ ကရောန္တေန ဘိက္ခုနာ ယွာယံ –

‘‘သိထိလံ ဓနိတဉ္စ ဒီဃရဿံ၊

ဂရုကံ လဟုကဉ္စေဝ နိဂ္ဂဟီတံ၊

သမ္ဗန္ဓဝဝတ္ထိတံ ဝိမုတ္တံ၊

ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၉၁၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃.၆၄၊ ပရိ. အဋ္ဌ. ၄၈၅၊ ဝိ. သင်္ဂ. အဋ္ဌ. ၂၅၂) –

ဝုတ္တော၊ အယံ သုဋ္ဌု ဥပလက္ခေတဗ္ဗော. ဧတ္ထ ဟိ သိထိလံ နာမ ပဉ္စသု ဝဂ္ဂေသု ပဌမတတိယံ. ဓနိတံ နာမ တေသွေဝ ဒုတိယစတုတ္ထံ. ဒီဃန္တိ ဒီဃေန ကာလေန ဝတ္တဗ္ဗံ အာ-ကာရာဒိ. ရဿန္တိ တတော ဥပဍ္ဎကာလေန ဝတ္တဗ္ဗံ အ-ကာရာဒိ. ဂရုကန္တိ ဒီဃမေဝ၊ ယံ ဝါ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရဿ ယဿ နက္ခမတီ’’တိ ဧဝံ သံယောဂပရံ ကတွာ ဝုစ္စတိ. လဟုကန္တိ ရဿမေဝ၊ ယံ ဝါ ‘‘အာယသ္မတော ဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရဿ ယဿ န ခမတီ’’တိ ဧဝံ အသံယောဂပရံ ကတွာ ဝုစ္စတိ. နိဂ္ဂဟီတန္တိ ယံ ကရဏာနိ နိဂ္ဂဟေတွာ အဝိဿဇ္ဇေတွာ အဝိဝဋေန မုခေန သာနုနာသိကံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ. သမ္ဗန္ဓန္တိ ယံ ပရပဒေန သမ္ဗန္ဓိတွာ ‘‘တုဏှိဿာ’’တိ ဝါ ‘‘တုဏှဿာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စတိ. ဝဝတ္ထိတန္တိ ယံ ပရပဒေန သမ္ဗန္ဓံ အကတွာ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘တုဏှီ အဿာ’’တိ ဝါ ‘‘တုဏှ အဿာ’’တိ ဝါ ဝုစ္စတိ. ဝိမုတ္တန္တိ ယံ ကရဏာနိ အနိဂ္ဂဟေတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဝဋေန မုခေန အနုနာသိကံ အကတွာ ဝုစ္စတိ.

တတ္ထ ‘‘သုဏာတု မေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ တ-ကာရဿ ထ-ကာရံ ကတွာ ‘‘သုဏာထု မေ’’တိ ဝစနံ သိထိလဿ ဓနိတကရဏံ နာမ၊ တထာ ‘‘ပတ္တကလ္လံ ဧသာ ဉတ္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ပတ္ထကလ္လံ ဧသာ ဉတ္တီ’’တိအာဒိဝစနဉ္စ. ‘‘ဘန္တေ၊ သံဃော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘ-ကာရ ဃ-ကာရာနံ ဗ-ကာရ ဂ-ကာရေ ကတွာ ‘‘ဗန္တေ သံဂေါ’’တိ ဝစနံ ဓနိတဿ သိထိလကရဏံ နာမ. ‘‘သုဏာတု မေ’’တိ ဝိဝဋေန မုခေန ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သုဏံတု မေ’’တိ ဝါ ‘‘ဧသာ ဉတ္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဧသံ ဉတ္တီ’’တိ ဝါ အဝိဝဋေန မုခေန အနုနာသိကံ ကတွာ ဝစနံ ဝိမုတ္တဿ နိဂ္ဂဟိတဝစနံ နာမ. ‘‘ပတ္တကလ္လ’’န္တိ အဝိဝဋေန မုခေန အနုနာသိကံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ပတ္တကလ္လာ’’တိ ဝိဝဋေန မုခေန အနုနာသိကံ အကတွာ ဝစနံ နိဂ္ဂဟိတဿ ဝိမုတ္တဝစနံ နာမ. ဣတိ သိထိလေ ကတ္တဗ္ဗေ ဓနိတံ၊ ဓနိတေ ကတ္တဗ္ဗေ သိထိလံ၊ ဝိမုတ္တေ ကတ္တဗ္ဗေ နိဂ္ဂဟိတံ၊ နိဂ္ဂဟိတေ ကတ္တဗ္ဗေ ဝိမုတ္တန္တိ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဗျဉ္ဇနာနိ အန္တောကမ္မဝါစာယ ကမ္မံ ဒူသေန္တိ. ဧဝံ ဝဒန္တော ဟိ အညသ္မိံ အက္ခရေ ဝတ္တဗ္ဗေ အညံ ဝဒတိ၊ ဒုရုတ္တံ ကရောတီတိ ဝုစ္စတိ.

ဣတရေသု ပန ဒီဃရဿာဒီသု ဆသု ဗျဉ္ဇနေသု ဒီဃဋ္ဌာနေ ဒီဃမေဝ. ရဿဋ္ဌာနေ စ ရဿမေဝါတိ ဧဝံ ယထာဌာနေ တံ တဒေဝ အက္ခရံ ဘာသန္တေန အနုက္ကမာဂတံ ပဝေဏိံ အဝိနာသေန္တေန ကမ္မဝါစာ ကာတဗ္ဗာ. သစေ ပန ဧဝံ အကတွာ ဒီဃေ ဝတ္တဗ္ဗေ ရဿံ၊ ရဿေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ဝဒတိ၊ တထာ ဂရုကေ ဝတ္တဗ္ဗေ လဟုကံ၊ လဟုကေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂရုကံ ဝဒတိ၊ သမ္ဗန္ဓေ ဝါ ပန ဝတ္တဗ္ဗေ ဝဝတ္ထိတံ၊ ဝဝတ္ထိတေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ သမ္ဗန္ဓံ ဝဒတိ၊ ဧဝံ ဝုတ္တေပိ ကမ္မဝါစာ န ကုပ္ပတိ. ဣမာနိ ဟိ ဆ ဗျဉ္ဇနာနိ ကမ္မံ န ကောပေန္တိ.

ယံ ပန သုတ္တန္တိကတ္ထေရာ ‘‘ဒ-ကာရော တ-ကာရမာပဇ္ဇတိ၊ တ-ကာရော ဒ-ကာရမာပဇ္ဇတိ၊ စ-ကာရော ဇ-ကာရမာပဇ္ဇတိ၊ ဇ-ကာရော စ-ကာရမာပဇ္ဇတိ၊ ယ-ကာရော က-ကာရမာပဇ္ဇတိ၊ က-ကာရော ယ-ကာရမာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဒ-ကာရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗေသု တ-ကာရာဒီနံ ဝစနံ န ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ကမ္မဝါစံ ပတွာ န ဝဋ္ဋတိ. တသ္မာ ဝိနယဓရေန နေဝ ဒ-ကာရော တ-ကာရော ကာတဗ္ဗော။ပေ။ န က-ကာရော ယ-ကာရော. ယထာပါဠိယာ နိရုတ္တိံ သောဓေတွာ ဒသဝိဓာယ ဗျဉ္ဇနနိရုတ္တိယာ ဝုတ္တဒေါသေ ပရိဟရန္တေန ကမ္မဝါစာ ကာတဗ္ဗာ. ဣတရထာ ဟိ သာဝနံ ဟာပေတိ နာမ. ဉတ္တိံ အဋ္ဌပေတွာ ပဌမံ အနုဿာဝနကရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

ယာဝတိကာ ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တာတိ ယတ္တကာ ဘိက္ခူ တဿ ဥပသမ္ပဒါကမ္မဿ ပတ္တာ ယုတ္တာ အနုရူပါ. တေ စ ခေါ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိယာယေန ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ ဧကသီမဋ္ဌာ ပဉ္စ ပကတတ္တာ ဘိက္ခူ. န ဟိ တေဟိ ဝိနာ တံ ကမ္မံ ကရီယတိ၊ န တေသံ ဆန္ဒော ဧတိ. အဝသေသာ ပန သစေပိ သဟဿမတ္တာ ဟောန္တိ၊ သစေ ဧကသီမဋ္ဌာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ သမာနသံဝါသကာ၊ သဗ္ဗေ ဆန္ဒာရဟာဝ ဟောန္တိ၊ ဆန္ဒံ ဒတွာ အာဂစ္ဆန္တု ဝါ၊ မာ ဝါ၊ ကမ္မံ န ကုပ္ပတိ. ပဋိက္ကောသနန္တိ နိဝါရဏံ. တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ဌာနံ၊ ကာရဏံ. ဣဓ ပန ဥပသမ္ပဒါကမ္မကရဏဿ ကာရဏတ္တာ ဥပသမ္ပဒါကမ္မဝါစာသင်္ခါတံ ဘဂဝတော ဝစနံ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ကာရဏာရဟတ္တာ ပန သတ္ထု သာသနာရဟတ္တာ’’တိ. ယထာ စ ‘‘တံ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဘဂဝတာ အနုသိဋ္ဌံ၊ တထာကရဏံ ဥပသမ္ပဒါကမ္မဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ ဌာနာရဟံ နာမ. ကေစိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၅) ပန ‘‘ဌာနာရဟေနာတိ ဧတ္ထ ‘န၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဟတ္ထစ္ဆိန္နော ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗော’တိအာဒိ (မဟာဝ. ၁၁၉) သတ္ထုသာသနံ ဌာန’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပါရာဇိကေ. ယထာ စ ဣဓ၊ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာပိ လောကဝဇ္ဇသိက္ခာပဒေသု အယမေဝ အဓိပ္ပေတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေသု ပနာ’’တိအာဒိ. အညေပီတိ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပန္နာဒယောပိ. ကထမေတံ ဝိညာယတိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇေသု သိက္ခာပဒေသု အညေပိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ? အတ္ထတော အာပန္နတ္တာ. တထာ ဟိ ‘‘ဒွေ ပုဂ္ဂလာ အဘဗ္ဗာ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတုံ ဗုဒ္ဓါ စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ၊ ဒွေ ပုဂ္ဂလာ ဘဗ္ဗာ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတုံ ဘိက္ခူ စ ဘိက္ခုနိယော စာ’’တိ (ပရိ. ၃၂၂) သာမညတော ဝုတ္တတ္တာ. ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပန္နာဒယောပိ အသဉ္စိစ္စ အဿတိယာ အစိတ္တကံ သဟသေယျာပတ္တိအာဒိဘေဒံ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇံ အာပဇ္ဇန္တီတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၄၅) အတ္ထတော အာပန္နံ.

ဣဒါနိ ‘‘ဘိက္ခူန’’န္တိ ဣမံ ပဒံ ဝိသေသတ္ထာဘာဝတော ဝိသုံ အဝဏ္ဏေတွာဝ ယံ သိက္ခဉ္စ သာဇီဝဉ္စ သမာပန္နတ္တာ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော’’တိအာဒိမာဟ. သိက္ခိတဗ္ဗာတိ သိက္ခာ၊ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ၊ သဟ ဇီဝန္တိ ဧတ္ထာတိ သာဇီဝံ၊ မာတိကာဒိဘေဒါ ပဏ္ဏတ္တိ၊ သိက္ခာ စ သာဇီဝဉ္စ သိက္ခာသာဇီဝံ၊ တဒုဘယံ သမာပန္နော ဥပဂတောတိ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော. တေနာဟ ‘‘ယာ ဘိက္ခူန’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သိက္ခာ’’တိ သာဇီဝသဟစရိယတော အဓိသီလသိက္ခာဝ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘အဓိသီလသင်္ခါတာ’’တိ. အဓိကံ ဥတ္တမံ သီလန္တိ အဓိသီလံ၊ ‘‘အဓိသီလ’’န္တိ သင်္ခါတာ အဓိသီလသင်္ခါတာ.

ကတမံ ပနေတ္ထ သီလံ၊ ကတမံ အဓိသီလန္တိ? ဝုစ္စတေ – ပဉ္စင်္ဂဒသင်္ဂသီလံ တာဝ သီလမေဝ၊ န တံ အဓိသီလံ. ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ ပန အဓိသီလ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တဉှိ သူရိယော ဝိယ ပဇ္ဇောတာနံ၊ သိနေရု ဝိယ စ ပဗ္ဗတာနံ သဗ္ဗလောကိယသီလာနံ အဓိကဉ္စေဝ ဥတ္တမဉ္စ၊ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေယေဝ စ ပဝတ္တတိ၊ န ဝိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒါ. န ဟိ တံ ပညတ္တိံ ဥဒ္ဓရိတွာ အညော သတ္တော ပညာပေတုံ သက္ကောတိ၊ ဗုဒ္ဓါယေဝ ပနဿ သဗ္ဗသော ကာယဝစီဒွါရဇ္ဈာစာရသောတံ ဆိန္ဒိတွာ တဿ တဿ ဝီတိက္ကမဿ အနုစ္ဆဝိကံ တံ တံ သီလသံဝရံ ပညာပေန္တိ. ပါတိမောက္ခသံဝရသီလတောပိ စ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တမေဝ သီလံ အဓိသီလံ၊ တံ ပန ဣဓ န အဓိပ္ပေတံ. န ဟိ တံ သမာပန္နော မေထုနဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ.

ဧတေတိ နာနာဒေသဇာတိဂေါတ္တာဒိဘေဒဘိန္နာ ဘိက္ခူ. သဟ ဇီဝန္တီတိ ဧကုဒ္ဒေသာဒိဝသေန သဟ ပဝတ္တန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧကဇီဝိကာ သဘာဂဝုတ္တိနော’’တိ. သိက္ခာပဒသင်္ခါတန္တိ ပဏ္ဏတ္တိသင်္ခါတံ. သာပိ ဟိ ဝိရတိအာဒီနံ ဒီပနတော ‘‘သိက္ခာပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘သိက္ခာပဒန္တိ ယော တတ္ထ နာမကာယော ပဒကာယော နိရုတ္တိကာယော ဗျဉ္ဇနကာယော’’တိ. တတ္ထာတိ တေသု. သိက္ခံ ပရိပူရေန္တောတိ အကတ္တဗ္ဗပရိဝဇ္ဇနကတ္တဗ္ဗကရဏဝသေန ဝါရိတ္တစာရိတ္တသင်္ခါတံ ဒုဝိဓံ သီလံ ပရိပူရေန္တောတိ အတ္ထော၊ ဝါရိတ္တသီလဝသေန ဝိရတိသမ္ပယုတ္တစေတနံ၊ စာရိတ္တသီလဝသေန ဝိရတိဝိပ္ပယုတ္တစေတနဉ္စ အတ္တနိ ပဝတ္တေန္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာဇီဝဉ္စ အဝီတိက္ကမန္တောတိ သိက္ခာပဒဉ္စ အမဒ္ဒန္တော၊ သီလသံဝရဏံ၊ သာဇီဝါနတိက္ကမနဉ္စာတိ ဣဒမေဝ ဒွယံ ဣဓ သမာပဇ္ဇနံ နာမာတိ အဓိပ္ပါယော. တတ္ထ သာဇီဝါနတိက္ကမော သိက္ခာပါရိပူရိယာ ပစ္စယော. တဿာနတိက္ကမနတော ဟိ ယာဝ မဂ္ဂါ သိက္ခာ ပရိပူရတိ. အပိစေတ္ထ ‘‘သိက္ခံ ပရိပူရေန္တော’’တိ ဣမိနာ ဝိရတိစေတနာသင်္ခါတဿ သီလသံဝရဿ ဝိသေသတော သန္တာနေ ပဝတ္တနကာလောဝ ဂဟိတော၊ ‘‘အဝီတိက္ကမန္တော’’တိ ဣမိနာ ပန အပ္ပဝတ္တနကာလောပိ. သိက္ခဉှိ ပရိပူရဏဝသေန အတ္တနိ ပဝတ္တေန္တောပိ နိဒ္ဒါဒိဝသေန အပ္ပဝတ္တေန္တောပိ ဝီတိက္ကမာဘာဝါ သိက္ခနဝသေန သမာပန္နောတိ ဝုစ္စတိ.

ယသ္မာ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ ဧကစ္စံ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ အတ္ထော ဟောတိ၊ တသ္မာ တံ သန္ဓာယ ‘‘သိက္ခံ အပစ္စက္ခာယာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိ အာဟာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သိက္ခံ အပစ္စက္ခာယ ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သိယာ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ)၊ ယသ္မာ န သဗ္ဗံ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ၊ တသ္မာ ‘‘ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ’’တိ ပဌမံ ဝတွာ တဿ အတ္ထနိယမနတ္ထံ ‘‘သိက္ခံ အပစ္စက္ခာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? တံ န၊ ကသ္မာ? အတ္ထာနုက္ကမာဘာဝတော. ‘‘သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော’’တိ ဟိ ဝုတ္တတ္တာ ယံ သိက္ခံ သမာပန္နော၊ တံ အပစ္စက္ခာယ၊ ယဉ္စ သာဇီဝံ သမာပန္နော၊ တတ္ထ ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာတိ ဝုစ္စမာနေ အနုက္ကမေနေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ၊ န အညထာ. တသ္မာ ဣဒမေဝ ပဌမံ ဝုတ္တန္တိ.

ဣဒါနိ တဒုဘယမေဝ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တဒဘာဝေနာတိ တေသံ စိတ္တာဒီနံ အဘာဝေန. စဝိတုကာမတာစိတ္တေနာတိ အပဂန္တုကာမတာစိတ္တေန. ဒဝါတိ သဟသာ. ယော ဟိ အညံ ဘဏိတုကာမော သဟသာ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဘဏတိ၊ အယံ ဒဝါ ဝဒတိ နာမ. ရဝါတိ ဝိရဇ္ဈိတွာ. ယော ဟိ အညံ ဘဏိတုကာမော ဝိရုဇ္ဈိတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဘဏတိ၊ အယံ ရဝါ ဘဏတိ နာမ. ပုရိမေန ကော ဝိသေသောတိ စေ? ပုရိမံ ပဏ္ဍိတဿာပိ သဟသာဝသေန အညဘဏနံ၊ ဣဒံ ပန မန္ဒတ္တာ မောမူဟတ္တာ ပက္ခလန္တဿ ‘‘အညံ ဘဏိဿာမီ’’တိ အညဘဏနံ. ‘‘အက္ခရသမယာနဘိညာတတာယ ဝါ ကရဏသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော ဝါ ကထေတဗ္ဗံ ကထေတုမသက္ကောန္တော ဟုတွာ အညံ ကထေန္တော ရဝါ ဘဏတိ နာမာ’’တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၄) ဧကေ.

ဝဇ္ဇာဝဇ္ဇံ ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဥပဇ္ဈာယော၊ တံ ဥပဇ္ဈာယံ. ‘‘ဧဝံ သဇ္ဈာယိတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ အာစာရသိက္ခာပနကော အာစရိယော. အန္တေ သမီပေ ဝသတိ သီလေနာတိ အန္တေဝါသီ၊ ဝိဘတ္တိအလောပေန ယထာ ‘‘ဝနေကသေရုကာ’’တိ. သမာနော ဥပဇ္ဈာယော အဿာတိ သမာနုပဇ္ဈာယကော. ဧဝံ သမာနာစရိယကော. သဗြဟ္မစာရိန္တိ ဘိက္ခုံ. သော ဟိ ‘‘ဧကကမ္မံ၊ ဧကုဒ္ဒေသော၊ သမသိက္ခတာ’’တိ ဣမံ ဗြဟ္မံ သမာနံ စရတိ၊ တသ္မာ ‘‘သဗြဟ္မစာရီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဝုတ္တာနန္တိ ဧဝံ ပဒဘာဇနီယေ ဝုတ္တာနံ. ယထာ ဟိ လောကေ သဿာနံ ဝိရုဟနဋ္ဌာနံ ‘‘ခေတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဧဝမိမာနိပိ ဗုဒ္ဓါဒီနိ ပဒါနိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ ဝိရုဟနဋ္ဌာနတ္ထာ ‘‘ခေတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ဣမေသံ ဒွါဝီသတိယာ ခေတ္တပဒါန’’န္တိ. ယသ္မာ ပနေတေသံ ဝေဝစနေဟိပိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘သဝေဝစနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဝိဓံ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ဝစနံ ဝိဝစနံ၊ ဝိဝစနမေဝ ဝေဝစနံ၊ ပရိယာယနာမံ၊ သဟ ဝေဝစနေဟီတိ သဝေဝစနံ၊ တဿ သဝေဝစနဿ. ဧတ္ထ စ ဝဏ္ဏပဋ္ဌာနေ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၂၊ ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၃၊ ဝဇိရ. ဋီ. ၅၃) အာဂတံ နာမသဟဿံ၊ ဥပါလိဂါထာသု (မ. နိ. ၂.၇၆) နာမသတံ၊ အညာနိ စ ဂုဏတော လဗ္ဘမာနာနိ နာမာနိ ‘‘ဗုဒ္ဓဝေဝစနာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဗ္ဗာနိပိ ဓမ္မဿ နာမာနိ ‘‘ဓမ္မဝေဝစနာနီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

တေသု ယံ ကိဉ္စိ ဝတ္တုကာမဿ ယံ ကိဉ္စိ ဝဒတော သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတီတိ တေသု ဒွါဝီသတိယာ ခေတ္တပဒေသု ယံ ကိဉ္စိ ဧကံ ပဒံ ဝတ္တုကာမဿ တတော အညံ ယံ ကိဉ္စိ ပဒမ္ပိ ဝစီဘေဒံ ကတွာ ဝဒတော ခေတ္တပဒန္တောဂဓတ္တာ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ ပနာယံ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝတ္တုကာမော ပဒပစ္စာဘဋ္ဌံ ကတွာ ‘‘ပစ္စက္ခာမိ ဗုဒ္ဓ’’န္တိ ဝါ ဝဒေယျ၊ မိလက္ခဘာသာဒီသု ဝါ အညတရဘာသာယ တမတ္ထံ ဝဒေယျ၊ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝတ္တုကာမော ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ‘‘ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝါ ‘‘သဗြဟ္မစာရိံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝါ ဝဒေယျ၊ သေယျထာပိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝိဘင်္ဂေ ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’’တိ ဝတ္တုကာမော ‘‘ဒုတိယံ ဈာန’’န္တိ ဝဒတိ. သစေ ‘‘ယဿ ဝဒတိ၊ သော အယံ ဘိက္ခုဘာဝံ စဇိတုကာမော ဧတမတ္ထံ ဝဒတီ’’တိ ဧတ္တကမတ္တမ္ပိ ဇာနာတိ၊ ဝိရဒ္ဓံ နာမ နတ္ထိ၊ ခေတ္တမေဝ ဩတိဏ္ဏံ၊ ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. သက္ကတ္တာ ဝါ ဗြဟ္မတ္တာ ဝါ စုတသတ္တော ဝိယ စုတောဝ ဟောတိ သာသနာတိ.

အလန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၂) ဟောတု၊ ပရိယတ္တန္တိ အတ္ထော. ကိံ နု မေတိ ကိံ မယှံ ကိစ္စံ၊ ကိံ ကရဏီယံ၊ ကိံ သာဓေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. န မမတ္ထောတိ နတ္ထိ မမ အတ္ထော. သုမုတ္တာဟန္တိ သုဋ္ဌု မုတ္တော အဟံ. ပုရိမေဟိ စုဒ္ဒသဟိ ပဒေဟီတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ သဗြဟ္မစာရိပရိယန္တေဟိ ပုရိမေဟိ စုဒ္ဒသဟိ ပဒေဟိ. ယန္နူနာဟံ ပစ္စက္ခေယျန္တိ ဧတ္ထ ‘‘ယန္နူနာ’’တိ ပရိဝိတက္ကဒဿနေ နိပါတော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သစာဟံ ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျံ၊ သာဓု ဝတ မေ သိယာ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘ပစ္စက္ခိ’’န္တိ ဝါ ‘‘ပစ္စက္ခိဿာမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဘဝိဿာမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဟောမီ’’တိ ဝါ ‘‘ဇာတောမှီ’’တိ ဝါ ‘‘အမှီ’’တိ ဝါ ဧဝံဘူတာနံ ဂဟဏံ. သစေ ပန ‘‘အဇ္ဇ ပဋ္ဌာယ ‘ဂိဟီ’တိ မံ ဓာရေဟီ’’တိ ဝါ ‘‘ဇာနာဟီ’’တိ ဝါ ‘‘သဉ္ဇာနာဟီ’’တိ ဝါ ‘‘မနသိ ကရောဟီ’’တိ ဝါ ဝဒတိ၊ အရိယကေန ဝါ ဝဒတိ၊ မိလက္ခကေန ဝါ. ဧဝမေတသ္မိံ အတ္ထေ ဝုတ္တေ ယဿ ဝဒတိ၊ သစေ သော ဇာနာတိ၊ ပစ္စက္ခာတာ ဟောတိ သိက္ခာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ ‘‘ဥပါသကော’’တိအာဒီသု သတ္တသု ပဒေသု. ဧတ္ထ စ အရိယကံ နာမ မာဂဓဝေါဟာရော. မိလက္ခကံ နာမ အနရိယကော အန္ဓဒမိဠာဒိ.

အက္ခရလိခနန္တိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိအာဒိနာ အညေသံ ဒဿနတ္ထံ အက္ခရလိခနံ. အဓိပ္ပါယဝိညာပကော အင်္ဂုလိသင်္ကောစနာဒိကော ဟတ္ထဝိကာရော ဟတ္ထမုဒ္ဒါ၊ ဟတ္ထသဒ္ဒေါ စေတ္ထ တဒေကဒေသေသု အင်္ဂုလီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘န ဘုဉ္ဇမာနော သဗ္ဗံ ဟတ္ထံ မုခေ ပက္ခိပိဿာမီ’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၆၁၈) ဝိယ. တသ္မာ အဓိပ္ပါယဝိညာပကဿ အင်္ဂုလိသင်္ကောစနာဒိနော ဟတ္ထဝိကာရဿ ဒဿနံ ဟတ္ထမုဒ္ဒါဒိဒဿနန္တိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၁) ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဒိသဒ္ဒေန သီသကမ္ပနဒဿနာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

ဥမ္မတ္တကခိတ္တစိတ္တဝေဒနာဋ္ဋာနန္တိ ဧတ္ထ ဥမ္မတ္တကောတိ ပိတ္တုမ္မတ္တကော. ခိတ္တစိတ္တောတိ ယက္ခေဟိ ကတစိတ္တဝိက္ခေပေါ၊ ယက္ခုမ္မတ္တကောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥဘိန္နံ ပန ဝိသေသော အနာပတ္တိဝါရေ အာဝိဘဝိဿတိ. ဝေဒနာဋ္ဋောတိ ဗလဝတိယာ ဒုက္ခဝေဒနာယ ဖုဋ္ဌော မုစ္ဆာပရေတော၊ တေန ဝိပ္ပလပန္တေန ပစ္စက္ခာတာပိ အပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ. မနုဿဇာတိကော ဟောတီတိ သဘာဂေါ ဝါ ဝိသဘာဂေါ ဝါ ဂဟဋ္ဌော ဝါ ပဗ္ဗဇိတော ဝါ ဝိညူ ယောကောစိ မနုဿော ဟောတိ. ဥမ္မတ္တကာဒီနန္တိ ဧတ္ထာဒိသဒ္ဒေန ခိတ္တစိတ္တဝေဒနာဋ္ဋဒေဝတာတိရစ္ဆာနဂတာနံ ဂဟဏံ. တတြ ဥမ္မတ္တကခိတ္တစိတ္တဝေဒနာဋ္ဋတိရစ္ဆာနဂတာနံ သန္တိကေ ပစ္စက္ခာတာပိ အဇာနနဘာဝေန အပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ. ဒေဝတာယ ပန သန္တိကေ အတိခိပ္ပံ ဇာနနဘာဝေန. ဒေဝတာ နာမ မဟာပညာ တိဟေတုကပ္ပဋိသန္ဓိကာ အတိခိပ္ပံ ဇာနန္တိ၊ စိတ္တဉ္စ နာမေတံ လဟုပရိဝတ္တံ၊ တသ္မာ ‘‘စိတ္တလဟုကဿ ပုဂ္ဂလဿ စိတ္တဝသေနေဝ မာ အတိခိပ္ပံ ဝိနာသော အဟောသီ’’တိ ဒေဝတာယ သန္တိကေ သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ပဋိက္ခိပိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န စ ဥမ္မတ္တကာဒီနံ အညတရော’’တိ. ဒူတေန ဝါတိ ‘‘မမ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဘာဝံ ကထေဟီ’’တိ မုခသာသနဝသေန ဒူတေန ဝါ. ပဏ္ဏေန ဝါတိ ပဏ္ဏေ လိခိတွာ ပဟိဏဝသေန ပဏ္ဏေန ဝါ.

သစေ တေ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဘာဝံ ဇာနန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အာဝဇ္ဇနသမယေတိ အတ္ထာဘောဂသမယေ. ဣမိနာ တံ ခဏံယေဝ ပန အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဒုဇ္ဇာနန္တိ ဒဿေတိ. ဝစနာနန္တရမေဝါတိ ဝစနဿ အနန္တရမေဝ၊ အာဝဇ္ဇနသမယေဝါတိ အတ္ထော. ဧဝ-သဒ္ဒေန ပန စိရေန ဇာနနံ ပဋိက္ခိပတိ. ဥက္ကဏ္ဌိတောတိ အနဘိရတိယာ ဣမသ္မိံ သာသနေ ကိစ္ဆဇီဝိကံ ပတ္တော. အထ ဝါ ‘‘အဇ္ဇ ယာမိ၊ သွေ ယာမိ၊ ဣတော ယာမိ၊ ဧတ္ထ ယာမီ’’တိ ဥဒ္ဓံ ကဏ္ဌံ ကတွာ ဝိဟရမာနော ဝိက္ခိတ္တော၊ အနေကဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒဉ္စ ‘‘အနဘိရတော သာမညာ စဝိတုကာမော’’တိအာဒီနံ (ပါရာ. ၄၅) ဥပလက္ခဏံ. ယေန ကေနစိ။ပေ။ ဇာနန္တီတိ သစေ တေ‘‘ဥက္ကဏ္ဌိတော’’တိ ဝါ ‘‘ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထေတီ’’တိ ဝါ ‘‘အနဘိရတော’’တိ ဝါ ‘‘သာမညာ စဝိတုကာမော’’တိ ဝါ ယေန ကေနစိ အာကာရေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနဘာဝံ ဇာနန္တိ. ဣဒဉှိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဉ္စ ဥပရိ အဘူတာရောစနဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာအတ္တကာမဒုဋ္ဌဒေါသဘူတာရောစနသိက္ခာပဒါနိ စ ဧကပရိစ္ဆေဒါနိ၊ အာဝဇ္ဇနသမယေ ဉာတေ ဧဝ သီသံ ဧန္တိ. ‘‘ကိံ အယံ ဘဏတီ’’တိ ကင်္ခတာ စိရေန ဉာတေ သီသံ န ဧန္တိ. တေနာဟ ‘‘အထ အပရဘာဂေ’’တိအာဒိ. အထ ဒွိန္နံ ဌိတဋ္ဌာနေ ဒွိန္နမ္ပိ နိယမေတွာ ‘‘ဧတေသံ အာရောစေမီ’’တိ ဝဒတိ၊ တေသု ဧကသ္မိံ ဇာနန္တေပိ ဒွီသု ဇာနန္တေသုပိ ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. ဧဝံ သမ္ဗဟုလေသုပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘တဿ ဝစနာနန္တရ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန နယေန. ယော ကောစိ မနုဿဇာတိကောတိ အန္တမသော နဝကမ္မိကံ ဥပါဒါယ ယော ကောစိ မနုဿော. ဝုတ္တဉှေတံ သမန္တပါသာဒိကာယံ –

‘‘သစေ ပန အနဘိရတိယာ ပီဠိတော သဘာဂေ ဘိက္ခူ ပရိသင်္ကမာနော ‘ယော ကောစိ ဇာနာတူ’တိ ဥစ္စာသဒ္ဒံ ကရောန္တော ‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’တိ ဝဒတိ၊ တဉ္စ အဝိဒူရေ ဌိတော နဝကမ္မိကော ဝါ အညော ဝါ သမယညူ ပုရိသော သုတွာ ‘ဥက္ကဏ္ဌိတော အယံ သမဏော ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထေတိ၊ သာသနတော စုတော’တိ ဇာနာတိ၊ ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၁).

သစေ ဝစနတ္ထံ ဉတွာပိ ‘‘အယံ ဥက္ကဏ္ဌိတော’’တိ ဝါ ‘‘ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထေတီ’’တိ ဝါ န ဇာနာတိ၊ အပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. သစေ ပန ဝစနတ္ထံ အဇာနိတွာပိ ‘‘ဥက္ကဏ္ဌိတော’’တိ ဝါ ‘‘ဂိဟိဘာဝံ ပတ္ထေတီ’’တိ ဝါ ဇာနာတိ၊ ပစ္စက္ခာတာဝ ဟောတိ သိက္ခာ. ဒဝါယပီတိ ကီဠာဓိပ္ပါယေနပိ. စိတ္တာဒီနံ ဝါ ဝသေနာတိ စိတ္တာဒီနံ ဝါ ဆဠင်္ဂါနံ ဝသေန. ဟောတိ စေတ္ထ –

‘‘စိတ္တံ ခေတ္တဉ္စ ကာလော စ၊ ပယောဂေါ ပုဂ္ဂလော တထာ၊

ဝိဇာနနန္တိ သိက္ခာယ၊ ပစ္စက္ခာနံ ဆဠင်္ဂိက’’န္တိ.

သဗ္ဗသော ဝါ ပန အပစ္စက္ခာနေနာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိအာဒီသု ယေန ယေန ပရိယာယေန သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ ဟောတိ၊ တတော ဧကဿပိ ပစ္စက္ခာနဿ အဘာဝေန. ဣမိနာ ပန ‘‘ဣဒံ ပဒံ သာဝေဿာမိ၊ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တစိတ္တုပ္ပါဒဿ အဘာဝံ ဒဿေတိ. ယဿ ဟိ ဧဝရူပေါ စိတ္တုပ္ပါဒေါ နတ္ထိ၊ သော သဗ္ဗသော န ပစ္စက္ခာတိ နာမာတိ. သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိအာဒိသိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ. အတ္ထဘူတံ ဧကစ္စံ ဒုဗ္ဗလျန္တိ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိ ဝဒတိ ဝိညာပေတိ၊ ဧဝမ္ပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စေဝ ဟောတိ၊ သိက္ခာ စ ပစ္စက္ခာတာ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၅၃) ဝုတ္တေဟိ ယေဟိ ဝစနေဟိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဉ္စေဝ ဟောတိ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စ၊ တံ ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိအာဒိကံ အတ္ထဘူတံ ဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ. ‘‘ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမီ’’တိအာဒိမှိ ပန ဝုတ္တေ သိက္ခာပရိပူရဏေ ဒုဗ္ဗလဘာဝဿာပိ ဂမျမာနတ္တာ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ ဣဒံ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ အတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ‘‘အတ္ထဘူတ’’န္တိ ဣမိနာ ‘‘ယန္နူနာဟံ ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခေယျ’’န္တိအာဒိကံ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မံ ပဋိက္ခိပတိ. ယေန ဟိ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဉ္စေဝ ဟောတိ ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မဉ္စ၊ တဒေဝ သိက္ခာပစ္စက္ခာနဿ အတ္ထဘူတံ. ယေန ပန ဒုဗ္ဗလျာဝိကမ္မမေဝ ဟောတိ၊ န သိက္ခာပစ္စက္ခာနံ၊ န တံ တဿ အတ္ထဘူတန္တိ.

ရာဂပရိယုဋ္ဌာနေန သဒိသဘာဝါပတ္တိယာ မိထုနာနံ အယန္တိ ‘‘မေထုနော’’တိ ဓမ္မောဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ရာဂပရိယုဋ္ဌာနေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနေနာတိ ရာဂဿ ပရိယုဋ္ဌာနေန၊ မေထုနရာဂဿ ပဝတ္တိယာ ပရိယောနဒ္ဓစိတ္တတာယာတိ အတ္ထော. ဓမ္မောတိ အဇ္ဈာစာရော. ‘‘ပလမ္ဗတေ ဝိလမ္ဗတေ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥပသဂ္ဂဿ ကောစိ အတ္ထဝိသေသော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သေဝေယျာ’’တိ. အဇ္ဈာပဇ္ဇေယျာတိ အဘိဘုယျ ပဇ္ဇေယျ. သဗ္ဗန္တိမေနာတိ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိ။ပေ။ စာတုမဟာရာဇိကမနုဿိတ္ထိနာဂဂရုဠမာဏဝိကာဒီနံ သဗ္ဗာသံ အန္တိမေန. တိရစ္ဆာနဂတာယာတိ တိရစ္ဆာနေသု ဥပ္ပန္နာယ. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိဝသေနာ’’တိ. ပါရာဇိကာယ ဝတ္ထုဘူတာ ဧဝ စေတ္ထ တိရစ္ဆာနဂတိတ္ထီ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတာ’’တိ ဂဟေတဗ္ဗာ၊ န သဗ္ဗာ. တတြာယံ ပရိစ္ဆေဒေါ –

‘‘အပဒါနံ အဟိမစ္ဆာ၊ ဒွိပဒါနဉ္စ ကုက္ကုဋီ၊

စတုပ္ပဒါနံ မဇ္ဇာရီ၊ ဝတ္ထု ပါရာဇိကဿိမာ’’တိ. (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၅)

တတ္ထ အဟိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ အဇဂရဂေါနသာဒိဘေဒါ ဒီဃဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တသ္မာ ဒီဃဇာတီသု ယတ္ထ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ အညတရသ္မိံ သက္ကာ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ပဝေသေတုံ၊ သာ ပါရာဇိကဝတ္ထု၊ အဝသေသာ ဒုက္ကဋဝတ္ထူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. မစ္ဆဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ မစ္ဆကစ္ဆပမဏ္ဍူကာဒိဘေဒါ ဩဒကဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တတြာပိ ဒီဃဇာတိယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ပတင်္ဂမုခမဏ္ဍူကာ နာမ ဟောန္တိ၊ တေသံ မုခသဏ္ဌာနံ မဟန္တံ၊ ဆိဒ္ဒံ အပ္ပကံ၊ တတ္ထ ပဝေသနံ နပ္ပဟောတိ၊ မုခသဏ္ဌာနံ ပန ဝဏသင်္ခေပံ ဂစ္ဆတိ၊ တသ္မာ တံ ထုလ္လစ္စယဝတ္ထူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုက္ကုဋိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ ကာကကပေါတာဒိဘေဒါ ပက္ခိဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တတြာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဇ္ဇာရိဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗာပိ ရုက္ခသုနခမင်္ဂုသဂေါဓာဒိဘေဒါ စတုပ္ပဒဇာတိ သင်္ဂဟိတာ. တတြာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ ပါရာဇိကဝတ္ထု စ ဒုက္ကဋဝတ္ထု စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ပါရာဇိကော ဟောတီတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၅) ပရာဇိတော ဟောတိ ပရာဇယံ အပန္နော. အယဉှိ ပါရာဇိကသဒ္ဒေါ သိက္ခာပဒါပတ္တိပုဂ္ဂလေသု ဝတ္တတိ. တတ္ထ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ၊ အာနန္ဒ၊ အနဝကာသော၊ ယံ တထာဂတော ဝဇ္ဇီနံ ဝါ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာနံ ဝါ ကာရဏာ သာဝကာနံ ပါရာဇိကံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ သမူဟနေယျာ’’တိ (ပါရာ. ၄၃) ဧဝံ သိက္ခာပဒေ ဝတ္တမာနော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘အာပတ္တိံ တွံ ဘိက္ခု အာပန္နော ပါရာဇိက’’န္တိ (ပါရာ. ၆၇) ဧဝံ အာပတ္တိယံ. ‘‘န မယံ ပါရာဇိကာ၊ ယော အဝဟဋော၊ သော ပါရာဇိကော’’တိ (ပါရာ. ၁၅၅) ဧဝံ ပုဂ္ဂလေ ဝတ္တမာနော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပါရာဇိကေန ဓမ္မေန အနုဒ္ဓံသေယျာ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၃၈၄) ပန ဓမ္မေ ဝတ္တတီတိ ဝဒန္တိ. ယသ္မာ ပန တတ္ထ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ကတ္ထစိ အာပတ္တိ၊ ကတ္ထစိ သိက္ခာပဒမေဝ အဓိပ္ပေတံ၊ တသ္မာ သော ဝိသုံ န ဝတ္တဗ္ဗော. တတ္ထ သိက္ခာပဒံ ယော တံ အတိက္ကမတိ၊ တံ ပရာဇေတိ၊ တသ္မာ ‘‘ပါရာဇိက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အာပတ္တိ ပန ယော နံ အဇ္ဈာပဇ္ဇတိ၊ တံ ပရာဇေတိ၊ တသ္မာ ‘‘ပါရာဇိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပုဂ္ဂလော ယသ္မာ ပရာဇိတော ပရာဇယမာပန္နော၊ တသ္မာ ‘‘ပါရာဇိကော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ပုဂ္ဂလော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ပါရာဇိကော ဟောတီ’’တိအာဒိ. ဣမိနာပိ ဣဒံ ဒဿေတိ – ‘‘ပရာဇိတသဒ္ဒေ ဥပသဂ္ဂဿ ဝုဒ္ဓိံ ကတွာ၊ တ-ကာရဿ စ က-ကာရံ ကတွာ ပါရာဇိကော ဟောတီတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ.

အပလောကနာဒိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သံဃကမ္မံ သီမာပရိစ္ဆိန္နေဟိ ပကတတ္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဧကတော ကတ္တဗ္ဗတ္တာ ဧကကမ္မံ နာမ. အာဒိသဒ္ဒေန ဧကုဒ္ဒေသသမသိက္ခတာနံ ဂဟဏံ. တတ္ထ ပဉ္စဝိဓောပိ ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသော ဧကတော ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာ ဧကုဒ္ဒေသော နာမ. နဟာပိတပုဗ္ဗကာဒီနံ ဝိယ ဩဒိဿ အနုညာတံ ဌပေတွာ အဝသေသံ သဗ္ဗမ္ပိ သိက္ခာပဒံ သဗ္ဗေဟိပိ လဇ္ဇိပုဂ္ဂလေဟိ သမံ သိက္ခိတဗ္ဗဘာဝတော သမသိက္ခတာ နာမ. ယသ္မာ သဗ္ဗေပိ လဇ္ဇိနော ဧတေသု ဧကကမ္မာဒီသု သဟ ဝသန္တိ၊ န ဧကောပိ တတော ဗဟိဒ္ဓါ သန္ဒိဿတိ၊ တသ္မာ တာနိ သဗ္ဗာနိပိ ဂဟေတွာ ဧကကမ္မာဒိကော တိဝိဓောပိ သံဝါသော နာမာတိ အာဟ ‘‘သော စ ဝုတ္တပ္ပကာရော သံဝါသော တေန ပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ နတ္ထိ၊ တေန ကာရဏေန သော ပါရာဇိကော ပုဂ္ဂလော ‘အသံဝါသော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၅).

ဣဒါနိ ယသ္မာ န ကေဝလံ မနုဿိတ္ထိယာ ဧဝ နိမိတ္တံ ပါရာဇိကဝတ္ထု၊ အထ ခေါ အမနုဿိတ္ထိတိရစ္ဆာနဂတိတ္ထီနမ္ပိ. န စ ဣတ္ထိယာ ဧဝ. အထ ခေါ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကပဏ္ဍကပုရိသာနမ္ပိ၊ တသ္မာ တေ သတ္တေ၊ တေသဉ္စ ယံ ယံ နိမိတ္တံ ဝတ္ထု ဟောတိ၊ တံ တံ နိမိတ္တံ၊ တတ္ထ စ ယထာ ပဋိသေဝန္တော ပါရာဇိကော ဟောတိ၊ တဉ္စ သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ. တေသူတိ ယေ တိံသမဂ္ဂါ ဝုတ္တာ၊ တေသု. အတ္တနော ဝါတိ လမ္ဗိမုဒုပိဋ္ဌိကေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သန္ထတဿ ဝါတိ ယေန ကေနစိ ဝတ္ထေန ဝါ ပဏ္ဏေန ဝါ ဝါကပဋ္ဋေန ဝါ စမ္မေန ဝါ တိပုသီသာဒီနံ ပဋ္ဋေန ဝါ ပလိဝေဌေတွာ၊ အန္တော ဝါ ပဝေသေတွာ ပဋိစ္ဆန္နဿ. အက္ခာယိတဿ ဝါတိ သောဏသိင်္ဂါလာဒီဟိ အက္ခာဒိတဿ. ယေဘုယျေန အက္ခာယိတဿာတိ ယာဝ ဥပဍ္ဎက္ခာယိတော နာမ န ဟောတိ၊ ဧဝံ အက္ခာယိတဿ. အလ္လောကာသေတိ တိန္တောကာသေ. သန္ထတန္တိ တေသံယေဝ ဝတ္ထာဒီနံ ယေန ကေနစိ ပဋိစ္ဆန္နံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – န ဟေတ္ထ အနုပါဒိန္နကံ အနုပါဒိန္နကေန ဆုပတိ၊ မုတ္တိ အတ္ထိ၊ အထ ခေါ ဥပါဒိန္နကေန ဝါ အနုပါဒိန္နကံ ဃဋ္ဋိယတု၊ အနုပါဒိန္နကေန ဝါ ဥပါဒိန္နကံ၊ အနုပါဒိန္နကေန ဝါ အနုပါဒိန္နကံ၊ ဥပါဒိန္နကေန ဝါ ဥပါဒိန္နကံ. သစေ ယတ္တကေ ပဝိဋ္ဌေ ပါရာဇိကံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ၊ တတ္တကံ သေဝနစိတ္တေန ပဝေသေတိ၊ သဗ္ဗတ္ထာယံ ပါရာဇိကာပတ္တိံ အာပန္နော နာမ ဟောတီတိ.

ဧဝံ သေဝနစိတ္တေနေဝ ပဝေသေန္တဿ အာပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယသ္မာ တံ ပဝေသနံ နာမ န ကေဝလံ အတ္တူပက္ကမေနေဝ၊ ပရူပက္ကမေနာပိ ဟောတိ. တတြာပိ သာဒိယန္တဿေဝ အာပတ္တိ ပဋိသေဝနစိတ္တသမင်္ဂိဿ၊ န ဣတရဿာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရေန ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရေနာတိ ဘိက္ခုပစ္စတ္ထိကာဒိနာ ယေန ကေနစိ အညေန. ပဝေသနပဝိဋ္ဌဋ္ဌိတဥဒ္ဓရဏေသူတိ ဧတ္ထ အဂ္ဂတော (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၈) ယာဝ မူလာ ပဝေသနံ ပဝေသနံ နာမ. အင်္ဂဇာတဿ ယတ္တကံ ဌာနံ ပဝေသနာရဟံ၊ တတ္တကံ အနဝသေသတော ပဝိဋ္ဌံ ပဝိဋ္ဌံ နာမ. ဧဝံ ပဝိဋ္ဌဿ ဥဒ္ဓရဏာရမ္ဘတော အန္တရာ ဌိတကာလော ဌိတံ နာမ. သမန္တပါသာဒိကာယံ ပန မာတုဂါမဿ သုက္ကဝိသဋ္ဌိံ ပတွာ သဗ္ဗထာ ဝါယာမတော ဩရမိတွာ ဌိတကာလံ သန္ဓာယ ‘‘သုက္ကဝိသဋ္ဌိသမယေ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓရဏံ နာမ ယာဝ အဂ္ဂါ နီဟရဏကာလော. သာဒိယတီတိ သေဝနစိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတိ. အသာဓာရဏဝိနိစ္ဆယောတိ အဒိန္နာဒါနာဒီဟိ သဗ္ဗေဟိ သိက္ခာပဒေဟိ အသာဓာရဏော ဝိနိစ္ဆယော.

သာဓာရဏဝိနိစ္ဆယတ္ထန္တိ ပရိဝါရဝသေန သာဓာရဏဝိနိစ္ဆယတ္ထံ. မာတိကာတိ မာတာ၊ ဇနေတ္တီတိ အတ္ထော. နိဒဒါတိ ဒေသနံ ဒေသဝသေန အဝိဒိတံ ဝိဒိတံ ကတွာ နိဒဿေတီတိ နိဒါနံ. ပညာပီယတီတိ ပညတ္တိ၊ တဿာ ပကာရော ပညတ္တိဝိဓိ အင်္ဂေတိ ဂမေတိ ဉာပေတီတိ အင်္ဂံ၊ ကာရဏံ. သမုဋ္ဌဟန္တိ အာပတ္တိယော ဧတေနာတိ သမုဋ္ဌာနံ၊ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ၊ တဿ ဝိဓိ သမုဋ္ဌာနဝိဓိ. ဝဇ္ဇကမ္မပ္ပဘေဒဉ္စာတိ ဧတ္ထ ပဘေဒသဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော ‘‘ဝဇ္ဇပ္ပဘေဒံ၊ ကမ္မပ္ပဘေဒဉ္စာ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သိက္ခာပဒေ.

ပညတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ပညတ္တိဋ္ဌပနဿ ဌာနံ၊ သိက္ခာပဒါနံ ပညတ္တိဒေသောတိ အတ္ထော. ပုဂ္ဂလောတိ ဧတ္ထ အာဒိကမ္မိကောယေဝ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလော နာမ ယံ ယံ အာရဗ္ဘ တံ တံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တ’’န္တိ၊ သော သော ပုဂ္ဂလောတိ အဓိပ္ပါယော. ဟောန္တိ စေတ္ထ –

‘‘သုဒိန္နော ဓနိယော သမ္ဗဟုလာ ဝဂ္ဂုမုဒန္တိကာ၊

သေယျသကော ဥဒါယိ စာ-ဠဝကာ ဆန္နမေတ္တိယာ.

‘‘ဒေဝဒတ္တဿဇိပုနဗ္ဗသု-ဆဗ္ဗဂ္ဂိယောပနန္ဒညတရောပိ စ၊

ဟတ္ထကော စာနုရုဒ္ဓေါ စ၊ သတ္တရသ စူဠပန္ထကော.

‘‘ဗေလဋ္ဌသီသော စာနန္ဒော၊ သာဂတောရိဋ္ဌနာမကော၊

နန္ဒတ္ထေရေန တေဝီသ၊ ဘိက္ခူနံ အာဒိကမ္မိကာ.

‘‘သုန္ဒရီနန္ဒာ ထုလ္လနန္ဒာ၊ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယညတရာပိ စ၊

စဏ္ဍကာဠီ သမ္ဗဟုလာ၊ ဒွေ စ ဘိက္ခုနိယော ပရာ၊

ဘိက္ခုနီနံ တု သတ္တေဝ၊ ဟောန္တိ တာ အာဒိကမ္မိကာ’’တိ.

တဿ တဿ ပုဂ္ဂလဿာတိ ယံ ယံ သုဒိန္နာဒိကံ ပုဂ္ဂလံ အာရဗ္ဘ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တဿ တဿ ပုဂ္ဂလဿ. ပညတ္တီတိ ပဌမပညတ္တိ. ပဌမပညတ္တိယာ ပစ္ဆာ ဌပိတာ ပညတ္တိ အနုပညတ္တိ. အနုပ္ပန္နေ ဒေါသေ ဌပိတာ ပညတ္တိ အနုပ္ပန္နပညတ္တိ. သဗ္ဗတ္ထ မဇ္ဈိမဒေသေ စေဝ ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု စာတိ သဗ္ဗေသု ပဒေသေသု ဌပိတာ ပညတ္တိ သဗ္ဗတ္ထပညတ္တိ. မဇ္ဈိမဒေသေယေဝ ဌပိတာ ပညတ္တိ ပဒေသပညတ္တိ. ဘိက္ခူနဉ္စေဝ ဘိက္ခုနီနဉ္စ သာဓာရဏဘူတာ ပညတ္တိ သာဓာရဏပညတ္တိ. သုဒ္ဓဘိက္ခူနမေဝ၊ သုဒ္ဓဘိက္ခုနီနံ ဝါ ပညတ္တံ သိက္ခာပဒံ အသာဓာရဏပညတ္တိ. ဥဘိန္နမ္ပိ ပညတ္တိ ဥဘတောပညတ္တိ. ဝိနယဓရပဉ္စမေနာတိ အနုဿာဝနကာစရိယပဉ္စမေန. ဂုဏင်္ဂုဏူပါဟနာတိ စတုပ္ပဋလတော ပဋ္ဌာယ ကတာ ဥပါဟနာ၊ န ဧကဒွိတိပဋလာ. စမ္မတ္ထရဏန္တိ အတ္ထရိတဗ္ဗံ စမ္မံ. ဧတေသံ ဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ ပဒေသပညတ္တိ နာမာတိ ဧတေသံ ဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ ပညတ္တိ မဇ္ဈိမဒေသေယေဝ ပညတ္တာတိ ပဒေသပညတ္တိ နာမ. တေနေဝါဟ ‘‘မဇ္ဈိမဒေသေယေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ မဇ္ဈိမဒေသေယေဝ ယထာဝုတ္တဝတ္ထုဝီတိက္ကမေ အာပတ္တိ ဟောတိ၊ န ပစ္စန္တိမဇနပဒေ၊ တသ္မာ ပဒေသပညတ္တီတိ အတ္ထော. ဓုဝနှာနံ ပဋိက္ခေပမတ္တန္တိ နိစ္စနဟာနပ္ပဋိသေဓနမေဝ. ဧတ္ထ စ မတ္တသဒ္ဒေန အညာနိ တီဏိ သိက္ခာပဒါနိ ပဋိက္ခိပတိ. တာနိ ဟိ ‘‘အနုဇာနာမိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု ဝိနယဓရပဉ္စမေန ဂဏေန ဥပသမ္ပဒ’’န္တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၂၅၉) စမ္မက္ခန္ဓကေ အာဂတာနိ. တေနေဝါဟ ‘‘တတော အညာ ပဒေသပညတ္တိ နာမ နတ္ထီ’’တိ. သဗ္ဗာနီတိ တတော အဝသေသာနိ သဗ္ဗာနိ သိက္ခာပဒါနိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အနုပ္ပန္နပညတ္တိ အဋ္ဌဂရုဓမ္မဝသေန ဘိက္ခုနီနံယေဝ အာဂတာ၊ ယသ္မာ စ ဓုဝနှာနံ ပဋိက္ခေပမတ္တံ ဌပေတွာ ပါတိမောက္ခေ သဗ္ဗာနိ သိက္ခာပဒါနိ သဗ္ဗတ္ထပညတ္တိယေဝ ဟောန္တိ၊ ယသ္မာ စ သာဓာရဏပညတ္တိဒုကဉ္စ ဧကတောပညတ္တိဒုကဉ္စ ဗျဉ္ဇနမတ္တံ နာနံ၊ အတ္ထတော ဧကံ၊ တသ္မာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု သိက္ခာပဒေသု. အာပတ္တိဘေဒေါ ဟေတ္ထ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘အာပတ္တီ’’တိ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘အာပတ္တီတိ ပုဗ္ဗပ္ပယောဂါဒိဝသေန အာပတ္တိဘေဒေါ’’တိ. သီလအာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တီနန္တိ ဧတ္ထ ပဌမာ ဒွေ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ သီလဝိပတ္တိ နာမ၊ အဝသေသာ ပဉ္စ အာစာရဝိပတ္တိ နာမ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စ အန္တဂ္ဂါဟိကာဒိဋ္ဌိ စ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ နာမ၊ အာဇီဝဟေတု ပညတ္တာနိ ဆ သိက္ခာပဒါနိ အာဇီဝဝိပတ္တိ နာမ၊ ဣတိ ဣမာသံ သီလအာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တီနံ အညတရာတိ အတ္ထော.

န ကေဝလံ ယထာဝုတ္တနယေနေဝ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ယာနိ သိက္ခာပဒသမုဋ္ဌာနာနီတိပိ ဝုစ္စန္တီ’’တိ. ဧတာနိ ဟိ ကိဉ္စာပိ အာပတ္တိယာ သမုဋ္ဌာနာနိ၊ န သိက္ခာပဒဿ၊ ဝေါဟာရသုခတ္ထံ ပနေဝံ ဝုစ္စန္တီတိ. တတ္ထာတိ တေသု ဆသု သမုဋ္ဌာနေသု. တေသူတိ သစိတ္တကာစိတ္တကေသု. ဧကံ သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ ဧတိဿာတိ ဧကသမုဋ္ဌာနာ၊ ဧကေန ဝါ သမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ ဧကသမုဋ္ဌာနာ. ‘‘ဒွိသမုဋ္ဌာနာ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

သမုဋ္ဌာနဝသေနာတိ သမုဋ္ဌာနသီသဝသေန. ပဌမပါရာဇိကံ သမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ ပဌမပါရာဇိကသမုဋ္ဌာနာ. တထာ အဒိန္နာဒါနသမုဋ္ဌာနာ’’တိအာဒီသုပိ.

သယံ ပထဝိခဏနေ ကာယေန၊ ပရေ အာဏာပေတွာ ခဏာပနေ ဝါစာယ စ အာပတ္တိသမ္ဘဝတော ‘‘ပထဝိခဏနာဒီသု ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာဒိသဒ္ဒေန အဒိန္နာဒါနာဒီနံ ပရိဂ္ဂဟော. ပဌမကထိနာပတ္တိ ကာယဝါစတော ကတ္တဗ္ဗံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝါ ဝိကပ္ပနံ ဝါ အကရောန္တဿ ဟောတိ၊ နော ကရောန္တဿာတိ အာဟ ‘‘ပဌမကထိနာပတ္တိ ဝိယာ’’တိ. အညာတိကာယ ဘိက္ခုနိယာ ဟတ္ထတော စီဝရပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာပတ္တိ တဿာ ဟတ္ထတော စီဝရံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ၊ ပရိဝတ္တကံ အဒေန္တဿ စ ဟောတီတိ ကိရိယာကိရိယတော သမုဋ္ဌာတိ. ‘‘သိယာ ကရောန္တဿာ’’တိအာဒီသု သိယာတိ ‘‘သိယာ ခေါ ပန တေ ဗြာဟ္မဏ ဧဝမဿာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ‘‘ကဒါစီ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော နိပါတော. ရူပိယပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာပတ္တိ သိယာ ကိရိယာ ဂဟဏေန အာပဇ္ဇနတော၊ သိယာ အကိရိယာ ပဋိက္ခေပဿ အကရဏတောတိ အာဟ ‘‘ရူပိယပ္ပဋိဂ္ဂဟဏာပတ္တိ ဝိယာ’’တိ. ကုဋိကာရာပတ္တိ ဝတ္ထုံ ဒေသာပေတွာ ပမာဏာတိက္ကန္တကရဏေ ကရောန္တဿ သိယာ၊ အဒေသာပေတွာ ပန ပမာဏာတိက္ကန္တကရဏေ ပမာဏယုတ္တံ ဝါ ကရောန္တဿ စ အကရောန္တဿ စ သိယာတိ အာဟ ‘‘ကုဋိကာရာပတ္တိ ဝိယာ’’တိ.

သညာယ အဘာဝေန ဝိမောက္ခော အဿာတိ သညာဝိမောက္ခောတိ မဇ္ဈေပဒလောပသမာသော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ယတော ဝီတိက္ကမသညာယာ’’တိအာဒိ. ဣတရာ နာမ ယတော ဝီတိက္ကမသညာယ အဘာဝေန န မုစ္စတိ၊ သာ ဣတရသဒ္ဒဿ ဝုတ္တပ္ပဋိယောဂိဝိသယတ္တာ. ယာ အစိတ္တကေန ဝါ သစိတ္တကမိဿကေန ဝါ သမုဋ္ဌာတီတိ ယာ အာပတ္တိ ကဒါစိ အစိတ္တကေန ဝါ ကဒါစိ သစိတ္တကမိဿကေန ဝါ သမုဋ္ဌာနေန သမုဋ္ဌာတိ. ဧတ္ထ စ သညာဒုကံ အနာပတ္တိမုခေန ဝုတ္တံ၊ သစိတ္တကဒုကံ အာပတ္တိမုခေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ယဿာ သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတီတိ ယဿာ သစိတ္တကာယ အာပတ္တိယာ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ ယဿာ စ သစိတ္တကာစိတ္တကသင်္ခါတာယ သုရာပါနာဒိအစိတ္တကာယ အာပတ္တိယာ ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တေန သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝ ဟောတိ၊ အယံ လောကဝဇ္ဇာ. ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဟိ ဣဒံ ဝစနံ သစိတ္တကာစိတ္တကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ ဧကံသတော သစိတ္တကဿ ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ’’တိ ဝိသေသနေ ပယောဇနံ အတ္ထီတိ. ယံ ပနေတ္ထ ဂဏ္ဌိပဒေ ‘‘သုရာပါနသ္မိဉှိ ‘သုရာ’တိ ဝါ ‘န ဝဋ္ဋတီ’တိ ဝါ ဇာနိတွာ ပိဝနေ အကုသလမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘န ဝဋ္ဋတီတိ ဝါ ဇာနိတွာ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ န ယုဇ္ဇတိ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဿာပိ လောကဝဇ္ဇဘာဝပ္ပသင်္ဂတော. ယဿာ ပန ‘‘သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ အကုသလမေဝါ’’တိ နိယမော နတ္ထိ၊ သာ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သေသာ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇာ’’တိ. တထာ ဟိ တဿာ ဝတ္ထုဝိဇာနနစိတ္တေန သစိတ္တကပက္ခေ စိတ္တံ သိယာ ကုသလံ၊ သိယာ အကုသလံ၊ သိယာ အဗျာကတန္တိ ‘‘အကုသလမေဝါ’’တိ နိယမော နတ္ထိ. ဥဘယတ္ထ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ ကာယဒွါရေ၊ ဝစီဒွါရေ စာတိ ဥဘယတ္ထ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗာ အာပတ္တိ၊ တာ ပန အဒိန္နာဒါနာဒယော. ‘‘မနောဒွါရေ အာပတ္တိ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနာဒီသု အာပတ္တိသမ္ဘဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

အကုသလစိတ္တော ဝါ အာပဇ္ဇတီတိ ပါရာဇိကသုက္ကဝိသဋ္ဌိကာယသံသဂ္ဂဒုဋ္ဌုလ္လအတ္တကာမပါရိစရိယဒုဋ္ဌဒေါသသံဃဘေဒပ္ပဟာရဒါနတလသတ္တိကာဒိဘေဒံ အာပတ္တိံ အကုသလစိတ္တော အာပဇ္ဇတိ. အနုပသမ္ပန္နံ ပဒသောဓမ္မံ ဝါစေန္တော၊ မာတုဂါမဿ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောတိ ဧဝရူပံ အာပတ္တိံ ကုသလစိတ္တော အာပဇ္ဇတိ. အသဉ္စိစ္စသဟသေယျာဒိံ အဗျာကတစိတ္တော အာပဇ္ဇတိ. ယံ အရဟာ အာပဇ္ဇတိ၊ သဗ္ဗံ အဗျာကတစိတ္တောဝ အာပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ကုသလာဗျာကတစိတ္တော ဝါ’’တိ.

ဒုက္ခဝေဒနာသမင်္ဂီ ဝါတိ ဒုဋ္ဌဒေါသာဒိဘေဒံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော ဒုက္ခဝေဒနာသမင်္ဂီ အာပဇ္ဇတိ. မေထုနဓမ္မာဒိဘေဒံ ပန သုခဝေဒနာသမင်္ဂီ အာပဇ္ဇတိ. ယံ သုခဝေဒနာသမင်္ဂီ အာပဇ္ဇတိ၊ တံယေဝ မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ အာပဇ္ဇန္တော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသမင်္ဂီ အာပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရဝေဒနာဒွယသမင်္ဂီ ဝါ’’တိ. ဣဒမ္ပိ စ တိကဒွယံ ယေဘုယျဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. နိပဇ္ဇိတွာ နိရောဓသမာပန္နော ဟိ အစိတ္တကော အဝေဒနော သဟသေယျာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတီတိ. ကိဉ္စာပိ ဧဝံ အနိယမေန ဝုတ္တံ၊ ဝိသေသော ပနေတ္ထ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သန္တေပီတိ ဟိ ဝိသေသာဘိဓာနနိမိတ္တာဘျူပဂမေဝ ယုဇ္ဇတိ. သဗ္ဗေသံ ဝသေန တီဏိ စိတ္တာနီတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတာနံ ဝသေန ပဒသောဓမ္မာဒီသု တီဏိ စိတ္တာနိ.

ဣဒါနိ တံ ယထာဝုတ္တနိဒါနာဒိဝေဒနာတ္တိကပရိယောသာနံ သတ္တရသပ္ပကာရံ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ယောဇေတုံ ‘‘ဣဓ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒေ. ဝေသာလိယန္တိ ဧဝံနာမကေ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဝေါဟာရေ နဂရေ. တဉှိ နဂရံ တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေန ဝိသာလီဘူတတ္တာ ‘‘ဝေသာလီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒမ္ပိ စ နဂရံ သဗ္ဗညုတံ သမ္ပတ္တေယေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ သဗ္ဗာကာရဝေပုလ္လတ္တံ ပတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘သိက္ခံ အပစ္စက္ခာယာ’’တိ စ ‘‘အန္တမသော တိရစ္ဆာနဂတာယပီ’’တိ စ ဒွေ အနုပညတ္တိယောတိ မက္ကဋိဝဇ္ဇိပုတ္တကဝတ္ထူနံ ဝသေန ဝုတ္တာ. ‘‘အန္တမသော တိရစ္ဆာနဂတာယာ’’တိ စ ‘‘သိက္ခံ အပစ္စက္ခာယာ’’တိ စ ဣမာ ဒွေ အနုပညတ္တိယော. အာပတ္တိကရာ စ ဟောတီတိ ပဌမပညတ္တိတော ဝိသုံယေဝါပတ္တိကရာ စ ဟောတိ. အညဝါဒကသိက္ခာပဒါဒီသု ဝိယာတိ အညဝါဒကသိက္ခာပဒါဒီသု ‘‘ဝိဟေသကေ’’တိအာဒိကာ (ပါစိ. ၉၈) ဝိယာတိ အတ္ထော. အာဒိသဒ္ဒေန ဥဇ္ဈာပနကဿ ပရိဂ္ဂဟော. ဧတ္ထ ဟိ အညဝါဒကာဒိတော ဝိသုံယေဝ ဝိဟေသကာဒီသုပိ ပါစိတ္တိယံ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘ရောပိတေ ဝိဟေသကေ သံဃမဇ္ဈေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝါ အာပတ္တိယာ ဝါ အနယုဉ္ဇိယမာနော တံ နကထေတုကာမော တံ နဥဂ္ဃါဋေတုကာမော တုဏှီဘူတော သံဃံ ဝိဟေသေတိ၊ အာပတ္တိ ပါစိတ္တိယဿာ’’တိအာဒိ (ပါရာ. ၁၀၀). သုပိနန္တေ ဝိဇ္ဇမာနာပိ မောစနဿာဒစေတနာ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ အနာပတ္တိကရာတိ အာဟ ‘‘အညတြ သုပိနန္တာတိအာဒိကာ ဝိယာ’’တိ. တထာ ဟိ ထိနမိဒ္ဓေန အဘိဘူတတ္တာ သုပိနေ စိတ္တံ အဗ္ဗောဟာရိကံ၊ စိတ္တဿ အဗ္ဗောဟာရိကတ္တာ ဩပက္ကမနကိရိယာပဝတ္တနိကာပိ စေတနာ အဗ္ဗောဟာရိကာ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အတ္ထေသာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စေတနာ၊ သာ စ ခေါ အဗ္ဗောဟာရိကာ’’တိ (ပါရာ. ၂၃၅)၊ တသ္မာ ‘‘အညတြ သုပိနန္တာ’’တိ အယံ အနုပညတ္တိ အနာပတ္တိကရာ ဇာတာ. အာဒိသဒ္ဒေန ‘‘အညတြ အဓိမာနာ’’တိအာဒိကံ (ပါရာ. ၁၉၇) သင်္ဂဏှာတိ. အဒိန္နာဒါနာဒီသု ဝိယာတိ အဒိန္နာဒါနာဒီသု ‘‘အရညာ ဝါ’’တိအာဒိကာ (ပါရာ. ၉၁) ဝိယာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ပန အာဒိသဒ္ဒေန ပဌမပါရာဇိကာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘တဉ္စ ခေါ ဂါမေ၊ နော အရညေ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၉၀) နယေန လေသံ ဩဍ္ဍေန္တာနံ လေသပိဒဟနတ္ထံ ‘‘အရညာ ဝါ’’တိအာဒိကာ အနုပညတ္တိ ဝုတ္တာတိ ဥပတ္ထမ္ဘကရာဝ ဟောတိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘နနု၊ အာဝုသော၊ တထေဝေတံ ဟောတီ’’တိ (ပါရာ. ၉၀) ဘိက္ခူဟိ ဝုတ္တံ.

ဝုတ္တပ္ပကာရေ မဂ္ဂေတိ ‘‘မနုဿာမနုဿတိရစ္ဆာနဂတဝသေနာ’’တိအာဒိနာ (ကင်္ခါ. အဋ္ဌ. ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ဝုတ္တပ္ပကာရေ တိံသမဂ္ဂေ. ဣမဿ ပန ‘‘ဆိန္နေ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. တစာဒီနိ အနဝသေသေတွာတိ နိမိတ္တပ္ပဒေသေ ဗဟိ ဌိတာနိ ဆဝိစမ္မာနိ အနဝသေသေတွာ. နိမိတ္တသဏ္ဌာနမတ္တံ ပညာယတီတိ နိမိတ္တမံသဿ ပန အဗ္ဘန္တရေ ဆဝိစမ္မဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. စမ္မခိလန္တိ စမ္မက္ခဏ္ဍံ. ‘‘ဥဏ္ဏိဂဏ္ဍော’’တိပိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၅၅၊ ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.၅၅) ဝဒန္တိ. တဉှိ နိမိတ္တေ ဇာတတ္တာ နိမိတ္တမေဝ. တေနာဟ ‘‘သေဝနစိတ္တေ သတိ ပါရာဇိက’’န္တိ. သေဝနစိတ္တေတိ မေထုနသေဝနစိတ္တေ. ကာယသံသဂ္ဂသေဝနစိတ္တေ ပန သတိ သံဃာဒိသေသောဝ. နဋ္ဌော ကာယပ္ပသာဒေါ ဧတ္ထာတိ နဋ္ဌကာယပ္ပသာဒံ၊ သုက္ခပီဠကံ ဝါ မတစမ္မံ ဝါတိ အတ္ထော. မတေ အက္ခာယိတေ၊ ယေဘုယျေန အက္ခာယိတေ စ ပါရာဇိကာပတ္တိဝစနတော (ပါရာ. ၆၁) ပန နဋ္ဌကာယပ္ပသာဒေပိ ဣတ္ထိနိမိတ္တေ ပဝေသေန္တဿ ပါရာဇိကာပတ္တိယေဝ. နိမိတ္တသဏ္ဌာနမတ္တမ္ပိ အနဝသေသေတွာတိ နိမိတ္တာကာရေန ဌိတံ ယထာဝုတ္တနိမိတ္တမံသာဒိမ္ပိ အနဝသေသေတွာ. ဝဏသင်္ခေပဝသေနာတိ ဝဏသင်္ဂဟဝသေန. ဝဏေ ထုလ္လစ္စယဉ္စ ‘‘အမဂ္ဂေန အမဂ္ဂံ ပဝေသေတိ၊ အာပတ္တိ ထုလ္လစ္စယဿာ’’တိ (ပါရာ. ၆၆) ဣမဿ သုတ္တဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မိဉှိ သုတ္တေ ဒွီသု သမ္ဘိန္နဝဏေသု ဧကေန ဝဏေန ပဝေသေတွာ ဒုတိယေန နီဟရန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တဉှိ သမန္တပါသာဒိကာယံ ‘‘ဣမဿ သတ္တဿ အနုလောမဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ဝဏသင်္ခေပေ ထုလ္လစ္စယံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၆၆). မနုဿာနံ ပန အက္ခိအာဒယောပိ ဝဏသင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝဏေန ဧကပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ’’တိအာဒိမာဟ. တေသံ ဝဏသင်္ဂဟော ‘‘နဝဒွါရော မဟာဝဏော’’တိ (မိ. ပ. ၂.၆.၁) ဧဝမာဒိသုတ္တာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ မနုဿာနန္တိ ဣတ္ထိပုရိသပဏ္ဍကဥဘတောဗျဉ္ဇနကဝသေန စတုဗ္ဗိဓာနံ မနုဿာနံ. ဝတ္ထိကောသေသူတိ ဝတ္ထိပုဋေသု ပုရိသာနံ အင်္ဂဇာတကောသေသု. ဟတ္ထိအဿာဒီနဉ္စ တိရစ္ဆာနာနန္တိ ဟတ္ထိအဿဂေါဏဂဒြဘဩဋ္ဌမဟိံသာဒီနံ တိရစ္ဆာနဂတာနံ. တိရစ္ဆာနာနံ ပနာတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ တိရစ္ဆာနဂတာနံ. သဗ္ဗေသန္တိ ယထာဝုတ္တမနုဿာဒီနံ သဗ္ဗေသံ.

ဧဝံ ဇီဝမာနကသရီရေ လဗ္ဘမာနံ အာပတ္တိဝိသေသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ မတသရီရေ လဗ္ဘမာနံ အာပတ္တိဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘မတသရီရေ’’တိအာဒိမာဟ. ဝစ္စမဂ္ဂပဿာဝမဂ္ဂမုခမဂ္ဂါနံ စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ယဒါ အပရေ ဒွေ ကောဋ္ဌာသာ ခါဒိတာ၊ တဒါ ဥပဍ္ဎက္ခာယိတံ နာမ ဟောတိ. န ကုထိတံ ဟောတီတိ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိဘာဝေန ကုထိတံ န ဟောတိ၊ အလ္လန္တိ အတ္ထော. ယဒါ ပန သရီရံ ဥဒ္ဓုမာတကံ ဟောတိ ကုထိတံ နီလမက္ခိကသမာကိဏ္ဏံ ကိမိကုလသမာကုလံ နဝဟိ ဝဏမုခေဟိ ပဂ္ဂဠိတပုဗ္ဗကုဏပဘာဝေန ဥပဂန္တုမ္ပိ အသက္ကုဏေယျံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၉-၆၀)၊ တဒါ ပါရာဇိကဝတ္ထုဉ္စ ထုလ္လစ္စယဝတ္ထုဉ္စ ဝိဇဟတိ၊ ဒုက္ကဋဝတ္ထုမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကုထိတေ ဒုက္ကဋ’’န္တိ. ကုထိတေတိ ဥဒ္ဓုမာတကဘာဝပ္ပတ္တေ. ဤဒိသေ ဟိ သရီရေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပက္ကမတော ဒုက္ကဋံ. တထာ ဝဋ္ဋကတေ မုခေ အစ္ဆုပန္တံ အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေန္တဿာတိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၇၃) ဝိဝဋ္ဋေ မုခေ စတ္တာရိ ပဿာနိ၊ တာလုကဉ္စ အပ္ဖုသန္တံ အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေန္တဿ ဒုက္ကဋန္တိ အတ္ထော. သစေ ပန ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဥပရိ ဝါ ဥဘယပဿေဟိ ဝါ ဆုပန္တံ ပဝေသေတိ၊ ပါရာဇိကံ. စတူဟိ ပဿေဟိ အစ္ဆုပန္တံ ပဝေသေတွာ အဗ္ဘန္တရေ တာလုကံ ဆုပတိ၊ ပါရာဇိကမေဝ. ဗဟိ နိက္ခန္တဇိဝှါယ ဝါ ဒန္တေသု ဝါ အင်္ဂဇာတံ ပဝေသေန္တဿ ထုလ္လစ္စယန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဇီဝမာနကသရီရေပိ ဗဟိ နိက္ခန္တဇိဝှါယ ထုလ္လစ္စယမေဝ. ယဒိ ပန ဗဟိ ဇိဝှါယ ပလိဝေဌေတွာ အန္တောမုခံ ပဝေသေတိ၊ ပါရာဇိကမေဝ. ယဒိ ပန ဒန္တာ သုဖုသိတာ၊ အန္တောမုခေ ဩကာသော နတ္ထိ၊ ဒန္တာ စ ဗဟိ ဩဋ္ဌမံသေန ပဋိစ္ဆန္နာ၊ တတ္ထ ဝါတေန အသမ္ဖုဋ္ဌံ အလ္လောကာသံ တိလဖလမတ္တမ္ပိ ပဝေသေန္တဿ ပါရာဇိကမေဝ. ဥပ္ပါဋိတေ ပန ဩဋ္ဌမံသေ ဒန္တေသုယေဝ ဥပက္ကမန္တဿ ထုလ္လစ္စယံ. ယောပိ ဒန္တော ဗဟိ နိက္ခမန္တော တိဋ္ဌတိ၊ န သက္ကာ ဩဋ္ဌေဟိ ပိဒဟိတုံ၊ တတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

ဝေဒနာယ အဋ္ဋော ပီဠိတော ဝေဒနာဋ္ဋော. ဥမ္မတ္တကောတိ စေတ္ထ ပိတ္တုမ္မတ္တကော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ယော ပိတ္တဝသေနာ’’တိအာဒိ. ပိတ္တဝသေနာတိ ဗဒ္ဓပိတ္တဝသေန. တသ္မိဉှိ ဗဒ္ဓပိတ္တေ ပိတ္တကောသတော စလိတွာ ဗဟိ နိက္ခမန္တေ သတ္တာ ဥမ္မတ္တကာ ဟောန္တိ၊ ဝိပလ္လတ္ထသညာ ဟိရောတ္တပ္ပံ ဆဍ္ဍေတွာ အသာရုပ္ပစရိယံ စရန္တိ၊ လဟုကဂရုကာနိ သိက္ခာပဒါနိ မဒ္ဒန္တာပိ န ဇာနန္တိ၊ ဘေသဇ္ဇကိရိယာယပိ အတေကိစ္ဆာ ဟောန္တိ၊ ဧဝရူပဿ ဥမ္မတ္တကဿ အနာပတ္တိ. အဗဒ္ဓပိတ္တံ ပန လောဟိတံ ဝိယ သဗ္ဗင်္ဂဂတံ၊ တမှိ ကုပိတေ သတ္တာနံ ကဏ္ဍုကစ္ဆုသရီရကမ္ပာဒီနိ ဟောန္တိ၊ တာနိ ဘေသဇ္ဇကိရိယာယ ဝူပသမန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗဒ္ဓပိတ္တဝသေနာ’’တိ. ခိတ္တစိတ္တော နာမ ဝိဿဋ္ဌစိတ္တော ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ယက္ခေဟိ ကတစိတ္တဝိက္ခေပေါ ခိတ္တစိတ္တော’’တိ. ယက္ခာ ကိရ ဘေရဝါနိ အာရမ္မဏာနိ ဒဿေတွာ မုခေန ဟတ္ထံ ပဝေသေတွာ၊ ဟဒယရူပံ ဝါ မဒ္ဒန္တာ သတ္တေ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တေ ဝိပလ္လတ္ထသညေ ကရောန္တိ၊ ဧဝရူပဿ ခိတ္တစိတ္တဿ အနာပတ္တိ. တေသံ ပန ဥဘိန္နံ အယံ ဝိသေသော – ပိတ္တုမ္မတ္တကော နိစ္စမေဝ ဥမ္မတ္တကော ဟောတိ၊ ပကတိသညံ န လဘတိ. ယက္ခုမ္မတ္တကော အန္တရန္တရာ ပကတိသညံ ပဋိလဘတိ. ဣဓ ပန ပိတ္တုမ္မတ္တကော ဝါ ဟောတု၊ ယက္ခုမ္မတ္တကော ဝါ၊ ယော သဗ္ဗသော မုဋ္ဌဿတိ ကိဉ္စိ န ဇာနာတိ၊ အဂ္ဂိမ္ပိ သုဝဏ္ဏမ္ပိ ဂူထမ္ပိ စန္ဒနမ္ပိ ဧကသဒိသံ မဒ္ဒန္တောဝ ဝိစရတိ၊ ဧဝရူပဿ အနာပတ္တိ. အန္တရန္တရာ ပကတိသညံ ပဋိလဘိတွာ ဉတွာ ကရောန္တဿ ပန အာပတ္တိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဒွိန္နမ္ပိ စ ဧတေသ’’န္တိအာဒိ.

အဓိမတ္တဝေဒနာယာတိ အဓိကပ္ပမာဏာယ ဒုက္ခဝေဒနာယ. အာဒိကမ္မေ နိယုတ္တော အာဒိကမ္မိကော၊ ယော စ အာဒိကမ္မေ နိယုတ္တော၊ သော တသ္မိံ ကမ္မေ အာဒိဘူတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ယော’’တိအာဒိ. ဣဓ ပန သုဒိန္နတ္ထေရော အာဒိကမ္မိကော၊ တဿ အနာပတ္တိ. အဝသေသာနံ မက္ကဋိသမဏဝဇ္ဇိပုတ္တကာဒီနံ အာပတ္တိယေဝ. ပဋိပါဒနံ သမ္ပာဒနံ. ကရောန္တောယေဝ ဟိ တံ အာပဇ္ဇတီတိ ကိရိယံ. ဣဒံ (သာရတ္ထ. ဋီ. ၂.၆၆) ပန ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ မေထုနဓမ္မေ ပရူပက္ကမေ သတိ သာဒိယန္တဿ အကိရိယသမုဋ္ဌာနဘာဝတော. မေထုနပ္ပဋိသံယုတ္တာယ ဟိ ကာမသညာယ အဘာဝေန မုစ္စနတော သညာဝိမောက္ခံ. ‘‘အနာပတ္တိ အဇာနန္တဿ၊ အသာဒိယန္တဿာ’’တိ (ပါရာ. ၆၆) ဟိ ဝုတ္တံ. မေထုနစိတ္တေနေဝ နံ အာပဇ္ဇတိ၊ န ဝိနာ စိတ္တေနာတိ သစိတ္တကံ. ရာဂဝသေနေဝ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော လောကဝဇ္ဇံ. ကာယဒွါရေနေဝ သမုဋ္ဌာနတော ကာယကမ္မံ. စိတ္တံ ပနေတ္ထ အင်္ဂမတ္တံ ဟောတိ၊ န တဿ ဝသေန ကမ္မဘာဝေါ လဗ္ဘတိ. လောဘစိတ္တေနေဝ အာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော အကုသလစိတ္တံ. သုခသမင်္ဂီ ဝါ ဥပေက္ခာသမင်္ဂီ ဝါ အာပဇ္ဇတီတိ ဒွိဝေဒနံ. နနု သမုဋ္ဌာနာဒီနိ အာပတ္တိယာ ဟောန္တိ၊ န သိက္ခာပဒဿ၊ အထ ကသ္မာ သိက္ခာပဒဿ သမုဋ္ဌာနာဒီနိ ဝုတ္တာနီတိ အာဟ ‘‘ဣမာနိ စ သမုဋ္ဌာနာဒီနိ နာမာ’’တိအာဒိ. အာပတ္တိယာ ဟောန္တီတိ အဇ္ဈာစာရဿ ဟောန္တိ.

မုနနတော အနုမုနနတော မုတိ၊ ဉာဏံ၊ တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ မုတိမာ၊ ဉာဏဝါတိ အတ္ထော.

ပဌမပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.