၁၀. သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉၆. ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေတိ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတေ ဒသသဟဿပရိမာဏေ စက္ကဝါဠေ. တတ္ထ ဟိ ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ ဒေဝမနုဿာယေဝ ကတာဓိကာရာ၊ ဣတရေသု ဒေဝါ ဝိသေသဘာဂိနော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဉာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ’’တိ. ဉာဏဇာလပတ္ထရဏန္တိ စ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အာသယာဒိဝိဘာဝနဝသေန ဉာဏဿ ပဝတ္တနမေဝ. တေနာဟ ‘‘လောကံ ဝေါလောကယမာနော’’တိ၊ သတ္တလောကံ ဗျဝလောကယမာနော အာသယာနုသယစရိတာဓိမုတ္တိအာဒိကေ ဝိသေသတော ဩဂါဟေတွာ ပဿန္တောတိ အတ္ထော. မင်္ဂလံ ဘဏာပေဿန္တိ ‘‘တံ တေသံ အာယတိံ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ ဟုတွာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿာ’’တိ. တီဟိ ပိဋကေဟိ သမ္မသိတွာတိ တိပိဋကတော ဧကကဒုကာဒိနာ သင်္ဂဟေတဗ္ဗဿ သင်္ဂဏှနဝသေန သမ္မသိတွာ ဝီမံသိတွာ. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတာ အတ္ထာ ပဉှာ၊ တေ ပန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဧကကာဒိဝသေန အာဂတာ သဟဿံ၊ စုဒ္ဒသ စာတိ အာဟ ‘‘စုဒ္ဒသပဉှာဓိကေန ပဉှသဟဿေန ပဋိမဏ္ဍေတွာ’’တိ. ဧဝမိဓ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဒဿိတေ ပဉှေ ပရတော သုတ္တပရိယောသာနေ ‘‘ဧကကဝသေန ဒွေ ပဉှာ ကထိတာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၄၉) ဝိဘာဂေန ပရိဂဏေတွာ သယမေဝ ဒဿေဿတိ.

ဥဗ္ဘတကနဝသန္ဓာဂါရဝဏ္ဏနာ

၂၉၇. ဥစ္စာဓိဋ္ဌာနတာယ တံ သန္ဓာဂါရံ ဘူမိတော ဥဗ္ဘတံ ဝိယာတိ ‘‘ဥဗ္ဘတက’’န္တိ နာမံ လဘတိ. တေနာဟ ‘‘ဥစ္စတ္တာ ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ. သန္ဓာဂါရသာလာတိ ဧကာ မဟာသာလာ. ဥယျောဂကရဏာဒီသု ဟိ ရာဇာနော တတ္ထ ဌတွာ ‘‘ဧတ္တကာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တု၊ ဧတ္တကာ ပစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ နိသီဒိတွာ သန္ဓံ ကရောန္တိ မရိယာဒံ ဗန္ဓန္တိ၊ တသ္မာ တံ ဌာနံ ‘‘သန္ဓာဂါရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဥယျောဂဋ္ဌာနတော စ အာဂန္တွာ ယာဝ ဂေဟံ ဂေါမယပရိဘဏ္ဍာဒိဝသေန ပဋိဇဂ္ဂနံ ကရောန္တိ၊ တာဝ ဧကံ ဒွေ ဒိဝသေ တေ ရာဇာနော တတ္ထ သန္ထမ္ဘန္တီတိပိ သန္ဓာဂါရံ၊ တေသံ ရာဇူနံ သဟ အတ္ထာနုသာသနအဂါရန္တိပိ သန္ဓာဂါရန္တိ. ယသ္မာ ဝါ တေ တတ္ထ သန္နိပတိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာလေ ကသိတုံ ဝဋ္ဋတိ၊ ဣမသ္မိံ ကာလေဝပိတု’’န္တိအာဒိနာ ဃရာဝါသကိစ္စံ သန္ဓရန္တိ၊ တသ္မာ ဆိဒ္ဒါဝဆိဒ္ဒံ ဃရာဝါသံ တတ္ထ သန္ဓရန္တီတိပိ သန္ဓာဂါရံ၊ သာ ဧဝ သာလာတိ သန္ဓာဂါရသာလာ. ဒေဝတာတိ ဃရဒေဝတာ. နိဝါသဝသေန အနဇ္ဈာဝုတ္ထတ္တာ ‘‘ကေနစိ ဝါ မနုဿဘူတေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မကရဏဝသေန ပန မနုဿာ တတ္ထ နိသဇ္ဇာဒီနိ ကပ္ပေသုမေဝ. ‘‘သယမေဝ ပန သတ္ထု ဣဓာဂမနံ အမှာကံ ပုညဝသေနေဝ၊ အဟော မယံ ပုညဝန္တော’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဧဝံ သမ္မာ စိန္တေသုန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အမှေဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

၂၉၈. အဋ္ဋကာတိ စိတ္တကမ္မကရဏတ္ထံ ဗဒ္ဓါ မဉ္စကာ. မုတ္တမတ္တာတိ တာဝဒေဝ သန္ဓာဂါရေ နဝကမ္မဿ နိဋ္ဌာပိတဘာဝမာဟ၊ တေန‘‘အစိရကာရိတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. အရညံ အာရာမော အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ဧတေသန္တိ အရညာရာမာ. သန္ထရဏံ သန္ထရိ၊ သဗ္ဗော သကလော သန္ထရိ ဧတ္ထာတိ သဗ္ဗသန္ထရိ၊ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသောယံ. တေနာဟ ‘‘ယထာ သဗ္ဗံ သန္ထတံ ဟောတိ၊ ဧဝ’’န္တိ.

၂၉၉. သမန္တပါသာဒိကောတိ သမန္တတော သဗ္ဗဘာဂေန ပသာဒါဝဟော စာတုရိယသော. ‘‘အသီတိဟတ္ထံ ဌာနံ ဂဏှာတီ’’တိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓါနံ ကာယပ္ပဘာယ ပကတိယာ အသီတိဟတ္ထေ ဌာနေ အဘိဗျာပနတော ဝုတ္တံ. ဣဒ္ဓါနုဘာဝေန ပန အနန္တံ အပရိမာဏံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇောတတေဝ. နီလပီတလောဟိတောဒါတမဉ္ဇဋ္ဌပဘဿရဝသေန ဆဗ္ဗဏ္ဏာ. သဗ္ဗေ ဒိသာဘာဂါတိ သရီရပ္ပဘာယ ဗာဟုလ္လတော ဝုတ္တံ.

အဗ္ဘမဟိကာဒီဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ သုညံ န သောဘတိ၊ တာရကာစိတံ ပန အန္တလိက္ခံ တာသံ ပဘာဟိ သမန္တတော ဝိဇ္ဇောတမာနံ ဝိရောစတီတိ အာဟ ‘‘သမုဂ္ဂတတာရကံ ဝိယ ဂဂနတလ’’န္တိ. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သာခဂ္ဂါ ဖုလ္လော. ‘‘ပဋိပါဋိယာဌပိတာန’’န္တိအာဒိ ပရိကပ္ပူပမာ. တထာ ဟိ ဝိယ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ ကတံ. သိရိယာ သိရိံ အဘိဘဝမာနံ ဝိယာတိ အတ္တနော သောဘာယ တေသံ သောဘန္တိ အတ္ထော. ‘‘ဘိက္ခူပိ သဗ္ဗေဝါ’’တိ ဣဒံ နေသံ ‘‘အပ္ပိစ္ဆာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဂုဏေသု လောကိယဂုဏာနံ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. န ဟိ တေ သဗ္ဗေဝ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိနော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုတ္တန္တံ အာဝဇ္ဇေတွာ။ပေ။ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၂၉၆). တသ္မာ ယေ တတ္ထ အရိယာ၊ တေ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပဒါနံ ဝသေန ဗောဓိတာ ဟောန္တိ. ယေ ပန ပုထုဇ္ဇနာ၊ တေ လောကိယဂုဏဒီပကေဟိ ပဒေဟီတိ န တထာ ဟေဋ္ဌာ ‘‘အသီတိမဟာထေရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗေ အရဟတ္တဘာဂိနော ဂဟိတာ.

ရူပကာယဿ အသီတိအနုဗျဉ္ဇန-ပဋိမဏ္ဍိတ-ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏကာယပ္ပဘာဗျာမပ္ပဘာကေတုမာလာဝိစိတ္တတာဝ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၊ ၃.၂၀၀၊ မ. နိ. ၂.၃၈၅) ဗုဒ္ဓဝေသော. ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တဿ ဘဂဝတော ကာယဿ အာလောကိတဝိလောကိတာဒီသု ပရမုက္ကံသဂတော ဗုဒ္ဓါဝေဏိကော အစ္စန္တုပသမော ဗုဒ္ဓဝိလာသော. အဿန္တိ တဿံ.

သန္ဓာဂါရာနုမောဒနပဋိသံယုတ္တာတိ ‘‘သီတံ ဥဏှံ ပဋိဟန္တီ’’တိအာဒိနာ (စူဠဝ. ၂၉၅၊ ၃၁၅) နယေန သန္ဓာဂါရဂုဏူပသဉှိတာ သန္ဓာဂါရကရဏပုညာနိသံသဘာဝိနီ. ပကိဏ္ဏကကထာတိ သင်္ဂီတိအနာရုဠှာ သုဏန္တာနံ အဇ္ဈာသယာနုရူပတာယ ဝိဝိဓဝိပုလဟေတူပမာသမာလင်္ကတာ နာနာနယဝိစိတ္တာ ဝိတ္ထာရကထာ. တေနာဟ ‘‘တဒါ ဟီ’’တိအာဒိ. အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ နိရုပက္ကိလေသတာယ သုဝိသုဒ္ဓေန၊ ဝိပုလောဒါရတာယ အပရိမေယျေန စ အတ္ထေန သုဏန္တာနံ ကာယစိတ္တပရိဠာဟဝူပသမနတော. ပထဝေါဇံ အာကဍ္ဎန္တော ဝိယ အညေသံ သုဒုက္ကရတာယ၊ မဟာသာရတာယ ဝါ အတ္ထဿ. မဟာဇမ္ဗုံ မတ္ထကေ ဂဟေတွာ စာလေန္တော ဝိယ စာလနပစ္စယဋ္ဌာနဝသေန ပုဗ္ဗေနာပရံ အနုသန္ဓာနတော. ယောဇနိယ။ပေ။ ပါယမာနော ဝိယ ဒေသနံ စတုသစ္စယန္တေ ပက္ခိပိတွာ အတ္ထဝေဒဓမ္မဝေဒဿေဝ လဘာပနေန သာတမဓုရဓမ္မာမတရသူပသံဟရဏတော. မဓုဂဏ္ဍန္တိ မဓုပဋလံ.

၃၀၀. ‘‘တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတ’’န္တိ ဗျာပနိစ္ဆာယံ ဣဒံ အာမေဍိတဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ယန္ဒိသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနုဝိလောကေတွာတိ ဧတ္ထ အနု-သဒ္ဒေါ ‘‘ပရီ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော၊ ဝိလောကနဉ္စေတ္ထ သတ္ထု စက္ခုဒွယေနပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ ‘‘မံသစက္ခုနာ။ပေ။ တတော တတော ဝိလောကေတွာ’’တိ သင်္ခေပတော ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘မံသစက္ခုနာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထေန ကုစ္ဆိတံ ကတံ ဟတ္ထကုက္ကုစ္စံ ကုကတမေဝ ကုက္ကုစ္စန္တိ ကတွာ. ဧဝံ ပါဒကုက္ကုစ္စံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နိစ္စလာ နိသီဒိံသု အတ္တနော သုဝိနီတဘာဝေန၊ ဗုဒ္ဓဂါရဝေန စ. ‘‘အာလောကံ ပန ဝဍ္ဎယိတွာ’’တိအာဒိ ကဒါစိ ဘဂဝါ ဧဝမ္ပိ ကရောတီတိ အဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ. န ဟိ သတ္ထု သာဝကာနံ ဝိယ ဧဝံ ပယောဂသမ္ပာဒနီယမေတံ ဉာဏံ. တိရောဟိတဝိဒူရဝတ္တနိပိ ရူပဂတေ မံသစက္ခုနော ပဝတ္တိယာ ဣစ္ဆိတတ္တာ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. အရဟတ္တုပဂံ အရဟတ္တပဒဋ္ဌာနံ. စက္ခုတလေသု နိမိတ္တံ ဌပေတွာတိ ဘာဝနာနုယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗေသံ တေသံ ဘိက္ခူနံ စက္ခုတလေသု လဗ္ဘမာနံ သန္တိန္ဒြိယဝိဂတထိနမိဒ္ဓတာကာရသင်္ခါတံ နိမိတ္တံ အတ္တနော ဟဒယေ ဌပေတွာ သလ္လက္ခေတွာ. ကသ္မာ အာဂိလာယတိ ကောဋိသတသဟဿဟတ္ထိနာဂါနံ ဗလံ ဓာရေန္တဿာတိ စောဒကဿ အဓိပ္ပါယော. အာစရိယော ဧသ သင်္ခါရာနံ သဘာဝေါ၊ ယဒိဒံ အနိစ္စတာ. ယေ ပန အနိစ္စာ၊ တေ ဧကန္တေနေဝ ဥဒယဝယပဋိပီဠိတတာယ ဒုက္ခာ ဧဝ၊ ဒုက္ခသဘာဝေသု တေသု သတ္ထု ကာယေ ဒုက္ခုပ္ပတ္တိယာ အယံ ပစ္စယောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝတော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပိဋ္ဌိဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇိ၊ သော စ ခေါ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မပစ္စယာ. သွာယမတ္ထော ပရမတ္ထဒီပနိယံ ဥဒါနဋ္ဌကထာယံ အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဘိန္နနိဂဏ္ဌဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

၃၀၁. ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ ပါသာဒိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၆၄).

၃၀၂. သွာချာတံ ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမောတိ သွာချာတံ ကတွာ ဓမ္မံ ကထေတုကာမော၊ သတ္ထာရာ ဝါ သွာချာတံ ဓမ္မံ သယံ ဘိက္ခူနံ ကထေတုကာမော. သတ္ထာရာ ဒေသိတဓမ္မမေဝ ဟိ တတော တတော ဂဟေတွာ သာဝကာ သဗြဟ္မစာရီနံ ကထေန္တိ.

ဧကကဝဏ္ဏနာ

၃၀၃. သမဂ္ဂေဟိ ဘာသိတဗ္ဗန္တိ အညမညံ သမဂ္ဂေဟိ ဟုတွာ ဘာသိတဗ္ဗံ၊ သဇ္ဈာယိတဗ္ဗဉ္စေဝ ဝဏ္ဏေတဗ္ဗဉ္စာတိ အတ္ထော. ယထာ ပန သမဂ္ဂေဟိ သင်္ဂါယနံ ဟောတိ၊ တမ္ပိ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကဝစနေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကဝစနေဟီတိ ဝိရောဓာဘာဝေန သမာနဝစနေဟိ. တေနာဟ ‘‘အဝိရုဒ္ဓဝစနေဟီ’’တိအာဒိ. သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတုကာမောတိ ယသ္မိံ ဓမ္မေ သင်္ဂါယနေ သာမဂ္ဂိရသာနုဘဝနံ ဣစ္ဆိတံ ဒေသနာကုသလတာယ၊ တတ္ထ ဧကကဒုကတိကာဒိဝသေန ဗဟုဓာ သာမဂ္ဂိရသံ ဒဿေတုကာမော. သဗ္ဗေ သတ္တာတိ အနဝသေသာ သတ္တာ၊ တေ ပန ဘဝဘေဒတော သင်္ခေပေနေဝ ဘိန္ဒိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမဘဝါဒီသူ’’တိအာဒိမာဟ. ဗျဓိကရဏာနမ္ပိ ဗာဟိရတ္ထသမာသော ဟောတိ ယထာ ‘‘ဥရသိလောမော’’တိ အာဟ ‘‘အာဟာရတော ဌိတိ ဧတေသန္တိ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ. တိဋ္ဌတိ ဧတေနာတိ ဌိတိ၊ အာဟာရော ဌိတိ ဧတေသန္တိ အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ သမာသဝိဂ္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကာ၊ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိကာတိ အတ္ထော. ပစ္စယတ္ထော ဟေတ္ထ အာဟာရ-သဒ္ဒေါ ‘‘အယံ အာဟာရော အနုပ္ပန္နဿ ဝါ ကာမစ္ဆန္ဒဿဥပ္ပါဒါယာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၁၈၃၊ ၂၃၂) ဝိယ. ဧဝဉှိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဣမိနာ အသညသတ္တာပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. သာ ပနာယံ အာဟာရဋ္ဌိတိကတာ နိပ္ပရိယာယတော သင်္ခါရဓမ္မော၊ န သတ္တဓမ္မော. တေနေဝါဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာတိ အာဂတဋ္ဌာနေ သင်္ခါရလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၃၆၊ ပါရာ. အဋ္ဌ. ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၃၀၊ စူဠနိ. အဋ္ဌ. ၆၅၊ ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၈၆) ယဒိ ဧဝံ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ? ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာတိ နာယံ ဒေါသော. ယထာဟ ဘဂဝါ ‘‘ဧကဓမ္မေ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု သမ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒမာနော သမ္မာ ဝိရဇ္ဇမာနော သမ္မာ ဝိမုစ္စမာနော သမ္မာ ပရိယန္တဒဿာဝီ သမ္မတ္တံ အဘိသမေစ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခဿန္တကရော ဟောတိ၊ ကတမသ္မိံ ဧကဓမ္မေ? သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၂၇) ဧကော ဓမ္မောတိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ယွာယံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ကထာယ သဗ္ဗေသံ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာယ အာဟာရပရိယာယေန သာမညတော ပစ္စယဓမ္မော ဝုတ္တော၊ အယံ အာဟာရော နာမ ဧကော ဓမ္မော. ယာထာဝတော ဉတွာတိ ယထာသဘာဝတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ. သမ္မဒက္ခာတောတိ တေနေဝ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါကာရေန သမ္မဒေဝ ဒေသိတော.

စောဒကော ဝုတ္တမ္ပိ အတ္ထံ ယာထာဝတော အပ္ပဋိပဇ္ဇမာနော နေယျတ္ထံ သုတ္တပဒံ နီတတ္ထတော ဒဟန္တော ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဝစနမတ္တေ ဌတွာ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. အာစရိယော အဝိပရီတံ တတ္ထ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ပဝေဒေန္တော ‘‘န ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တေသဉှိ ဈာနံ အာဟာရော ဟောတီ’’တိ အာဟ. ဈာနန္တိ ဧကဝေါကာရဘဝါဝဟံ သညာယ ဝိရဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနံ. ပါဠိယံ ပန ‘‘အနာဟာရာ’’တိ ဝစနံ အသညဘဝေ စတုန္နံ အာဟာရာနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ န ပစ္စယာဟာရဿ အဘာဝတော. ‘‘ဧဝံ သန္တေပီ’’တိ ဣဒံ သာသနေ ယေသု ဓမ္မေသု ဝိသေသတော အာဟာရ-သဒ္ဒေါ နိရုဠှော၊ ‘‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’’တိ ဧတ္ထ ယဒိ တေ ဧဝ ဂယှန္တိ၊ အဗျာပိတဒေါသော အာပန္နော. အထ သဗ္ဗောပိ ပစ္စယဓမ္မော အာဟာရောတိ အဓိပ္ပေတော၊ ဣမာယ အာဟာရပါဠိယာ ဝိရောဓော အာပန္နောတိ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓံ. ‘‘န ဝိရုဇ္ဈတီ’’တိ ယေနာဓိပ္ပါယေန ဝုတ္တံ၊ တံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဧတသ္မိဉှိ သုတ္တေ’’တိအာဒိမာဟ. ကဗဠီကာရာဟာရာဒီနံ ဩဇဋ္ဌမကရူပါဟရဏာဒိ နိပ္ပရိယာယေန အာဟာရဘာဝေါ. ယထာ ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါဟရဏေန ရူပကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေတိ၊ ဧဝံ ဖဿာဒယော စ ဝေဒနာဒိအာဟရဏေန နာမကာယံ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တိ၊ တသ္မာ သတိပိ ဇနကဘာဝေ ဥပတ္ထမ္ဘကဘာဝေါ ဩဇာဒီသု သာတိသယော လဗ္ဘမာနော မုချော အာဟာရဋ္ဌောတိ တေ ဧဝ နိပ္ပရိယာယေန အာဟာရလက္ခဏာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သင်္ဂီတိသုတ္တေ. ပရိယာယေန ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တော သဗ္ဗော ပစ္စယော ဓမ္မော အတ္တနော ဖလံ အာဟရတီတိ ဣမံ ပရိယာယံ လဘတီတိ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနဉှီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ သဗ္ဗေသံ သင်္ခတဓမ္မာနံ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သုတ္တေန (အ. နိ. ၁၀.၆၁) သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနေဝါဟာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယန္တိ ပစ္စယာဟာရော.

နိပ္ပရိယာယာဟာရောပိ ဂဟိတောဝ ဟောတိ၊ ယာဝတာ သောပိ ပစ္စယဘာဝေနေဝ ဇနကော၊ ဥပတ္ထမ္ဘကော စ ဟုတွာ တံ တံ ဖလံ အာဟရတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ. တတ္ထာတိ ပရိယာယာဟာရော၊ နိပ္ပရိယာယာဟာရောတိ ဒွီသု အာဟာရေသု. အသညဘဝေ ယဒိပိ နိပ္ပရိယာယာဟာရော န လဗ္ဘတိ၊ ပစ္စယာဟာရော ပန လဗ္ဘတိ ပရိယာယာဟာရလက္ခဏော. ဣဒါနိ ဣမမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေတုံ ‘‘အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ တိတ္ထကရမတနိဿိတာနံ ဈာနဘာဝနာယ အသိဇ္ဈနတော ‘‘အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ’’တိ ဝုတ္တံ. သာသနိကာ တာဒိသံ ဈာနံ န နိဗ္ဗတ္တေန္တီတိ ‘‘တိတ္ထာယတနေ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တိတ္ထိယာ ဟိ ဥပတ္တိဝိသေသေ ဝိမုတ္တိသညိနော၊ အညာဝိရာဂါဝိရာဂေသု အာဒီနဝါနိသံသဒဿိနော ဝါ ဟုတွာ အသညသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အက္ခဏဘူမိယံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ န သာသနိကာ. ဝါယောကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာတိ ဝါယောကသိဏေ ပဌမာဒီနိ တီဏိ ဈာနာနိ နိဗ္ဗတ္တေတွာ တတိယဇ္ဈာနေ စိဏ္ဏဝသီ ဟုတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ စတုတ္ထဇ္ဈာနာဓိဂမာယ ပရိကမ္မံ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ’’တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝါယောကသိဏေယေဝ ပရိကမ္မံ ဝုတ္တန္တိ? ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဗြဟ္မဇာလဋီကာယံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၄၁) ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ဓီတိ ဇိဂုစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ဓီ စိတ္တန္တိ စိတ္တံ ဇိဂုစ္ဆာမီတိ အတ္ထော. ဓိဗ္ဗတေတံ စိတ္တန္တိ ဧတံ မမ စိတ္တံ ဇိဂုစ္ဆိတံ ဝတ ဟောတု. ဝတာတိ သမ္ဘာဝနေ၊ တေန ဇိဂုစ္ဆံ သမ္ဘာဝေန္တော ဝဒတိ. နာမာတိ စ သမ္ဘာဝနေ ဧဝ၊ တေန စိတ္တဿ အဘာဝံ သမ္ဘာဝေတိ. စိတ္တဿ ဘာဝါဘာဝေသု အာဒီနဝါနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ခန္တိံ ရုစိံ ဥပ္ပါဒေတွာတိ ‘‘စိတ္တဿ အဘာဝေါ ဧဝ သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ ဣမံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ၊ တတ္ထ စ အဘိရုစိံ ဥပ္ပါဒေတွာ.

တထာ ဘာဝိတဿ ဈာနဿ ဌိတိဘာဂိယဘာဝပ္ပတ္တိယာ အပရိဟီနဇ္ဈာနဿ တိတ္ထာယတနေ ပဗ္ဗဇိတဿေဝ တထာ ဈာနဘာဝနာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မနုဿလောကေ’’တိ. ပဏိဟိတော အဟောသီတိ မရဏဿ အာသန္နကာလေ ဌပိတော အဟောသိ. ယဒိ ဌာနာဒိနာ အာကာရေန နိဗ္ဗတ္တေယျ၊ ကမ္မဗလေန ယာဝ ဘေဒါ တေနေဝါကာရေန တိဋ္ဌေယျ ဝါတိ အာဟ ‘‘သော တေန ဣရိယာပထေနာ’’တိအာဒိ.

ဧဝ ရူပါနမ္ပီတိ ဧဝံ အစေတနာနမ္ပိ. ပိ-သဒ္ဒေန ပဂေဝ သစေတနာနန္တိ ဒဿေတိ. ကထံ ပန အစေတနာနံ နေသံ ပစ္စယာဟာရဿ ဥပကပ္ပနန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယ တတ္ထ နိဒဿနံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ’’တိအာဒိမာဟ.

ယေ ဥဋ္ဌာနဝီရိယေနေဝ ဒိဝသံ ဝီတိနာမေတွာ တဿ နိဿန္ဒဖလမတ္တံ ကိဉ္စိဒေဝ လဘိတွာ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ၊ တေ ဥဋ္ဌာနဖလူပဇီဝိနော. ယေ ပန အတ္တနော ပုညဖလမေဝ ဥပဇီဝေန္တိ၊ တေ ပုညဖလူပဇီဝိနော. နေရယိကာနံ ပန နေဝ ဥဋ္ဌာနဝီရိယဝသေန ဇီဝိကာကပ္ပနံ၊ ပုညဖလဿ ပန လေသောပိ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယေ ပန တေ နေရယိကာ။ပေ။ န ပုညဖလူပဇီဝီတိ ဝုတ္တာ’’တိ. ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ အာဟရဏေန မနောသဉ္စေတနာဟာရောတိ ဝုတ္တာ၊ န ယဿ ကဿစိ ဖလဿာတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ကိံ ပဉ္စ အာဟာရာ အတ္ထီ’’တိ စောဒေတိ. အာစရိယော နိပ္ပရိယာယာဟာရေ အဓိပ္ပေတေ သိယာ တဝ စောဒနာယာဝသရော၊ သာ ပန ဧတ္ထ အနဝသရာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စ န ပဉ္စာတိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ ပရိယာယာဟာရဿေဝ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပေတဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘နနု ပစ္စယော အာဟာရောတိ ဝုတ္တမေတ’’န္တိ အာဟ. တသ္မာတိ ယဿ ကဿစိ ပစ္စယဿ ‘‘အာဟာရော’’တိ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေန္တော ‘‘ယံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိမာဟ.

မုချာဟာရဝသေနပိ နေရယိကာနံ အာဟာရဋ္ဌိတိကတံ ဒဿေတုံ ‘‘ကဗဠီကာရံ အာဟာရံ။ပေ။ သာဓေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ နေရယိကာ သုခပဋိသံဝေဒိနောပိ ဟောန္တီတိ? နောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ခေဠောပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တယောတိ တယော အရူပါဟာရာ ကဗဠီကာရာဟာရဿ အဘာဝတော. အဝသေသာနန္တိ အသညသတ္တေဟိ အဝသေသာနံ. ကာမဘဝါဒီသု နိဗ္ဗတ္တသတ္တာနံ ပစ္စယာဟာရော ဟိ သဗ္ဗေသံ သာဓာရဏောတိ. ဧတံ ပဉှန္တိ ‘‘ကတမော ဧကော ဓမ္မော’’တိ ဧဝံ စောဒိတမေတံ ပဉှံ. ကထေတွာတိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ.

‘‘တတ္ထ တတ္ထ။ပေ။ ဒုက္ခံ ဟောတီ’’တိ ဧတေန ယထာ ဣဓ ပဌမဿ ပဉှဿ နိယျာတနံ၊ ဒုတိယဿ ဥဒ္ဓရဏံ န ကတံ၊ ဧဝံ ဣမိနာ ဧဝ အဓိပ္ပါယေန ဣတော ပရေသု ဒုကတိကာဒိပဉှေသု တတ္ထ တတ္ထ အာဒိပရိယောသာနေသု ဧဝ ဥဒ္ဓရဏနိယျာတနာနိ ကတွာ သေသေသု န ကတန္တိ ဒဿေတိ. ပဋိစ္စ ဧတသ္မာ ဖလံ ဧတီတိ ပစ္စယော၊ ကာရဏံ၊ တဒေဝ အတ္တနော ဖလံ သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရောတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိမ္ပိ။ပေ။ သင်္ခါရောတိ ဝုတ္တော’’တိ. အာဟာရပစ္စယောတိ အာဟရဏဋ္ဌဝိသိဋ္ဌော ပစ္စယော. အာဟရဏဉ္စေတ္ထ ဥပ္ပါဒကတ္တပ္ပဓာနံ၊ သင်္ခရဏံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တပ္ပဓာနန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တေနာဟ ‘‘အယမေတ္ထ ဟေဋ္ဌိမတော ဝိသေသော’’တိ. နိပ္ပရိယာယာဟာရေ ဂဟိတေ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’’တိ ဝုတ္တေပိ အသညသတ္တာ န ဂဟိတာ ဧဝ ဘဝိဿန္တီတိ ပဒေသဝိသယော သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ ဟောတိ ယထာ ‘‘သဗ္ဗေ တသန္တိဒဏ္ဍဿာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၃၀). န ဟေတ္ထ ခီဏာသဝါဒီနံ ဂဟဏံ ဟောတိ. ပါကဋော ဘဝေယျ ဝိသေသသာမညဿ ဝိသယတ္တာ ပဉှာနံ. နော စ ဂဏှိံသု အဋ္ဌကထာစရိယာ. ဓမ္မော နာမ နတ္ထိ သင်္ခတောတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဓ ဒုတိယပဉှေ ‘‘သင်္ခါရော’’တိ ပစ္စယော ဧဝ ကထိတောတိ သမ္ဗန္ဓော.

ယဒါ သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂတော၊ တဒါ ဧဝ သဗ္ဗဉေယျံ သစ္ဆိကတံ ဇာတန္တိ အာဟ ‘‘မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသီဒိတွာ’’တိ. သယန္တိ သာမံယေဝ. အဒ္ဓနိယန္တိ အဒ္ဓါနက္ခမံ စိရကာလာဝဋ္ဌာယိ ပါရမ္ပရိယဝသေန. တေနာဟ ‘‘ဧကေန ဟီ’’တိအာဒိ. ပရမ္ပရကထာနိယမေနာတိ ပရမ္ပရကထာကထနနိယမေန၊ နိယမိတတ္ထဗျဉ္ဇနာနုပုဗ္ဗိယာ ကထာယာတိ အတ္ထော. ဧကကဝသေနာတိ ဧကံ ဧကံ ပရိမာဏံ ဧတဿာတိ ဧကကော၊ ပဉှော. တဿ ဧကကဿ ဝသေန. ဧကကံ နိဋ္ဌိတံ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ အဓိပ္ပါယောတိ.

ဧကကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒုကဝဏ္ဏနာ

၃၀၄. စတ္တာရော ခန္ဓာတိ တေသံ တာဝ နာမနဋ္ဌေန နာမဘာဝံ ပဌမံ ဝတွာ ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနဿ ဝတ္တုကာမော အာဟ. တဿာပိ ဟိ တထာ နာမဘာဝံ ပရတော ဝက္ခတိ. ‘‘နာမံ ကရောတိ နာမယတီ’’တိ ဧတ္ထ ယံ နာမကရဏံ၊ တံ နာမန္တိ အာဟ ‘‘နာမနဋ္ဌေနာတိ နာမကရဏဋ္ဌေနာ’’တိ၊ အတ္တနောဝါတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဝဉှိ သာတိသယမိဒံ တေသံ နာမကရဏံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော နာမံ ကရောန္တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဿ နာမဿ ကရဏေနေဝ တေ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ၊ တံ သာမညနာမံ၊ ကိတ္တိမနာမံ၊ ဂုဏနာမံ ဝါ န ဟောတိ၊ အထ ခေါ ဩပပါတိကနာမန္တိ ပုရိမာနိ တီဏိ နာမာနိ ဥဒါဟရဏဝသေန ဒဿေတွာ ‘‘န ဧဝံ ဝေဒနာဒီန’’န္တိ တေ ပဋိက္ခိပိတွာ ဣတရနာမမေဝ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝေဒနာဒယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘မဟာပထဝိအာဒယော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု ပထဝိအာပါဒယော ဣဓ နာမန္တိ အနဓိပ္ပေတာ၊ ရူပန္တိ ပန အဓိပ္ပေတာတိ? သစ္စမေတံ၊ ဖဿဝေဒနာဒီနံ ဝိယ ပန ပထဝိအာဒီနံ ဩပပါတိကနာမတာသာမညေန ‘‘ပထဝိအာဒယော ဝိယာ’’တိ နိဒဿနံ ကတံ၊ န အရူပဓမ္မာ ဝိယ ရူပဓမ္မာနံ နာမသဘာဝတ္တာ. ဖဿဝေဒနာဒီနဉှိ အရူပဓမ္မာနံ သဗ္ဗဒါပိ ဖဿာဒိနာမကတ္တာ၊ ပထဝိအာဒီနံ ကေသကုမ္ဘာဒိနာမန္တရာပတ္တိ ဝိယ နာမန္တရာနာပဇ္ဇနတော စ သဒါ အတ္တနာဝ ကတနာမတာယ စတုက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနာနိ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမံ. အထ ဝါ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ အဓိဝစနနာမမန္တရေန ယေ အနုပစိတသမ္ဘာရာနံ ဂဟဏံ န ဂစ္ဆန္တိ၊ တေ နာမာယတ္တဂ္ဂဟဏာ နာမံ. ရူပံ ပန ဝိနာပိ နာမသာဓနံ အတ္တနော ရုပ္ပနသဘာဝေန ဂဟဏံ ဥပယာတီတိ ရူပံ. တေနာဟ ‘‘တေသု ဥပ္ပန္နေသူ’’တိအာဒိ. ဣဓာပိ ‘‘ယထာပထဝိယာ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော နိဒဿနဝသေန အာဂတတ္တာ. ‘‘အတီတေပီ’’တိအာဒိနာ ဝေဒနာဒီသု နာမသညာ နိရုဠှာ၊ အနာဒိကာလိကာ စာတိ ဒဿေတိ.

ဣတိ အတီတာဒိဝိဘာဂဝန္တာနမ္ပိ ဝေဒနာဒီနံ နာမကရဏဋ္ဌေန နာမဘာဝေါ ဧကန္တိကော၊ တဗ္ဗိဘာဂရဟိတေ ပန ဧကသဘာဝေ နိစ္စေ နိဗ္ဗာနေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပန။ပေ။ နာမနဋ္ဌေန နာမ’’န္တိ အာဟ. နာမနဋ္ဌေနာတိ နာမကရဏဋ္ဌေန. နမန္တီတိ ဧကန္တတော သာရမ္မဏတ္တာ တန္နိန္နာ ဟောန္တိ၊ တေဟိ ဝိနာ နပ္ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော. သဗ္ဗန္တိ ခန္ဓစတုက္ကံ၊ နိဗ္ဗာနဉ္စ. ယသ္မိံ အာရမ္မဏေယေဝ ဝေဒနာက္ခန္ဓော ပဝတ္တတိ၊ တံသမ္ပယုတ္တတာယ သညာက္ခန္ဓာဒယောပိ တတ္ထ ပဝတ္တန္တီတိ သော နေ တတ္ထ နာမေန္တော ဝိယ ဟောတိ ဝိနာ အပ္ပဝတ္တနတော. ဧသ နယော သညာက္ခန္ဓာဒီသုပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အာရမ္မဏေ အညမညံ နာမေန္တီ’’တိ. အနဝဇ္ဇဓမ္မေ မဂ္ဂဖလာဒိကေ. ကာမံ ကေသုစိ ရူပဓမ္မေသုပိ အာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ၊ နိဗ္ဗာနေ ပနေသ သာတိသယော တဿ အစ္စန္တသန္တပဏီတတာကပ္ပဘာဝတောတိ တဒေဝ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယ ‘‘အတ္တနိ နာမေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ အရိယာ သကလမ္ပိ ဒိဝသဘာဂံ တံ အာရဗ္ဘ ဝီတိနာမေန္တာပိ တိတ္တိံ န ဂစ္ဆန္တိ.

‘‘ရုပ္ပနဋ္ဌေနာ’’တိ ဧတေန ရုပ္ပတီတိ ရူပန္တိ ဒဿေတိ. တတ္ထ သီတာဒိဝိရောဓိပစ္စယသန္နိပါတေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ ရုပ္ပနံ. နနု စ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ ဝိရောဓိပစ္စယသမာဂမေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ လဗ္ဘတီတိ? သစ္စံ လဗ္ဘတိ၊ န ပန ဝိဘူတတရံ. ဝိဘူတတရဉှေတ္ထ ရုပ္ပနံ အဓိပ္ပေတံ သီတာဒိဂ္ဂဟဏတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေန ရုပ္ပတိ? သီတေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၇၉). ယဒိ ဧဝံ ကထံ ဗြဟ္မလောကေ ရူပသမညာတိ? တတ္ထာပိ တံသဘာဝါနတိဝတ္တနတော ဟောတိယေဝ ရူပသမညာ. အနုဂ္ဂါဟကပစ္စယဝသေန ဝါ ဝိသဒိသပစ္စယသန္နိပါတေတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ယော အတ္တနော သန္တာနေ ဝိဇ္ဇမာနဿယေဝ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေါ၊ တံ ရုပ္ပန’’န္တိ အညေ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ရူပယတိ ဝိကာရမာပါဒေတီတိ ရူပံ. ‘‘သင်္ဃဋ္ဋနေန ဝိကာရာပတ္တိယံ ရုပ္ပန-သဒ္ဒေါ နိရုဠှော’’တိ ကေစိ. ဧတသ္မိံ ပက္ခေ အရူပဓမ္မေသု ရူပသမညာယ ပသင်္ဂေါ ဧဝ နတ္ထိ သင်္ဃဋ္ဋနာဘာဝတော. ‘‘ပဋိဃတော ရုပ္ပန’’န္တိ အပရေ. ‘‘တဿာတိ ရူပဿာ’’တိ ဝဒန္တိ၊ နာမရူပဿာတိ ပန ယုတ္တံ. ယထာ ဟိ ရူပဿ၊ ဧဝံ နာမဿာပိ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဝသေန၊ မဒနိမ္မဒနာဒိဝသေန စ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၅၆) ဝုတ္တာ ဧဝါတိ. ဣတိ အယံ ဒုကော ကုသလတ္တိကေန သင်္ဂဟိတေ သဘာဝဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တောတိ.

အဝိဇ္ဇာတိ အဝိန္ဒိယံ ‘‘အတ္တာ၊ ဇီဝေါ၊ ဣတ္ထီ၊ ပုရိသော’’တိ ဧဝမာဒိကံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ. ဝိန္ဒိယံ ‘‘ဒုက္ခံ၊ သမုဒယော’’တိ ဧဝမာဒိကံ န ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာ. သဗ္ဗမ္ပိ ဓမ္မဇာတံ အဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန အဝိဇ္ဇာ. အန္တရဟိတေ သံသာရေ သတ္တေ ဇဝါပေတီတိ အဝိဇ္ဇာ. အတ္ထတော ပန သာ ဒုက္ခာဒီနံ စတုန္နံ သစ္စာနံ သဘာဝစ္ဆာဒကော သမ္မောဟော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခာဒီသု အညာဏ’’န္တိ. ဘဝပတ္ထနာ နာမ ကာမဘဝါဒီနံ ပတ္ထနာဝသေန ပဝတ္တတဏှာ. တေနာဟ ‘‘ယော ဘဝေသု ဘဝစ္ဆန္ဒော’’တိအာဒိ. ဣတိ ‘‘အယံ ဒုကော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရဒဿနတ္ထံ ဂဟိတော.

ဘဝဒိဋ္ဌီတိ ခန္ဓပဉ္စကံ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဂါဟေတွာ တံ ‘‘ဘဝိဿတီ’’တိ ဂဏှနဝသေန နိဝိဋ္ဌာ သဿတဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဘဝေါ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ. ဘဝိဿတီတိ ဘဝေါ၊ တိဋ္ဌတိ သဗ္ဗကာလံ အတ္ထီတိ အတ္ထော. သဿတန္တိ သဿတဘာဝေါ. ဝိဘဝဒိဋ္ဌီတိ ခန္ဓပဉ္စကမေဝ ‘‘အတ္တာ’’တိ စ ‘‘လောကော’’တိ စ ဂဟေတွာ တံ ‘‘န ဘဝိဿတီ’’တိ ဂဏှနဝသေန နိဝိဋ္ဌာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဝိဘဝေါ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ. ဝိဘဝိဿတိ ဝိနဿတိ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီတိ ဝိဘဝေါ၊ ဥစ္ဆေဒေါ.

ယံ န ဟိရီယတီတိ ယေန ဓမ္မေန တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မသမူဟော၊ ပုဂ္ဂလော ဝါ န ဟိရီယတိ န လဇ္ဇတိ၊ လိင်္ဂဝိပလ္လာသံ ဝါ ကတွာ ယော ဓမ္မောတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဟိရီယိတဗ္ဗေနာတိ ဥပယောဂတ္ထေ ကရဏဝစနံ၊ ဟိရီယိတဗ္ဗယုတ္တကံ ကာယဒုစ္စရိတာဒိဓမ္မံ န ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိလ္လဇ္ဇတာတိ ပါပဿ အဇိဂုစ္ဆနာ. ယံ န ဩတ္တပ္ပတီတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာတိ ပန ဟေတုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ၊ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗယုတ္တကေန ဩတ္တပ္ပဿ ဟေတုဘူတေန ကာယဒုစ္စရိတာဒိနာတိ အတ္ထော. ဟိရီယိတဗ္ဗေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဝါ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘာယနကအာကာရောတိ ပါပတော အနုတ္တာသနာကာရော.

‘‘ယံ ဟိရီယတီ’’တိအာဒီသု အနန္တရဒုကေ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နိယကဇ္ဈတ္တံ ဇာတိအာဒိသမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ. နိယကဇ္ဈတ္တတော ဗဟိဘာဝတော ဗဟိဒ္ဓါ ပရသန္တာနေ သမုဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ ဗဟိဒ္ဓါ သမုဋ္ဌာနာ. အတ္တာ ဧဝ အဓိပတိ အတ္တာဓိပတိ၊ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနတ္တာ ဧဝ အတ္တာဓိပတိတော အာဂမနတော အတ္တာဓိပတေယျာ. လောကာဓိပတေယျန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာတိ ပါပတော ဇိဂုစ္ဆနရူပေန အဝဋ္ဌိတာ. ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတန္တိ တတော ဥတ္တာသနရူပေန အဝဋ္ဌိတံ. အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိတာ စ ဟိရောတ္တပ္ပါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ န ပန တေသံ ကဒါစိပိ အညမညဝိပ္ပယောဂတော. န ဟိ လဇ္ဇနံ နိဗ္ဘယံ၊ ပါပဘယံ ဝါ အလဇ္ဇနံ အတ္ထီတိ.

ဒုက္ခန္တိ ကိစ္ဆံ၊ အနိဋ္ဌန္တိ ဝါ အတ္ထော. ဝိပ္ပဋိကူလဂါဟိမှီတိ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တိယာ ဝိလောမဂါဟကေ. တဿာ ဧဝ ဝိပစ္စနီကံ ဒုပ္ပဋိပတ္တိ သာတံ ဣဋ္ဌံ ဧတဿာတိ ဝိပစ္စနီကသာတော၊ တသ္မိံ ဝိပစ္စနီကသာတေ. ဧဝံဘူတော စ ဩဝါဒဘူတေ သာသနက္ကမေ ဩဝါဒကေ စ အာဒရဘာဝရဟိတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနာဒရေ’’တိ. တဿ ကမ္မန္တိ တဿ ဒုဗ္ဗစဿ ပုဂ္ဂလဿ အနာဒရိယဝသေန ပဝတ္တစေတနာ ဒေါဝစဿံ. တဿ ဘာဝေါတိ တဿ ယထာဝုတ္တဿ ဒေါဝစဿဿ အတ္ထိဘာဝေါ ဒေါဝစဿတာ၊ အတ္ထတော ဒေါဝစဿမေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘သာ အတ္ထတော သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဟောတီ’’တိ. စေတနာပ္ပဓာနတာယ ဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဧတေနာကာရေနာတိ အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိတာကာရေန. အဿဒ္ဓိယဒုဿီလျာဒိပါပဓမ္မယောဂတော ပုဂ္ဂလာ ပါပါ နာမ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ တေ ပုဂ္ဂလာ အဿဒ္ဓါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယာယ စေတနာယ ပုဂ္ဂလော ပါပသမ္ပဝင်္ကော နာမ ဟောတိ၊ သာ စေတနာ ပါပမိတ္တတာ၊ စတ္တာရောပိ ဝါ အရူပိနော ခန္ဓာ တဒါကာရပ္ပဝတ္တာ ပါပမိတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သာပိ အတ္ထတော ဒေါဝစဿတာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ အာဟ.

‘‘သုခံ ဝစော ဧတသ္မိံ ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိမှိ အနုလောမသာတေ သာဒရေ ပုဂ္ဂလေတိ သုဗ္ဗစောတိအာဒိနာ၊ ‘‘ကလျာဏာ သဒ္ဓါဒယော ပုဂ္ဂလာ ဧတဿ မိတ္တာတိ ကလျာဏမိတ္တော’’တိအာဒိနာ စ အနန္တရဒုကဿ အတ္ထော ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ သောဝစဿတာ။ပေ။ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဥဘောတိ သောဝစဿတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ စ. တေသံ ခန္ဓာနံ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသာ ‘‘သောဝစဿတာ၊ ကလျာဏမိတ္တတာ’’တိ စ ဝုစ္စန္တိ၊ တေ လောကိယာပိ ဟောန္တိ လောကုတ္တရာပီတိ အာဟ ‘‘လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ ကထိတာ’’တိ.

ဝတ္ထုဘေဒါဒိနာ အနေကဘေဒဘိန္နာ တံတံဇာတိဝသေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ရာသိတော ဂယှမာနာ အာပတ္တိယောဝ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ. တာ ပန အန္တရာပတ္တီနံ အဂ္ဂဟဏေ ပဉ္စပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော၊ တာသံ ပန ဂဟဏေ သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာပတ္တိယော. ‘‘ဣမာ အာပတ္တိယော၊ ဧတ္တကာ အာပတ္တိယော၊ ဧဝဉ္စ တေသံ အာပဇ္ဇနံ ဟောတီ’’တိ ဇာနနပညာ အာပတ္တိကုသလတာတိ အာဟ ‘‘ယာ တာသ’’န္တိအာဒိ. တာသံ အာပတ္တီနန္တိ တာသု အာပတ္တီသု. တတ္ထ ယံ သမ္ဘိန္နဝတ္ထုကာသု ဝိယ ဌိတာသု၊ ဒုဝိညေယျဝိဘာဂါသု စ အာပတ္တီသု အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထာန၊ အယံ ဝိသေသတော အာပတ္တိကုသလတာတိ ဒဿေတုံ ဒုတိယံ အာပတ္တိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. သဟ ကမ္မဝါစာယာတိ ကမ္မဝါစာယ သဟေဝ. အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာပနပယောဂတာယ ကမ္မဘူတာ ဝါစာ ကမ္မဝါစာ၊ တထာဘူတာ အနုသာဝနဝါစာ စေဝ ‘‘ပဿိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝါစာ စ. တာယ ကမ္မဝါစာယ သဒ္ဓိံ သမကာလမေဝ ‘‘ဣမာယ ကမ္မဝါစာယ ဣတော အာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ ဟောန္တဉ္စ ပဌမေ ဝါ တတိယေ ဝါ အနုသာဝနေယျကာရပ္ပတ္တေ၊ ‘သံဝရိဿာမီ’တိ ဝါ ပဒေ ပရိယောသိတေ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ တံ တံ အာပတ္တီဟိ ဝုဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒပရိဇာနနပညာ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ. ဝုဋ္ဌာနန္တိ စ ယထာပန္နာယ အာပတ္တိယာ ယထာ တထာ အနန္တရာယတာပါဒနံ၊ ဧဝံ ဝုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ ဒေသနာယပိ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ.

‘‘ဣတော ပုဗ္ဗေ ပရိကမ္မံ ပဝတ္တံ၊ ဣတော ပရံ ဘဝင်္ဂ မဇ္ဈေ သမာပတ္တီ’’တိ ဧဝံ သမာပတ္တီနံ အပ္ပနာပရိစ္ဆေဒဇာနနပညာ သမာပတ္တိကုသလတာ. ဝုဋ္ဌာနေ ကုသလဘာဝေါ ဝုဋ္ဌာနကုသလတာ၊ ပဂေဝ ဝုဋ္ဌာန ပရိစ္ဆေဒကရံ ဉာဏံ. တေနာဟ ‘‘ယထာပရိစ္ဆိန္နသမယဝသေနေဝါ’’တိအာဒိ. ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထာတိ ဝုဋ္ဌာပနေ သမတ္ထာ.

‘‘ဓာတုကုသလတာ’’တိ ဧတ္ထ ပထဝီဓာတုအာဒယော၊ သုခဓာတုအာဒယော၊ ကာမဓာတုအာဒယော စ ဓာတုယော ဧတာသွေဝ အန္တောဂဓာတိ ဧတာသု ကောသလ္လေ ဒဿိတေ တာသုပိ ကောသလ္လံ ဒဿိတမေဝ ဟောတီတိ ‘‘အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စက္ခုဓာတု။ပေ။ မနောဝိညာဏဓာတူ’’တိ ဝတွာ ‘‘အဋ္ဌာရသန္နံ ဓာတူနံ သဘာဝပရိစ္ဆေဒကာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဘာဝပရိစ္ဆေဒကာတိ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓိနီ. ‘‘သဝနပညာ ဓာရဏပညာ’’တိအာဒိနာ ပစ္စေကံ ပညာ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ဓာတူနံ သဝနဓာရဏပညာ သုတမယာ၊ ဣတရာ ဘာဝနာမယာ. တတ္ထာပိ သမ္မသနပညာ လောကိယာ. ဝိပဿနာ ပညာ ဟိ သာ၊ ဣတရာ လောကုတ္တရာ. လက္ခဏာဒိဝသေန၊ အနိစ္စာဒိဝသေန စ မနသိကရဏံ မနသိကာရော၊ တတ္ထ ကောသလ္လံ မနသိကာရကုသလတာ. တံ ပန အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနဝသေန တိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပညာ’’တိ အာဟ. သမ္မသနပညာ ဟိ တဿာ အာဒိ၊ ပဋိဝေဓပညာ မဇ္ဈေ၊ ပစ္စဝေက္ခဏပညာ ပရိယောသာနံ.

အာယတနာနံ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ ဥဂ္ဂဏှနဝသေန တေသံ ဓာတုလက္ခဏာဒိဝိဘာဂဿ ဇာနနပညာ ဥဂ္ဂဟဇာနနပညာ. သမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝိဓိနော ဇာနနပညာ မနသိကာရဇာနနပညာ. ယသ္မာ အာယတနာနိပိ အတ္ထတော ဓာတုယောဝ မနသိကာရော စ ဥဂ္ဂဏှနာဒိဝသေန တေသမေဝ မနသိကာရဝိဓိ၊ တသ္မာ ဓာတုကုသလတာဒိကာ တိဿောပိ ကုသလတာ ဧကဒေသေ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဝနံ ဝိယ ဥဂ္ဂဏှနပစ္စဝေက္ခဏာနိပိ ပရိတ္တဉာဏကတ္တုကာနီတိ အာဟ ‘‘သဝန ဥဂ္ဂဟဏပစ္စဝေက္ခဏာ လောကိယာ’’တိ. အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ သမ္မသနမနသိကာရာနံ နိပ္ဖတ္တိ ပရိနိဋ္ဌာနန္တိ တေသံ လောကုတ္တရတာပရိယာယောပိ လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. ပစ္စယဓမ္မာနံ ဟေတုအာဒီနံ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုပစ္စယာဒိဘာဝေန ပစ္စယဘာဝေါ ပစ္စယာကာရော၊ သော ပန အဝိဇ္ဇာဒီနံ ဒွါဒသန္နံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂါနံ ဝသေန ဒွါဒသဝိဓောတိ အာဟ ‘‘ဒွါဒသန္နံ ပစ္စယာကာရာန’’န္တိ. ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေနာတိ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရသဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝသေန.

ဌာနဉ္စေဝ တိဋ္ဌတိ ဖလံ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယာတိ ကာရဏဉ္စ ဟေတုပစ္စယဘာဝေန ကရဏတော နိပ္ဖါဒနတော. တေသံ သောတဝိညာဏာဒီနံ. ဧတသ္မိံ ဒုကေ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. ယေ ဓမ္မာ ယဿ ဓမ္မဿ ကာရဏဘာဝတော ဌာနံ၊ တေဝ ဓမ္မာ တံဝိဓုရဿ ဓမ္မဿ အကာရဏဘာဝတော အဋ္ဌာနန္တိ ပဌမနယေ ဖလဘေဒေန တဿေဝ ဓမ္မဿ ဌာနာဋ္ဌာနတာ ဒီပိတာ၊ ဒုတိယနယေ ပန အဘိန္နေပိ ဖလေ ပစ္စယဓမ္မဘေဒေန တေသံ ဌာနာဋ္ဌာနတာ ဒီပိတာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. န ဟိ ကဒါစိ အရိယာ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါ နိစ္စဂ္ဂါဟဿ ကာရဏံ ဟောတိ၊ အကိရိယတာ ပန သိယာ တဿ ကာရဏန္တိ.

ဥဇုနော ဘာဝေါ အဇ္ဇဝံ၊ အဇိမှတာ အကုဋိလတာ အဝင်္ကတာတိ အတ္ထောတိ တမတ္ထံ အနဇ္ဇဝပဋိက္ခေပမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘ဂေါမုတ္တဝင်္ကတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သွာယံ အနဇ္ဇဝေါ ဘိက္ခူနံ ယေဘုယျေန အနေသနာယ၊ အဂေါစရစာရိတာယ စ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧကစ္စော ဟိ။ပေ။ စရတီ’’တိ. အယံ ဂေါမုတ္တဝင်္ကတာ နာမ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ ပဋိပတ္တိယာ ဝင်္ကဘာဝတော. ပုရိမသဒိသောတိ ပဌမံ ဝုတ္တဘိက္ခုသဒိသော. စန္ဒဝင်္ကတာ နာမ ပဋိပတ္တိယာ မဇ္ဈဋ္ဌာနေ ဝင်္ကဘာဝါပတ္တိတော. နင်္ဂလကောဋိဝင်္ကတာ နာမ ပရိယောသာနေ ဝင်္ကဘာဝါပတ္တိတော. ဣဒံ အဇ္ဇဝံ နာမ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဥဇုဘာဝသိဒ္ဓိတော. အဇ္ဇဝတာတိ အာကာရနိဒ္ဒေသော၊ ယေနာကာရေနဿ အဇ္ဇဝေါ ပဝတ္တတိ၊ တဒါကာရနိဒ္ဒေသောတိ အတ္ထော. လဇ္ဇတီတိ လဇ္ဇီ၊ ဟိရိမာ၊ တဿ ဘာဝေါ လဇ္ဇဝံ၊ ဟိရီတိ အတ္ထော. လဇ္ဇာ ဧတဿ အတ္ထီတိ လဇ္ဇီ ယထာ ‘‘မာလီ၊ မာယီ’’တိ စ၊ တဿ ဘာဝေါ လဇ္ဇီဘာဝေါ၊ သာ ဧဝ လဇ္ဇာ.

ပရာပရာဓာဒီနံ အဓိဝါသနက္ခမံ အဓိဝါသနခန္တိ. သုစိသီလတာ သောရစ္စံ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာ၊ သုဋ္ဌု ဝါ ပါပတော ဩရတဘာဝေါ ဝိရတတာ သောရစ္စံ. တေနာဟ ‘‘သုရတဘာဝေါ’’တိ.

‘‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စာ’’တိအာဒီသု အယံ အပရော နယော – နာမကရဏဋ္ဌေနာတိ အညံ အနပေက္ခိတွာ သယမေဝ အတ္တနော နာမကရဏသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယဉှိ ပရဿ နာမံ ကရောတိ၊ တဿ စ တဒပေက္ခတ္တာ အညာပေက္ခံ နာမကရဏန္တိ နာမကရဏသဘာဝတာ န ဟောတိ၊ တသ္မာ မဟာဇနဿ ဉာတီနံ၊ ဂုဏာနဉ္စ သာမညနာမာဒိကာရကာနံ နာမဘာဝေါ နာပဇ္ဇတိ. ယဿ စ အညေဟိ နာမံ ကရီယတိ၊ တဿ စ နာမကရဏသဘာဝတာ နတ္ထီတိ၊ နတ္ထိယေဝ နာမဘာဝေါ. ဝေဒနာဒီနံ ပန သဘာဝသိဒ္ဓတ္တာ ဝေဒနာဒိနာမဿ နာမကရဏသဘာဝတော နာမတာ ဝုတ္တာ. ပထဝီအာဒိ နိဒဿနေန နာမဿ သဘာဝသိဒ္ဓတံယေဝ နိဒဿေတိ၊ န နာမဘာဝသာမညံ၊ နိရုဠှတ္တာ ပန နာမ-သဒ္ဒေါ အရူပဓမ္မေသု ဧဝ ဝတ္တတိ၊ န ပထဝီအာဒီသူတိ န တေသံ နာမဘာဝေါ. န ဟိ ပထဝီအာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ ကေသာဒိနာမေဟိ ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ဝေဒနာဒိနာမံ ဝိဇဟိတွာ အညေန နာမေန အရူပဓမ္မာနံ ဝေါဟရိတဗ္ဗေန ပိဏ္ဍာကာရေန ပဝတ္တိ အတ္ထီတိ.

အထ ဝါ ရူပဓမ္မာ စက္ခာဒယော ရူပါဒယော စ၊ တေသံ ပကာသကပကာသိတဗ္ဗဘာဝတော ဝိနာပိ နာမေန ပါကဋာ ဟောန္တိ၊ န ဧဝံ အရူပဓမ္မာတိ တေ အဓိဝစနသမ္ဖဿော ဝိယ နာမာယတ္တဂ္ဂဟဏီယဘာဝေန ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တာ. ပဋိဃသမ္ဖဿော စ န စက္ခာဒီနိ ဝိယ နာမေန ဝိနာ ပါကဋောတိ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ အရူပတာယ ဝါ အညနာမသဘာဂတ္တာ သင်္ဂဟိတောယံ၊ အညဖဿသဘာဂတ္တာ ဝါ. ဝစနတ္ထောပိ ဟိ ရူပယတီတိ ရူပံ၊ နာမယတီတိ နာမန္တိ ဣဓ ပစ္ဆိမပုရိမာနံ သမ္ဘဝတိ. ရူပယတီတိ ဝိနာပိ နာမေန အတ္တာနံ ပကာသေတီတိ အတ္ထော. နာမယတီတိ နာမေန ဝိနာ အပါကဋဘာဝတော အတ္တနော ပကာသကံ နာမံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယတာယာတိ သတိပိ ရူပဿ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယဘာဝေ န တံ ပရမဿာသဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ သာတိသယံ နာမနဘာဝေန ပစ္စယောတိ နိဗ္ဗာနမေဝ ‘‘နာမ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

‘‘အဝိဇ္ဇာ စ ဘဝတဏှာ စာ’’တိ အယံ ဒုကော သတ္တာနံ ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရဒဿနတ္ထော. သမုဒါစရတီတိ ဟိ သမုဒါစာရော၊ ဝဋ္ဋမူလမေဝ သမုဒါစာရော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော၊ ဝဋ္ဋမူလဒဿနေန ဝါ ဝဋ္ဋမူလာနံ ပဝတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတီတိ ဝဋ္ဋမူလာနံ သမုဒါစာရော ဝဋ္ဋမူလသမုဒါစာရော၊ တံဒဿနတ္ထောတိ အတ္ထော.

ဧကေကသ္မိဉ္စ ‘‘အတ္တာ’’တိ စ ‘‘လောကော’’တိ စ ဂဟဏဝိသေသံ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧကံ ဝါ ခန္ဓံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ အညံ အတ္တနော ဥပဘောဂဘူတံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဏှန္တဿ၊ အတ္တနော အတ္တာနံ ‘‘အတ္တာ’’တိ ဂဟေတွာ ပရဿ အတ္တာနံ ‘‘လောကော’’တိ ဂဏှန္တဿ ဝါ ဝသေန ‘‘အတ္တာ စ လောကော စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

သဟ သိက္ခိတဗ္ဗော ဓမ္မော သဟဓမ္မော၊ တတ္ထ ဘဝံ သဟဓမ္မိကံ၊ တသ္မိံ သဟဓမ္မိကေ. ဒေါဝစဿ-သဒ္ဒတော အာယ-သဒ္ဒံ အနညတ္တံ ကတွာ ‘‘ဒေါဝစဿာယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဒေါဝစဿဿ ဝါ အယနံ ပဝတ္တိ ဒေါဝစဿာယံ. အာသေဝန္တဿာပိ အနုသိက္ခနာ အဇ္ဈာသယေန ဘဇနာတိ အာဟ ‘‘သေဝနာ။ပေ။ ဘဇနာ’’တိ. သဗ္ဗတောဘာဂေန ဘတ္တိ သမ္ဘတ္တိ.

သဟ ကမ္မဝါစာယာတိ အဗ္ဘာနတိဏဝတ္ထာရကကမ္မဝါစာယ၊ ‘‘အဟံ ဘန္တေ ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိ’’န္တိအာဒိကာယ စ သဟေဝ. သဟေဝ ဟိ ကမ္မဝါစာယ အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉ္စ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ‘‘ပညတ္တိလက္ခဏာယ အာပတ္တိယာ ဝါ ကာရဏံ ဝီတိက္ကမလက္ခဏံ ကာယကမ္မံ၊ ဝစီကမ္မံ ဝါ၊ ဝုဋ္ဌာနဿ ကာရဏံ ကမ္မဝါစာ’’တိ ကာရဏေန သဟ ဖလဿ ဇာနနဝသေန ‘‘သဟ ကမ္မဝါစာယာ’’တိ ဝုတ္တံ.‘‘သဟ ကမ္မဝါစာယာ’’တိ. ဣမိနာ နယေန သဟ ပရိကမ္မေနာတိ ဧတ္ထာပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဓာတုဝိသယာ သဗ္ဗာပိ ပညာ ဓာတုကုသလတာ. တဒေကဒေသာ မနသိကာရကုသလတာတိ အဓိပ္ပါယေန ပုရိမပဒေပိ သမ္မသနပဋိဝေဓပညာ ဝုတ္တာ. ယသ္မာ ပန နိပ္ပရိယာယတော ဝိပဿနာဒိပညာ ဧဝ မနသိကာရကောသလ္လံ၊ တသ္မာ ‘‘တာသံယေဝ ဓာတူနံ သမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏပညာ’’တိ ဝုတ္တံ.

အာယတနဝိသယာ သဗ္ဗာပိ ပညာ အာယတနကုသလတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒွါဒသန္နံ အာယတနာနံ ဥဂ္ဂဟမနသိကာရဇာနနပညာ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒွီသုပိ ဝါ ပဒေသု ဝါစုဂ္ဂတာယ အာယတနပါဠိယာ၊ ဓာတုပါဠိယာ စ မနသိကရဏံ မနသိကာရော. တထာ ဥဂ္ဂဏှန္တီ၊ မနသိ ကရောန္တီ၊ တဒတ္ထံ သုဏန္တီ၊ ဂန္ထတော စ အတ္ထတော စ ဓာရေန္တီ၊ ‘‘ဣဒံ စက္ခာယတနံ နာမ၊ အယံ စက္ခုဓာတု နာမာ’’တိအာဒိနာ သဘာဝတော၊ ဂဏနတော စ ပရိစ္ဆေဒံ ဇာနန္တီ စ ပညာ ဥဂ္ဂဟပညာဒိကာ ဝုတ္တာ. မနသိကာရပဒေ ပန စတုဗ္ဗိဓာပိ ပညာ ဥဂ္ဂဟောတိ တတော ပဝတ္တော အနိစ္စာဒိမနသိကာရော ‘‘ဥဂ္ဂဟမနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တော. တဿ ဇာနနံ ပဝတ္တနမေဝ၊ ‘‘ယထာ ပဝတ္တံ ဝါ ဥဂ္ဂဟံ၊ ဧဝမေဝ ပဝတ္တော ဥဂ္ဂဟော’’တိ ဇာနနံ ဥဂ္ဂဟဇာနနံ. ‘‘မနသိကာရော ဧဝံ ပဝတ္တေတဗ္ဗော၊ ဧဝဉ္စ ပဝတ္တော’’တိ ဇာနနံ မနသိကာရဇာနနံ. တဒုဘယမ္ပိ ‘‘မနသိကာရကောသလ္လ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောပိ ဟိ မနသိကာရသမ္ပယောဂတော မနသိကာရနိရုတ္တိံ လဒ္ဓုံ အရဟတိ. ယော စ မနသိကာတဗ္ဗော၊ ယော စ မနသိကရဏူပါယော၊ သဗ္ဗော သော ‘‘မနသိကာရော’’တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ၊ တတ္ထ ကောသလ္လံ မနသိကာရကုသလတာတိ. သမ္မသနံ ပညာ၊ သာ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ အနိစ္စာဒိသမ္မသနကိစ္စံ သာဓေတိ နိစ္စသညာဒိပဇဟနတော. မနသိကာရော သမ္မသနသမ္ပယုတ္တော၊ သော တတ္ထေဝ အနိစ္စာဒိမနသိကာရကိစ္စံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော သာဓေတီတိ အာဟ ‘‘သမ္မသနမနသိကာရာ လောကိယလောကုတ္တရမိဿကာ’’တိ. ‘‘ဣမိနာ ပစ္စယေနိဒံ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဒီနံ သင်္ခါရာဒိပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယဘာဝဇာနနံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလတာ.

အဓိဝါသနံ ခမနံ. တဉှိ ပရေသံ ဒုက္ကဋံ ဒုရုတ္တဉ္စ ပဋိဝိရောဓာကရဏေန အတ္တနော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝါသနံ ‘‘အဓိဝါသန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အစဏ္ဍိက္ကန္တိ အကုဇ္ဈနံ. ဒေါမနဿဝသေန ပရေသံ အက္ခီသု အဿူနံ အနုပ္ပါဒနာ အနဿုရောပေါ. အတ္တမနတာတိ သကမနတာ. စိတ္တဿ အဗျာပန္နော သကော မနောဘာဝေါ အတ္တမနတာ. စိတ္တန္တိ ဝါ စိတ္တပ္ပဗန္ဓံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ အန္တရာ ဥပ္ပန္နေန ပီတိသဟဂတမနေန သကမနတာ. အတ္တမနော ဝါ ပုဂ္ဂလော၊ တဿ ဘာဝေါ အတ္တမနတာ၊ သာ န သတ္တဿာတိ ပုဂ္ဂလဒိဋ္ဌိနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘စိတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဓိဝါသနလက္ခဏာ ခန္တိ အဓိဝါသနခန္တိ. သုစိသီလတာ သောရစ္စံ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာ. သုဋ္ဌု ပါပတော ဩရတဘာဝေါ ဝိရတတာ သောရစ္စံ. တေနာဟ ‘‘သုရတဘာဝေါ’’တိ.

သခိလော ဝုစ္စတိ သဏှဝါစော၊ တဿ ဘာဝေါ သာခလျံ၊ သဏှဝါစတာ. တံ ပန ဗျတိရေကမုခေန ဝိဘာဝေန္တီ ယာ ပါဠိ ပဝတ္တာ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ ကတမံ သာခလျ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဏ္ဍကာတိ သဒေါသဝဏေ ရုက္ခေ နိယျာသပိဏ္ဍိယော၊ အဟိစ္ဆတ္တကာဒီနိ ဝါ ဥဋ္ဌိတာနိ ‘‘အဏ္ဍကာနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဖေဂ္ဂုရုက္ခဿ ပန ကုထိတဿ အဏ္ဍာနိ ဝိယ ဥဋ္ဌိတာ စုဏ္ဏပိဏ္ဍိယော၊ ဂဏ္ဌိယော ဝါ အဏ္ဍကာ. ဣဓ ပန ဗျာပဇ္ဇနကက္ကသာဒိဘာဝတော အဏ္ဍကပကတိဘာဝေန ဝါစာ ‘‘အဏ္ဍကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ပဒုမနာဠံ ဝိယ သောတံ ဃံသယမာနာ ပဝိသန္တီ ကက္ကသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ကောဓေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တဿ ပရိဝါရဘူတာ ကောဓသာမန္တာ. ပုရေ သံဝဒ္ဓနာရီ ပေါရီ၊ သာ ဝိယ သုကုမာရာ မုဒုကာ ဝါစာ ပေါရီ ဝိယာတိ ပေါရီ. တတ္ထာတိ ‘‘ဘာသိတာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ကိရိယာယာတိပိ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ၊ တတ္ထ ဝါစာယာတိ ဝါ. ‘‘သဏှဝါစတာ’’တိအာဒိနာ တံ ဝါစံ ပဝတ္တယမာနံ စေတနံ ဒဿေတိ. သမ္မောဒကဿ ပုဂ္ဂလဿ မုဒုကဘာဝေါ မဒ္ဒဝံ သမ္မောဒကမုဒုကဘာဝေါ. အာမိသေန အလဗ္ဘမာနေန၊ တထာ ဓမ္မေန စာတိ ဒွီဟိ ဆိဒ္ဒေါ. အာမိသဿ၊ ဓမ္မဿ စ အလာဘေန အတ္တနော ပရဿ စ အန္တရေ သမ္ဘဝန္တဿ ဟိ ဆိဒ္ဒဿ ဝိဝရဿ ဘေဒဿ ပဋိသန္ထရဏံ ပိဒဟနံ သင်္ဂဏှနံ ပဋိသန္ထာရော. တံ သရူပတော၊ ပဋိပတ္တိတော စ ပါဠိဒဿနမုခေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အဘိဓမ္မေပီ’’တိအာဒိမာဟ. အဂ္ဂံ အဂ္ဂဟေတွာတိ အဂ္ဂံ အတ္တနော အဂ္ဂဟေတွာ. ဥဒ္ဒေသဒါနန္တိ ပါဠိယာ၊ အဋ္ဌကထာယ စ ဥဒ္ဒိသနံ. ပါဠိဝဏ္ဏနာတိ ပါဠိယာ အတ္ထဝဏ္ဏနာ. ဓမ္မကထာကထနန္တိ သရဘညသရဘဏနာဒိဝသေန ဓမ္မကထနံ.

ကရုဏာတိ ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရမာဟ. ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂဥပစာရဇ္ဈာနံ ဝဒတိ. ပါဠိပဒေ ပန ယာ ကာစိ ကရုဏာ ‘‘ကရုဏာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တီတိ ပန အပ္ပနာပ္ပတ္တာဝ. မေတ္တာယပိ ဧသေဝ နယော. သုစိ-သဒ္ဒတော ဘာဝေ ယျ-ကာရံ၊ ဣ-ကာရဿ စ ဧ-ကာရာဒေသံ ကတွာ အယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘သောစေယျန္တိ သုစိဘာဝေါ’’တိ. ဟောတု တာဝ သုစိဘာဝေါ သောစေယျံ၊ တဿ ပန မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂတာ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိ.

မုဋ္ဌာ သတိ ဧတဿာတိ မုဋ္ဌဿတိ၊ တဿ ဘာဝေါ မုဋ္ဌဿစ္စံ၊ သတိပဋိပက္ခော ဓမ္မော၊ န သတိယာ အဘာဝမတ္တံ. ယသ္မာ ပဋိပက္ခေ သတိ တဿ ဝသေန သတိဝိဂတာ ဝိပ္ပဝုတ္ထာ နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သတိဝိပ္ပဝါသော’’တိ. ‘‘အဿတီ’’တိအာဒီသု အ-ကာရော ပဋိပက္ခေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ န သတ္တပဋိသေဓေ. ဥဒကေ လာဗု ဝိယ ယေန စိတ္တံ အာရမ္မဏေ ပိလဝန္တာ ဝိယ တိဋ္ဌတိ၊ န ဩဂါဟတိ၊ သာ ပိလာပနတာ. ယေန ဂဟိတမ္ပိ အာရမ္မဏံ သမ္မုဿတိ န သရတိ၊ သာ သမ္မုဿနတာ. ယထာ ဝိဇ္ဇာပဋိပက္ခာ အဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာယ ပဟာတဗ္ဗတော၊ ဧဝံ သမ္ပဇညပဋိပက္ခံ အသမ္ပဇညံ၊ အဝိဇ္ဇာယေဝ.

ဣန္ဒြိယသံဝရဘေဒေါတိ ဣန္ဒြိယသံဝရဝိနာသော. အပ္ပဋိသင်္ခါတိ အပစ္စဝေက္ခိတွာ အယောနိသော စ အာဟာရပရိဘောဂေ အာဒီနဝါနိသံသေ အဝီမံသိတွာ.

အပ္ပဋိသင်္ခါယာတိ ဣတိကတ္တဗ္ဗတာသု အပ္ပစ္စဝေက္ခဏာယ နာမံ. အညာဏံ အပ္ပဋိသင်္ခါတ နိမိတ္တံ. အကမ္ပနဉာဏန္တိ တာယ အနဘိဘဝနီယံ ဉာဏံ၊ တတ္ထ တတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏဉ္စေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာယ မုဒ္ဓဘူတံ လောကုတ္တရဉာဏဉ္စ. နိပ္ပရိယာယတော မဂ္ဂဘာဝနာ ဘာဝနာ နာမ၊ ယာ စ တဒတ္ထာ၊ တဒုဘယဉ္စ ဘာဝေန္တဿေဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ န ဘာဝိတဘာဝနဿာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာဝေန္တဿ ဥပ္ပန္နံ ဗလ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ယာ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မ’’န္တိ.

ကာမံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ထိရဘာဝေါပိ ဗလဋ္ဌော ဧဝ၊ ပဋိပက္ခေဟိ ပန အကမ္ပနီယတာ သာတိသယံ ဗလဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဿတိယာ အကမ္ပနဝသေနာ’’တိ. ပစ္စနီကဓမ္မသမနတော သမထော သမာဓိ. အနိစ္စာဒိနာ ဝိဝိဓေနာကာရေန ဒဿနတော ဝိပဿနာ ပညာ. တံ အာကာရံ ဂဟေတွာတိ သမာဓာနာကာရံ ဂဟေတွာ. ယေနာကာရေန ပုဗ္ဗေ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ မဇ္ဈိမံ ဘာဝနာဝီထိပဋိပန္နံ ဟုတွာ စိတ္တံ သမာဟိတံ ဟောတိ၊ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ သလ္လက္ခေတွာ. နိမိတ္တဝသေနာတိ ကာရဏဝသေန. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ ဣမိနာ ပဂ္ဂဟောဝ တံ အာကာရံ ဂဟေတွာ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗဿ ပဂ္ဂါဟဿ နိမိတ္တဝသေန ပဂ္ဂါဟနိမိတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ၊ တဿတ္ထော သမထေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဂ္ဂါဟော ဝီရိယံ ကောသဇ္ဇပက္ခတော စိတ္တဿ ပတိတုံ အဒတွာ ပဂ္ဂဏှနတော. အဝိက္ခေပေါ ဧကဂ္ဂတာ ဝိက္ခေပဿ ဥဒ္ဓစ္စဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော. ပဋိသင်္ခါနကိစ္စနိဗ္ဗတ္တိဘာဝတော လောကုတ္တရဓမ္မာနံ ပဋိသင်္ခါနဗလဘာဝေါ၊ တထာ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တာကာရသလ္လက္ခဏဝသေန သမထပဂ္ဂါဟာနံ ဥပရိ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော သမထနိမိတ္တဒုကဿပိ မိဿကတာ ဝုတ္တာ.

ယထာသမာဒိန္နဿ သီလဿ ဘေဒကရော ဝီတိက္ကမော. သီလဝိနာသကော အသံဝရော. သမ္မာဒိဋ္ဌိဝိနာသိကာတိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၄၄၁၊ ၂.၉၄၊ ဝိဘ. ၇၉၃) နယပ္ပဝတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဒူသိကာ.

သီလဿ သမ္ပာဒနံ နာမ သဗ္ဗဘာဂတော တဿ အနူနတာပါဒနန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပာဒနတော ပရိပူရဏတော’’တိ. ပါရိပူရတ္ထော ဟိ သမ္ပဒါ-သဒ္ဒေါတိ. မာနသိကသီလံ နာမ သီလဝိသောဓနဝသေန အဘိဇ္ဈာဒိပ္ပဟာနံ. ဒိဋ္ဌိပါရိပူရိဘူတံ ဉာဏန္တိ အတ္ထိကဒိဋ္ဌိအာဒိသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပါရိပူရိဘာဝေန ပဝတ္တံ ဉာဏံ.

ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထန္တိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိအာဒိဥပရိဝိသုဒ္ဓိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ. သုဝိသုဒ္ဓမေဝ ဟိ သီလံ တဿာ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတီတိ. ဝိသုဒ္ဓိံ ပါပေတုံ သမတ္ထံ ဒဿနန္တိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ၊ ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိနိဗ္ဗာနဉ္စ ပါပေတုံ ဥပနေတုံ သမတ္ထံ ကမ္မဿကတာဉာဏာဒိသမ္မာဒဿနံ. တေနာဟ ‘‘အဘိဓမ္မေ’’တိအာဒိ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဣဒံ အကုသလံ ကမ္မံ နော သကံ၊ ဣဒံ ပန ကမ္မံ သက’’န္တိ ဧဝံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ကမ္မဿကတာဇာနနဉာဏံ ကမ္မဿကတာဉာဏံ. တေနာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. ‘‘ပရေန ကတမ္ပီ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ ယထာ ပရေန ကတံ၊ ဧဝံ အတ္တနာ ကတမ္ပိ သကကမ္မံ နာမ န ဟောတီတိ. အတ္တနာ ဝါ ဥဿာဟိတေန ပရေန ကတံပီတိ ဧဝံ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဉှိ တံ ပရဿ ဥဿာဟနဝသေန ကတံ၊ တမ္ပိ သကကမ္မံ နာမ ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပါယော. အတ္ထဘဉ္ဇနတောတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိသဗ္ဗအတ္ထဝိနာသနတော. အတ္ထဇနနတောတိ ဣဓလောကတ္ထပရလောကတ္ထပရမတ္ထာနံ ဥပ္ပါဒနတော. အာရဗ္ဘကာလေ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ ပဝတ္တမ္ပိ ဝစီသစ္စဉ္စ လက္ခဏာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ဝိပဿနာဉာဏံ အနုလောမေတိ တတ္ထေဝ ပဋိဝိဇ္ဈနတော. ပရမတ္ထသစ္စဉ္စ နိဗ္ဗာနံ န ဝိလောမေတိ န ဝိရောဓေတိ ဧကန္တေနေဝ သမ္ပာပနတော.

ဉာဏဒဿနန္တိ ဉာဏဘူတံ ဒဿနံ၊ တေန မဂ္ဂံ ဝဒတိ. တံသမ္ပယုတ္တမေဝ ဝီရိယန္တိ ပဌမမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တံ ဝီရိယမာဟ. သဗ္ဗာပိ မဂ္ဂပညာ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယမေဝ စ နယော အဘိဓမ္မပါဠိယာ (ဓ. သ. ၅၅၀) သမေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိဓမ္မေ ပနာ’’တိ အာဒိံ အဝေါစ.

ယသ္မာ သံဝေဂေါ နာမ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ၊ တသ္မာ သံဝေဂဝတ္ထုံ ဘယတော ဘာယိတဗ္ဗတော ဒဿနဝသေန ပဝတ္တဉာဏံ. တေနာဟ ‘‘ဇာတိဘယ’’န္တိအာဒိ. ဘာယန္တိ ဧတသ္မာတိ ဘယံ၊ ဇာတိ ဧဝ ဘယံ ဇာတိဘယံ. သံဝေဇနီယန္တိ သံဝိဇ္ဇိတဗ္ဗံ ဘာယိတဗ္ဗံ ဥတ္တာသိတဗ္ဗံ. ဌာနန္တိ ကာရဏံ၊ ဝတ္ထူတိ အတ္ထော. သံဝေဂဇာတဿာတိ ဥပ္ပန္နသံဝေဂဿ. ဥပါယပဓာနန္တိ ဥပါယေန ပဝတ္တေတဗ္ဗံ ဝီရိယံ.

ကုသလာနံ ဓမ္မာနန္တိ သီလာဒီနံ အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ. ဘာဝနာယာတိ ဥပ္ပါဒနေန ဝဍ္ဎနေန စ. အသန္တုဋ္ဌဿာတိ ‘‘အလံ ဧတ္တာဝတာ၊ ကထံ ဧတ္တာဝတာ’’တိ သင်္ကောစာပတ္တိဝသေန န သန္တုဋ္ဌဿ. ဘိယျောကမျတာတိ ဘိယျော ဘိယျော ဥပ္ပါဒနိစ္ဆာ. ဝေါသာနန္တိ သင်္ကောစံ အသမတ္ထန္တိ. တုဿနံ တုဋ္ဌိ သန္တုဋ္ဌိ၊ နတ္ထိ ဧတဿ သန္တုဋ္ဌီတိ အသန္တုဋ္ဌိ၊ တဿ ဘာဝေါ အသန္တုဋ္ဌိတာ. ဝီရိယပ္ပဝါဟေ ဝတ္တမာနေ အန္တရာ ဧဝ ပဋိဂမနံ နိဝတ္တနံ ပဋိဝါနံ၊ တံ တဿ အတ္ထီတိ ပဋိဝါနီ၊ န ပဋိဝါနီ အပ္ပဋိဝါနီ၊ တဿ ဘာဝေါ အပ္ပဋိဝါနိတာ. သက္ကစ္စကိရိယတာတိ ကုသလာနံ ကရဏေ သက္ကစ္စကိရိယတာ အာဒရကိရိယတာ. သာတစ္စကိရိယတာတိ သတတမေဝ ကရဏံ. အဋ္ဌိတကိရိယတာတိ အန္တရာ အဋ္ဌပေတွာ ခဏ္ဍံ အကတွာ ကရဏံ. အနောလီနဝုတ္တိတာတိ န လီနပ္ပဝတ္တိတာ. အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာတိ ကုသလစ္ဆန္ဒဿ အနိက္ခိပနံ. အနိက္ခိတ္တဓုရတာတိ ကုသလကရဏေ ဝီရိယဓုရဿ အနိက္ခိပနံ. အာသေဝနာတိ အာဒရေန သေဝနာ. ဘာဝနာတိ ဝဍ္ဎနာ ဗြူဟနာ. ဗဟုလီကမ္မန္တိ ပုနပ္ပုနံ ကရဏံ.

တိဿော ဝိဇ္ဇာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ အာသဝက္ခယဉာဏန္တိ ဣမာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ. ပဋိပက္ခဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိသိဋ္ဌာ မုတ္တီတိ ဝိမုတ္တိ. သွာယံ ဝိသေသော ပဋိပက္ခဝိဂမနေန၊ ပဋိယောဂိဝိဂမနေန စ ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယေန ဝိသေသေန သမာပတ္တိယော ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ သုဋ္ဌု မုတ္တာ၊ တတော နိရာသင်္ကတာယ အာရမ္မဏေ စ အဘိရတာ၊ တံ ဝိသေသံ ဥပါဒါယ တာ အဓိကံ မုစ္စနတော၊ အာရမ္မဏေ အဓိမုစ္စနတော စ အဓိမုတ္တိယော နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တဿ စ အဓိမုတ္တီ’’တိ. မုတ္တတ္တာတိ သဗ္ဗသင်္ခါရေဟိ ဝိသေသေန နိဿဋတ္တာ ဝိမုတ္တိ.

ခယေ ဉာဏန္တိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ခေပေတီတိ ခယော၊ အရိယမဂ္ဂေါ၊ တပ္ပရိယာပန္နံ ဉာဏံ ခယေ ဉာဏံ.ပဋိသန္ဓိဝသေနာတိ ကိလေသာနံ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂေ ခန္ဓသန္တာနေ ပုန သန္ဒဟနဝသေန. အနုပ္ပါဒဘူတေတိ တံတံဖလေ. အနုပ္ပါဒပရိယောသာနေတိ အနုပ္ပါဒကရော မဂ္ဂေါ အနုပ္ပါဒေါ၊ တဿ ပရိယောသာနေ၊ ကိလေသာနံ ဝါ အနုပ္ပဇ္ဇနသင်္ခါတေ ပရိယောသာနေ၊ ဘင်္ဂေတိ အတ္ထောတိ.

ဒုကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

တိကဝဏ္ဏနာ

၃၀၅. ဓမ္မတော အညော ကတ္တာ နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ကတ္တုသာဓနဝသေန ‘‘လုဗ္ဘတီတိ လောဘော’’တိ ဝုတ္တံ. လုဗ္ဘတိ တေန၊ လုဗ္ဘနမတ္တမေတန္တိ ကရဏဘာဝသာဓနဝသေနပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ. ဒုဿတိ မုယှတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အကုသလဉ္စ တံ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန ဧကန္တာကုသလဘာဝတော မူလဉ္စ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနတော၊ န အကုသလဘာဝသာဓနတော. န ဟိ မူလကတော အကုသလာနံ အကုသလဘာဝေါ၊ ကုသလာဒီနဉ္စ ကုသလာဒိဘာဝေါ. တထာ သတိ မောမူဟစိတ္တဒွယေ မောဟဿ အကုသလဘာဝေါ န သိယာ. တေသန္တိ လောဘာဒီနံ. ‘‘န လုဗ္ဘတီတိ အလောဘော’’တိအာဒိနာ ပဋိပက္ခနယေန.

ဒုဋ္ဌု စရိတာနီတိ ပစ္စယတော၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မတော၊ ပဝတ္တိအာကာရတော စ န သုဋ္ဌု အသမ္မာ ပဝတ္တိတာနိ. ဝိရူပါနီတိ ဗီဘစ္ဆာနိ သမ္ပတိ၊ အာယတိဉ္စ အနိဋ္ဌရူပတ္တာ. ကာယေနာတိ ကာယဒွါရေန ကရဏဘူတေန. ကာယတောတိ ကာယဒွါရတော. ‘‘သုဋ္ဌု စရိတာနီ’’တိအာဒီသု ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဿ သိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမေ ကာယသမုဋ္ဌာနာ အာပတ္တိ ဟောတိ၊ တံ ကာယဒွါရေ ပညတ္တသိက္ခာပဒံ. အဝီတိက္ကမော ကာယသုစရိတန္တိ ဝါရိတ္တသီလဿ ဝသေန ဝဒတိ၊ စာရိတ္တသီလဿပိ ဝါ၊ ယဿ အကရဏေ အာပတ္တိ ဟောတိ. ဝစီဒုစ္စရိတသုစရိတနိဒ္ဓါရဏမ္ပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥဘယတ္ထ ပညတ္တဿာတိ ကာယဒွါရေ၊ ဝစီဒွါရေ စ ပညတ္တဿ. သိက္ခာပဒဿ ဝီတိက္ကမောဝ မနောဒုစ္စရိတံ မနောဒွါရေ ပညတ္တဿ သိက္ခာပဒဿ အဘာဝတော၊ တယိဒံ ဒွါရဒွယေ အကိရိယသမုဋ္ဌာနာယ အာပတ္တိယာ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝီတိက္ကမောတိ ယထာဝုတ္တာယ အာပတ္တိယာ အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတံ. ‘‘သဗ္ဗဿာပိ သိက္ခာပဒဿ အဝီတိက္ကမော မနောသုစရိတ’’န္တိ ကေစိ. တဒုဘယဉှိ စာရိတ္တသီလံ ဥဒ္ဒိဿပညတ္တံ သိက္ခာပဒံ၊ တဿ အဝီတိက္ကမော သိယာ ကာယသုစရိတံ၊ သိယာ ဝစီသုစရိတန္တိ.

ပါဏော အတိပါတီယတိ ဧတာယာတိ ပါဏာတိပါတော၊ တထာပဝတ္တာ စေတနာ၊ ဧဝံ အဒိန္နာဒါနာဒယောပီတိ အာဟ ‘‘ပါဏာတိပါတာဒယော ပန တိဿော စေတနာ’’တိ. ဝစီဒွါရေပိ ဥပ္ပန္နာ ကာယဒုစ္စရိတံ ဒွါရန္တရေ ဥပ္ပန္နဿာပိ ကမ္မဿ သနာမာပရိစ္စာဂတော ယေဘုယျဝုတ္တိယာ၊ တဗ္ဗဟုလဝုတ္တိယာ စ. တေနာဟု အဋ္ဌကထာစရိယာ –

‘‘ဒွါရေ စရန္တိ ကမ္မာနိ၊ န ဒွါရာ ဒွါရစာရိနော၊

တသ္မာ ဒွါရေဟိ ကမ္မာနိ၊ အညမညံ ဝဝတ္ထိတာ’’တိ. (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ကာမာဝစရကုသလဒွါရကထာ)၊

ဝစီဒုစ္စရိတံ ကာယဒွါရေပိ ဝစီဒွါရေပိ ဥပ္ပန္နာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာတိ မနောကမ္မဘူတာယ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ. ကာယဝစီကမ္မဘူတာယ ပန စေတနာယ သမ္ပယုတ္တာ အဘိဇ္ဈာဒယော တံ တံ ပက္ခိကာ ဝါ ဟောန္တိ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဝါတိ. စေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ မနောသုစရိတန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တိဝိဓဿ ဒုစ္စရိတဿ အကရဏဝသေန ပဝတ္တာ တိဿော စေတနာပိ ဝိရတိယောပိ ကာယသုစရိတံ ကာယိကဿ ဝီတိက္ကမဿ အကရဏဝသေန ပဝတ္တနတော၊ ကာယေန ပန သိက္ခာပဒါနံ သမာဒိယနေ သီလဿ ကာယသုစရိတဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧသေဝ နယော ဝစီသုစရိတေ.

ကာမပဋိသံယုတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒွေ ကာမာ ဝတ္ထုကာမော စ ကိလေသကာမော စ. တတ္ထ ဝတ္ထုကာမပက္ခေ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ကာမေဟိ ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ကာမဝိတက္ကော. ကိလေသကာမပက္ခေ ပန သမ္ပယောဂဝသေန ကာမေန ပဋိသံယုတ္တောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော’’တိအာဒီသု သမ္ပယောဂဝသေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗျာပါဒဝတ္ထုပဋိသံယုတ္တောပိ ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တောတိ ဂယှမာနေ ဥဘယထာပိ ယောဇနာ လဗ္ဘတေဝ. ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဝိဟိံသန္တိ ဧတာယ သတ္တေ၊ ဝိဟိံသနံ ဝါ ဧသာ သတ္တာနန္တိ ဝိဟိံသာ၊ တာယ ပဋိသံယုတ္တော ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တောတိ ဧဝံ သဒ္ဒတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပ္ပိယေ အမနာပေ သင်္ခါရေ အာရဗ္ဘ ဗျာပါဒဝိတက္ကပ္ပဝတ္တိ အဋ္ဌာနာဃာတဝသေန ဒီပေတဗ္ဗာ. ဗျာပါဒဝိတက္ကဿ အဝဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ယာဝ ဝိနာသနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိနာသနံ ပန ပါဏာတိပါတော ဧဝါတိ. ‘‘သင်္ခါရော’’ ဟိ ဒုက္ခာပေတဗ္ဗော နာမ နတ္ထီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု ယေ ‘‘ဒုက္ခာပေတဗ္ဗာ’’တိ ဣစ္ဆိတာ သတ္တသညိတာ၊ တေပိ အတ္ထတော သင်္ခါရာ ဧဝါတိ? သစ္စမေတံ၊ ယေ ပန ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါ သဝိညာဏကတာယ ဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တိ၊ တသ္မာ တေ ဝိဟိံသာဝိတက္ကဿ ဝိသယာ ဣစ္ဆိတာ သတ္တသညိတာ. ယေ ပန န ဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တိ ဝုတ္တလက္ခဏာယောဂတော၊ တေ သန္ဓာယ ‘‘ဝိဟိံသာဝိတက္ကော သင်္ခါရေသု နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ယထာ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမေ သတ္တာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

နေက္ခမ္မံ ဝုစ္စတိ လောဘတော နိက္ခန္တတ္တာ အလောဘော၊ နီဝရဏေဟိ နိက္ခန္တတ္တာပိ ပဌမဇ္ဈာနံ၊ သဗ္ဗာကုသလေဟိ နိက္ခန္တတ္တာ သဗ္ဗော ကုသလော ဓမ္မော၊ သဗ္ဗသင်္ခတေဟိ ပန နိက္ခန္တတ္တာ၊ နိဗ္ဗာနံ. ဥပနိဿယတော၊ သမ္ပယောဂတော၊ အာရမ္မဏကရဏတော စ နေက္ခမ္မေန ပဋိသံယုတ္တောတိ နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော. နေက္ခမ္မဝိတက္ကော သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ. ဣဒါနိ တံ ဘူမိဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘သော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အသုဘပုဗ္ဗဘာဂေတိ အသုဘဇ္ဈာနဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ. အသုဘဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ကာမဝိတက္ကဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကဒဿနတ္ထံ ကတံ. ကာမဝိတက္ကပဋိပက္ခော ဟိ နေက္ခမ္မဝိတက္ကောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဥပရိဝိတက္ကဒွယဿ ဘူမိံ ဒဿေန္တေန သပုဗ္ဗဘာဂါနိ မေတ္တာကရုဏာဈာနာဒီနိ ဥဒ္ဓဋာနိ. အသုဘဇ္ဈာနေတိ အသုဘာရမ္မဏေ ပဌမဇ္ဈာနေ. အဝယဝေ ဟိ သမုဒါယဝေါဟာရံ ကတွာ နိဒ္ဒိသတိ ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ. ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာတိ နိဒဿနမတ္တံ. တံ ဈာနံ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပန္နမဂ္ဂဖလကာလေပိ ဟိ သော လောကုတ္တရောတိ. ဗျာပါဒဿ ပဋိပက္ခော၊ ကိဉ္စိပိ န ဗျာပါဒေတိ ဧတေနာတိ ဝါ အဗျာပါဒေါ၊ မေတ္တာ၊ တာယ ပဋိသံယုတ္တော အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော. မေတ္တာဈာနေတိ မေတ္တာဘာဝနာဝသေန အဓိဂတေ ပဌမဇ္ဈာနေ. ကရုဏာဈာနေတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဝိဟိံသာယ ပဋိပက္ခော၊ န ဝိဟိံသန္တိ ဝါ ဧတာယ သတ္တေတိ အဝိဟိံသာ၊ ကရုဏာ.

နနု စ အလောဘာဒေါသာနံ အညမညာဝိရဟတော တေသံ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကာနံ ဣမေသံ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒီနံ အညမညံ အသင်္ကရဏတော ဝဝတ္ထာနံ န ဟောတီတိ? နောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အလောဘော သီသံ ဟောတီတိ အလောဘော ပဓာနော ဟောတိ. နိယမိတပရိဏတသမုဒါစာရာဒိဝသေန ယဒါ အလောဘပ္ပဓာနော နေက္ခမ္မဂရုကော စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဟောတိ၊ တဒါ လဒ္ဓါဝသရော နေက္ခမ္မဝိတက္ကော ပတိဋ္ဌဟတိ. တံသမ္ပယုတ္တဿ ပန အဒေါသလက္ခဏဿ အဗျာပါဒဿ ဝသေန ယော တဿေဝ အဗျာပါဒဝိတက္ကဘာဝေါ သမ္ဘဝေယျ၊ သတိ စ အဗျာပါဒဝိတက္ကဘာဝေ ကဿစိပိ အဝိဟေဌနဇာတိကတာယ အဝိဟိံသာဝိတက္ကဘာဝေါ စ သမ္ဘဝေယျ၊ တေ ဣတရေ ဒွေ. တဒနွယိကာတိ တဿေဝ နေက္ခမ္မဝိတက္ကဿ အနုဂါမိနော၊ သရူပတော အဒိဿနတော ‘‘တသ္မိံ သတိ ဟောန္တိ၊ အသတိ န ဟောန္တီ’’တိ တဒနုမာနနေယျာ ဘဝန္တိ. သေသဒွယေပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝုတ္တနယေနေဝါတိ ‘‘ကာမပဋိသံယုတ္တော သင်္ကပ္ပေါ ကာမသင်္ကပ္ပေါ’’တိအာဒိနာ ဝိတက္ကတ္တိကေ ဝုတ္တနယေနေဝ (ဒီ. နိ. ၃.၂၈၈) ဝေဒိတဗ္ဗော အတ္ထတော အဘိန္နတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပုန ဒေသနာ ကတာတိ? တထာ ဒေသနာယ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာမတ္တမေဝေတံ.

ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘တာသု ဒွေ သတ္တေသုပိ သင်္ခါရေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တာယေဝ ဟိ ဧတာ’’တိ. တထေဝါတိ ယထာ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒီနံ ‘‘အသုဘပုဗ္ဗဘာဂေ ကာမာဝစရော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော၊ တထေဝ တာသမ္ပိ နေက္ခမ္မသညာဒီနမ္ပိ ကာမာဝစရာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကာမပဋိသံယုတ္တောတိ သမ္ပယောဂဝသေန ကာမေန ပဋိသံယုတ္တော. တက္ကနဝသေန တက္ကော. ဝိသေသတော တက္ကနဝသေန ဝိတက္ကော. သင်္ကပ္ပနပရိကပ္ပနဝသေန သင်္ကပ္ပေါ. အညေသုပိ ကာမပဋိသံယုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဝိတက္ကေ ဧဝ ကာမောပပဒေါ ဓာတု-သဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိတက္ကဿ ကာမသင်္ကပ္ပပ္ပဝတ္တိယာ သာတိသယတ္တာ. ဧသ နယော ဗျာပါဒဓာတုအာဒီသု. သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူ ဟီနဇ္ဈာသယေဟိ ကာမိတဗ္ဗဓာတုဘာဝတော ကိလေသကာမဿ အာရမ္မဏသဘာဝတ္တာတိ အတ္ထော. ဝိဟေဌေတီတိ ဝိဗာဓတိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ယထာဝုတ္တေ ကာမဓာတုတ္တိကေ. သဗ္ဗာကုသလသင်္ဂါဟိကာယ ကာမဓာတုယာ ဣတရာ ဒွေ သင်္ဂဟေတွာ ကထနံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ ကထာ. တိဿော ဓာတုယော အညမညံ အသင်္ကရတော ကထာ အသမ္ဘိန္နာ. ဣတရာ ဒွေ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဣတရာ ဒွေ ဓာတုယော ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သာမညဇောတနာယ သဝိသယဿ အတိဗျာပနေန. တတောတိ ဣတရဓာတုဒွယသင်္ဂါဟိကာယ ကာမဓာတုယာ. နီဟရိတွာတိ နိဒ္ဓါရေတွာ. ဒဿေတီတိ ဧဝံ ဘဂဝါ ဒဿေတီတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဗျာပါဒဓာတုံ။ပေ။ ကထေသိ. ကသ္မာ? ပဂေဝ အပဝါဒါ အဘိနိဝိသန္တိ၊ တတော ပရံ ဥဿဂ္ဂေါ ပဝတ္တတိ၊ ဌပေတွာ ဝါ အပဝါဒဝိသယံ တံ ပရိဟရန္တောဝ ဥဿဂ္ဂေါ ပဝတ္တတီတိ၊ ဉာယော ဟေသ လောကေ နိရုဠှောတိ.

ဒွေ ကထာတိ ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ၊ အသမ္ဘိန္နာ စာ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅) အနန္တရတ္တိကေ ဝုတ္တာ ဒွေ ကထာ. တတ္ထ ဝုတ္တနယေန အာနေတွာ ကထနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တအတ္ထော ဣဓာပိ အာဟရိတွာ ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘နေက္ခမ္မဓာတုယာ ဂဟိတာယ ဣတရာ ဒွေ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ.

သုညတဋ္ဌေနာတိ အတ္တသုညတာယ. ကာမဘဝေါ ကာမော ဥတ္တရပဒလောပေန သုညတဋ္ဌေန ဓာတု စာတိ ကာမဓာတု. ဗြဟ္မလောကန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိသညိတံ ဗြဟ္မလောကံ. ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနမှီတိ ‘‘ကာမဓာတု ရူပဓာတူ’’တိအာဒိနာ ဓာတုဂ္ဂဟဏေ ကတေ. ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗာတိ ‘‘ကာမဘဝေါ ရူပဘဝေါ’’တိအာဒိနာ ဘဝဝသေန တဒတ္ထော ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော၊ န ယာယ ကာယစိ ဓာတုယာ ဝသေန. ယဒဂ္ဂေန စ ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနေ ဘဝေန ပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော၊ တဒဂ္ဂေန ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော ဘဝဝသေန ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိဇ္ဇနတော. နိရုဇ္ဈတိ ကိလေသဝဋ္ဋမေတ္ထာတိ နိရောဓော၊ သာ ဧဝ သုညတဋ္ဌေန ဓာတူတိ နိရောဓဓာတု၊ နိဗ္ဗာနံ. နိရုဒ္ဓေ စ ကိလေသဝဋ္ဋေ ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာ နိရုဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တိ.

ဟီနဓာတုတ္တိကော အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၄) ဟီနတ္တိကေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဟီနာ ဓာတူတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပါဒါ’’တိ. တေ ဟိ လာမကဋ္ဌေန ဟီနဓာတု. ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝါတိ မဇ္ဈိမဓာတု၊ အဝသေသာ တေဘူမကဓမ္မာ. ဥတ္တမဋ္ဌေန အတပ္ပကဋ္ဌေန စ ပဏီတဓာတု၊ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာ.

ပဉ္စကာမဂုဏာ ဝိသယဘူတာ ဧတဿ သန္တီတိ ပဉ္စကာမဂုဏိကော၊ ကာမရာဂေါ. ရူပါရူပဘဝေသူတိ ရူပါရူပူပပတ္တိဘဝေသု ယထာဓိဂတေသု. အနဓိဂတေသု ပန သော ပတ္ထနာ နာမ န ဟောတီတိ ဘဝဝသေန ပတ္ထနာတိ ဣမိနာဝ ဂဟိတော. ဈာနနိကန္တီတိ ရူပါရူပဇ္ဈာနေသု နိကန္တိ. ဘဝဝသေန ပတ္ထနာတိ ဘဝေသု ပတ္ထနာတိ. ဧဝံ စတူဟိပိ ပဒေဟိ ယထာက္ကမံ မဟဂ္ဂတူပပတ္တိဘဝဝိသယာ၊ မဟဂ္ဂတကမ္မဘဝဝိသယာ၊ ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတာ၊ ဘဝပတ္ထနာဘူတာ စ တဏှာ ‘‘ဘဝတဏှာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ ဝိဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ ဝိဘဝသဟဂတာ တဏှာ ဝိဘဝတဏှာ. ရူပါဒိပဉ္စဝတ္ထု ကာမဝိသယာ ဗလဝရာဂဘူတာ တဏှာ ကာမတဏှာတိ ပဌမနယော၊ ‘‘သဗ္ဗေပိ တေဘူမကဓမ္မာ ကာမနီယဋ္ဌေန ကာမာ’’တိ (မဟာနိ. ၁) ဝစနတော တေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တာ သဗ္ဗာပိ တဏှာ ကာမတဏှာတိ ဒုတိယနယောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

အဘိဓမ္မေ ပနာတိ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဇောတနော၊ တေန ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂတော အညောပိ ကာမာဝစရဓမ္မဝိသယော လောဘော အဘိဓမ္မေ (ဝိဘ. ၉၁၅) ‘‘ကာမတဏှာ’’တိ အာဂတောတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. တိကန္တရမ္ပိ သမာနံ တဏှံယေဝ နိဿာယ ပဝတ္တိတဒေသနာနန္တရတာယ တံ ‘‘ဝါရော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ‘‘ဣမိနာ ဝါရေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမိနာ ဝါရေနာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေနာတိ အတ္ထော. ရဇနီယဋ္ဌေနာတိ ကာမနီယဋ္ဌေန. ပရိယာဒိယိတွာတိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ. တတောတိ ကာမတဏှာယ. နီဟရိတွာတိ နိဒ္ဓါရေတွာ. ဣတရာ ဒွေ တဏှာတိ ရူပတဏှံ၊ အရူပတဏှဉ္စ ဒဿေတိ. ဧတေန ‘‘ကာမတဏှာ’’တိ သာဓာရဏဝစနမေတံ သဗ္ဗဿပိ လောဘဿ၊ တဿ ပန ‘‘ရူပတဏှာ အရူပတဏှာ’’တိ ဝိသေသဝစနံ ယထာ ကာမဂုဏိကရာဂေါ ရူပရာဂေါ အရူပရာဂေါတိ ဒဿေတိ. နိရောဓတဏှာတိ ဘဝနိရောဓေ ဘဝသမုစ္ဆေဒေ တဏှာ. ယသ္မာ ဟိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ မနုဿတ္တဘာဝေ၊ ကာမာဝစရဒေဝတ္တဘာဝေ၊ ရူပါဝစရအရူပါဝစရတ္တဘာဝေ ဌိတဿ အတ္တနော သမ္မာ သမုစ္ဆေဒေါ ဟောတီတိ ဘဝနိရောဓံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တံသဟဂတာပိ တဏှာ တမေဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတီတိ.

ဝဋ္ဋသ္မိန္တိ တိဝိဓေပိ ဝဋ္ဋေ. ယထာ တေ ဟိ နိဿရိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋေ တံသမင်္ဂိသတ္တံ တေသံ ပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေန သံယောဇေန္တိ၊ ဧဝံ ကိလေသဝဋ္ဋေပီတိ. သတီတိ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနေ. ရူပါဒိဘေဒေတိ ရူပဝေဒနာဒိဝိဘာဂေ. ကာယေတိ ခန္ဓသမူဟေ. ဝိဇ္ဇမာနာတိ သတီ ပရမတ္ထတော ဥပလဗ္ဘမာနာ. ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတော ဟိ အတ္တာဒိ ပရမတ္ထတော နတ္ထိ၊ ဒိဋ္ဌိ ပန အယံ အတ္ထေဝါတိ. ဝိစိနန္တောတိ ဓမ္မသဘာဝံ ဝီမံသန္တော. ကိစ္ဆတီတိ ကိလမတိ. ပရာမသတီတိ ပရတော အာမသတိ. ‘‘သီလေန သုဒ္ဓိ၊ ဝတေန သုဒ္ဓီ’’တိ ဂဏှန္တော ဟိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂံ အတိက္ကမိတွာ တဿ ပရတော အာမသတိ နာမ. ဝီသတိဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌီတိ ရူပါဒိ-ဓမ္မေ၊ ပစ္စေကံ တေ ဝါ နိဿိတံ၊ တေသံ ဝါ နိဿယဘူတံ၊ သာမိဘူတံ ဝါ ကတွာ ပရိကပ္ပနဝသေန ပဝတ္တိယာ ဝီသတိဝတ္ထုကာ အတ္တဒိဋ္ဌိ ဝီသတိ. ဝိမတီတိ ဓမ္မေသု သမ္မာ၊ မိစ္ဆာ ဝါ မနနာဘာဝတော သံသယိတဋ္ဌေန အမတိ၊ အပ္ပဋိပဇ္ဇနန္တိ အတ္ထော. ဝိပရိယာသဂ္ဂါဟောတိ အသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ‘‘သုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝိပရီတဂ္ဂါဟော.

စိရပါရိဝါသိယဋ္ဌေနာတိ စိရပရိဝုတ္ထတာယ ပုရာဏဘာဝေန. အာသဝနဋ္ဌေနာတိ သန္ဒနဋ္ဌေန၊ ပဝတ္တနဋ္ဌေနာတိ အတ္ထော. သဝတီတိ ပဝတ္တတိ. အဝဓိအတ္ထော အာ-ကာရော၊ အဝဓိ စ မရိယာဒါဘိဝိဓိဘေဒတော ဒုဝိဓော. တတ္ထ မရိယာဒေါ ကိရိယံ ဗဟိ ကတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အာ ပါဋလိပုတ္တာ ဝုဋ္ဌော ဒေဝေါ’’တိ. အဘိဝိဓိ ကိရိယံ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ‘‘အာ ဘဝဂ္ဂါ ဘဂဝတော ယသော ပဝတ္တော’’တိ. အဘိဝိဓိအတ္ထော အယံ အာ-ကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ကတ္ထစိ ဒွေ အာသဝါ အာဂတာတိ ဝိနယပါဠိံ (ပါရာ. ၃၉) သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ၊ သမ္ပရာယိကာနံ အာသဝါနံ ပဋိဃာတာယာ’’တိ (ပါရာ. ၃၉) ဒွိဓာ အာသဝါ အာဂတာတိ. ကတ္ထစီတိ တိကနိပါတေ အာသဝသုတ္တေ၊ (ဣတိဝု. ၅၆၊ သံ. နိ. ၅.၁၆၃) အညေသု စ သဠာယတနသုတ္တာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၃၂၁). သဠာယတနသုတ္တေသုပိ ဟိ ‘‘တယောမေ အာဝုသော အာသဝါ ကာမာသဝေါ ဘဝါသဝေါ အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ တယော ဧဝ အာဂတာတိ. နိရယံ ဂမေန္တီတိ နိရယဂါမိနီယာ. ယသ္မာ ဣဓ သာသဝံ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ အာသဝပရိယာယေန ဒေသိတံ၊ တသ္မာ ပဉ္စဂတိသံဝတ္တနီယဘာဝေန အာသဝါ အာဂတာ. ဣမသ္မိံ သင်္ဂီတိသုတ္တေ တယော အာဂတာတိ. ဧတ္ထ ယသ္မာ အညေသု စ အာ ဘဝဂ္ဂံ အာ ဂေါတြဘုံ ပဝတ္တန္တေသု မာနာဒီသု ဝိဇ္ဇမာနေသု အတ္တတ္တနိယာဒိဂ္ဂါဟဝသေန၊ အဘိဗျာပနမဒကရဏဝသေန အာသဝသဒိသတာ စ ဧတေသံယေဝ၊ န အညေသံ၊ တသ္မာ ဧတေသွေဝ အာသဝ-သဒ္ဒေါ နိရုဠှော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န စေတ္ထ ‘‘ဒိဋ္ဌာသဝေါ နာဂတော’’တိ စိန္တေတဗ္ဗံ ဘဝတဏှာယ၊ ဘဝဒိဋ္ဌိယာပိ ဘဝါသဝဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ. ကာမာသဝေါ နာမ ကာမနဋ္ဌေန၊ အာသဝနဋ္ဌေန စ. ဝုတ္တာယေဝ အတ္ထတော နိန္နာနာကရဏတော.

ကာမေ ဧသတိ ဂဝေသတိ ဧတာယာတိ ကာမေသနာ၊ ကာမာနံ အဘိပတ္ထနာဝသေန၊ ပရိယေဋ္ဌိဝသေန၊ ပရိဘုဉ္ဇနဝသေန ဝါ ပဝတ္တရာဂေါ. ဘဝေသနာ ပန ဘဝပတ္ထနာ၊ ဘဝါဘိရတိဘဝဇ္ဈောသာနဝသေန ပဝတ္တရာဂေါ. ဒိဋ္ဌိဂတိကသမ္မတဿာတိ အညတိတ္ထိယေဟိ ပရိကပ္ပိတဿ၊ သမ္ဘာဝိတဿ စ. ဗြဟ္မစရိယဿာတိ တပေါပက္ကမဿ. တဒေကဋ္ဌန္တိ တာဟိ ရာဂဒိဋ္ဌီဟိ သဟဇေကဋ္ဌံ. ကမ္မန္တိ အကုသလကမ္မံ. တမ္ပိ ဟိ ကာမာဒိကေ နိဗ္ဗတ္တနာဓိဋ္ဌာနာဒိဝသေန ပဝတ္တံ ‘‘ဧသတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အန္တဂ္ဂါဟိကာ ဒိဋ္ဌီတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ. ယာ ကာစိ ပန မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တပေါပက္ကမဟေတုကာ ဗြဟ္မစရိယေသနာ ဧဝ.

အာကာရသဏ္ဌာနန္တိ ဝိသိဋ္ဌာကာရာဝဋ္ဌာနံ ကထံဝိဓန္တိ ဟိ ကေန ပကာရေန သဏ္ဌိတံ၊ သမဝဋ္ဌိတန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဒတ္ထတော ပန ဝိဒဟနံ ဝိသိဋ္ဌာကာရေန အဝဋ္ဌာနံ ဝိဓာ၊ ဝိဓီယတိ ဝိသဒိသာကာရေန ဌပီယတီတိ ဝိဓာ၊ ကောဋ္ဌာသော. ဝိဒဟနတော ဟီနာဒိဝသေန ဝိဝိဓေနာကာရေန ဒဟနတော ဥပဓာရဏတော ဝိဓာ၊ မာနောဝ. သေယျသဒိသဟီနာနံ ဝသေနာတိ သေယျသဒိသဟီနဘာဝါနံ ယာထာဝါ’ ယာထာဝဘူတာနံ ဝသေန. တယော မာနာ ဝုတ္တာ သေယျဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကာ. ဧသ နယော သဒိသဟီနေသုပိ. တေနာဟ ‘‘အယဉှိ မာနော’’တိအာဒိ. ဣဒါနိ ယထာဥဒ္ဒိဋ္ဌေ နဝဝိဓေပိ မာနေ ဝတ္ထုဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရာဇူနဉ္စေဝ ပဗ္ဗဇိတာနဉ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကသ္မာ? တေ ဝိသေသတော အတ္တာနံ သေယျတော ဒဟန္တီတိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘ရာဇာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကော မယာ သဒိသော အတ္ထီတိ ကော-သဒ္ဒေါ ပဋိက္ခေပတ္ထော၊ အညော သဒိသော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. ဧတေသံယေဝါတိ ရာဇူနံ၊ ပဗ္ဗဇိတာနဉ္စ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ သေဋ္ဌဝတ္ထုကတ္တာ တဿ. ‘‘ဟီနောဟမသ္မီ’’တိ မာနေပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘ကော မယာ သဒိသော အညော ရာဇပုရိသော အတ္ထီ’’တိ ဝါ ‘‘မယှံ အညေဟိ သဒ္ဓိံ ကိံ နာနာကရဏ’’န္တိ ဝါ ‘‘အမစ္စော တိ နာမာမေဝ။ပေ။ နာမာဟ’’န္တိ ဝါတိ သဒိသဿ သေယျမာနာဒီနံ တိဏ္ဏံ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနံ.

ဒါသာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဘတိက ကမ္မကရာဒီနံ ပရာဓီနဝုတ္တိကာနံ ဂဟဏံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝါ ဂဟိတေ ဧဝ ‘‘ပုက္ကုသစဏ္ဍာလာဒယောပီ’’တိ သယမေဝ ဒဿေတိ. နနု စ မာနော နာမာယံ သံပဂ္ဂဟရသော၊ သော ကထံ ဩမာနေ သမ္ဘဝတီတိ? သောပိ အဝကရဏမုခေန ဝိဓာနဝတ္ထုနာ ပဂ္ဂဏှနဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ နာယံ ဝိရောဓော. တေနေဝါဟ ‘‘ကိံ ဒါသော နာမ အဟန္တိ ဧတေ မာနေ ကရောတီ’’တိ. တထာ ဟိဿ ယာထာဝမာနတာ ဝုတ္တာ.

ယာထာဝမာနာ ဘဝနိကန္တိ ဝိယ၊ အတ္တဒိဋ္ဌိ ဝိယ စ န မဟာသာဝဇ္ဇာ၊ တသ္မာ တေ န အပါယဂမနီယာ. ယထာဘူတဝတ္ထုကတာယ ဟိ တေ ယာထာဝမာနာ. ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဝဇ္ဈာ’’တိ စ တဿ အနဝသေသပ္ပဟာယိတာယ ဝုတ္တံ. ဒုတိယတတိယမဂ္ဂေဟိ စ တေ ယထာက္ကမံ ပဟီယန္တိ၊ ယေ ဩဠာရိကတရာ၊ ဩဠာရိကတမာ စ. မာနော ဟိ ‘‘အဟံ အသ္မီ’’တိ ပဝတ္တိယာ ဥပရိမဂ္ဂေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဝိပစ္စနီကော ဟုတွာ ပဟီယတိ. အယာထာဝမာနာ နာမ အယထာဘူတဝတ္ထုကတာယ၊ တေနေဝ တေ မဟာသာဝဇ္ဇဘာဝေန ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဝုတ္တာ.

အတတိ သတတံ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီတိ အဒ္ဓါ၊ ကာလောတိ အာဟ ‘‘တယော အဒ္ဓါတိ တယော ကာလာ’’တိ. သုတ္တန္တပရိယာယေနာတိ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၈၃) အာဂတနယေန. တတ္ထ ဟိ ‘‘ယော စာဝုသော မနော၊ ယေ စ ဓမ္မာ၊ ဥဘယမေတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ၊ တသ္မိံ စေ ပစ္စုပ္ပန္နေ ဆန္ဒရာဂပဋိဗဒ္ဓံ ဟောတိ ဝိညာဏံ၊ ဆန္ဒရာဂပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ဝိညာဏဿ တဒဘိနန္ဒတိ၊ တဒဘိနန္ဒန္တော ပစ္စုပ္ပန္နေသု ဓမ္မေသု သံဟီရတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၈၄) အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိတော ပုဗ္ဗေ’’တိအာဒိ. တဒန္တရန္တိ တေသံ စုတိပဋိသန္ဓီနံ ဝေမဇ္ဈံ ပစ္စုပ္ပန္နော အဒ္ဓါ၊ ယော ပုဗ္ဗန္တာပရန္တာနံ ဝေမဇ္ဈတာယ ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ ကင်္ခတိ၊ (ဓ. သ. ၁၁၂၃) ပုဗ္ဗန္တာပရန္တေ အညာဏ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၀၆၇၊ ၁၁၀၆၊ ၁၁၂၈) ဧဝမာဒီသု ‘‘ပုဗ္ဗန္တာပရန္တော’’တိ စ ဝုစ္စတိ. ဘင်္ဂေါ ဓမ္မော အတီတံသေန သင်္ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ဘင်္ဂတော ဥဒ္ဓံ အတီတော အဒ္ဓါ နာမာ’’တိ. တထာ အနုပ္ပန္နော ဓမ္မော အနာဂတံသေန သင်္ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပါဒတော ပုဗ္ဗေ အနာဂတော အဒ္ဓါ နာမာ’’တိ. ခဏတ္တယေတိ ဥပ္ပါဒေါ၊ ဌိတိ၊ ဘင်္ဂေါတိ တီသု ခဏေသု. ယဒါ ဟိ ဓမ္မော ဟေတုပစ္စယဿ သမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ယဒါ စ ဝေတိ၊ ဣတိ ဒွီသုပိ ခဏေသု ဌိတိက္ခဏေ ဝိယ ပစ္စုပ္ပန္နောတိ. ဓမ္မာနဉှိ ပါကဘာဝူပါဓိကံ ပတ္တဗ္ဗံ ဥဒယော၊ ဝိဒ္ဓံသဘာဝူပါဓိကံ ဝယော၊ တဒုဘယဝေမဇ္ဈံ ဌိတိ. ယဒိ ဧဝံ အဒ္ဓါ နာမာယံ ဓမ္မော ဧဝ အာပန္နောတိ? န ဓမ္မော၊ ဓမ္မဿ ပန အဝတ္ထာဘေဒေါ၊ တဉ္စ ဥပါဒါယ လောကေ ကာလသမညာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အတီတာဒိဘေဒေါ စ နာမ အယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. တေနေဝ ဝေါဟာရေနာတိ တံ တံ အဝတ္ထာဝိသေသံ ဥပါဒါယ ဓမ္မော ‘‘အတီတော အနာဂတော ပစ္စုပ္ပန္နော’’တိ ယေန ဝေါဟာရေန ဝေါဟရီယတိ၊ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ ဟိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကာလော တဿေဝ ဓမ္မဿ ပဝတ္တိအဝတ္ထာဝိသေသံ ဥပါဒါယ တေနေဝ ဝေါဟာရေန ‘‘အတီတော အဒ္ဓါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော.

အန္တ-သဒ္ဒေါ လောကေ ပရိယောသာနေ၊ ကောဋိယံ နိရုဠှောတိ တဒတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အန္တောယေဝ အန္တော’’တိ အာဟ၊ ကောဋိ အန္တောတိ အတ္ထော. ပရဘာဂေါတိ ပါရိမန္တော. အမတိ ဂစ္ဆတိ ဘဝပ္ပဗန္ဓော နိဋ္ဌာနံ ဧတ္ထာတိ အန္တော၊ ကောဋိ. အမနံ နိဋ္ဌာနဂမနန္တိ အန္တော၊ ဩသာနံ. သော ပန ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၉၃၊ သံ. နိ. ၂.၅၁) ဝုတ္တတ္တာ ဒုက္ခဏ္ဏဝဿ ပါရိမန္တောတိ အာဟ ‘‘ပရဘာဂေါ’’တိ. အမ္မတိ ပရိဘုယျတိ ဟီဠီယတီတိ အန္တော၊ လာမကော. အမ္မတိ ဘာဂသော ဉာယတီတိ အန္တော၊ အံသောတိ အာဟ ‘‘ကောဋ္ဌာသော အန္တော’’တိ. သန္တော ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနော ကာယော ဓမ္မသမူဟောတိ သက္ကာယော၊ ခန္ဓာ၊ တေ ပန အရိယသစ္စဘူတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ. ပုရိမတဏှာတိ ယေသံ နိဗ္ဗတ္တိကာ၊ တန္နိဗ္ဗတ္တိတော ပဂေဝ သိဒ္ဓါ တဏှာ. အပ္ပဝတ္တိဘူတန္တိ နပ္ပဝတ္တတိ တဒုဘယံ ဧတ္ထာတိ တေသံ အပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ. ယဒိ ‘‘သက္ကာယော အန္တော’’တိအာဒိနာ အညမညံ ဝိဘတ္တိတာယ ဒုက္ခသစ္စာဒယော ဂဟိတာ၊ အထ ကသ္မာ မဂ္ဂေါ န ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဥပါယတ္တာတိ ဥပါယဘာဝတော၊ သမ္ပာပကဟေတုဘာဝတောတိ အတ္ထော.

ယဒိ ပန ဟေတုမန္တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟေတု ဂဟိတော ဟောတိ၊ နနု ဧဝံ သက္ကာယဂ္ဂဟဏေနေဝ တဿ ဟေတုဘူတော သက္ကာယသမုဒယော ဂဟိတော ဟောတီတိ? တဿ ဂဟဏေ သင်္ခတဒုကော ဝိယ၊ သပ္ပစ္စယဒုကော ဝိယ စ ဒုကောဝါယံ အာပဇ္ဇတိ၊ န တိကော. ယထာ ပန သက္ကာယံ ဂဟေတွာ သက္ကာယသမုဒယောပိ ဂဟိတော၊ ဧဝံ သက္ကာယနိရောဓံ ဂဟေတွာ သက္ကာယနိရောဓုပါယော ဂယှေယျ၊ ဧဝံ သတိ စတုက္ကော အယံ အာပဇ္ဇေယျ၊ န တိကော၊ တသ္မာ ဟေတုမန္တဂ္ဂဟဏေန ဟေတုဂ္ဂဟဏံ န စိန္တေတဗ္ဗံ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော ယုတ္တော သိယာ – ဣဓ သက္ကာယသက္ကာယသမုဒယာ အနာဒိကာလိကာ၊ အသတိ မဂ္ဂဘာဝနာယံ ပစ္စယာနုပရမေန အပရိယန္တာ စ၊ နိဗ္ဗာနံ ပန အပ္ပစ္စယတ္တာ အတ္တနော နိစ္စတာယ ဧဝ သဗ္ဗဒါဘာဝီတိ အနာဒိကာလိကော၊ အပရိယန္တော စ. ဣတိ ဣမာနိ တီဏိ သစ္စာနိ မဟာထေရော ဣမာယ သဘာဂတာယ ‘‘တယော အန္တာ’’တိ တိကံ ကတွာ ဒဿေတိ. အရိယမဂ္ဂေါ ပန ကဒါစိ ကရဟစိ လဗ္ဘမာနော န တထာတိ တဿ အတိဝိယ ဒုလ္လဘပါတုဘာဝတံ ဒီပေတုံ တိကတော ဗဟိကတောတိ အယမေတ္ထ အတ္တနောမတိ.

ဒုက္ခတာတိ ဒုက္ခဘာဝေါ၊ ဒုက္ခံယေဝ ဝါ ယထာ ဒေဝေါ ဧဝ ဒေဝတာ. ဒုက္ခ-သဒ္ဒေါ စာယံ အဒုက္ခသဘာဝေသုပိ သုခုပေက္ခာသု ကဉ္စိ အနိဋ္ဌတာဝိသေသံ ဥပါဒါယ ပဝတ္တတီတိ တတော နိဝတ္တေန္တော သဘာဝဒုက္ခဝါစိနာ ဧကေန ဒုက္ခ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခတာ’’တိ အာဟ. ဘဝတိ ဟိ ဧကန္တတော တံသဘာဝေပိ အတ္ထေ အညဿ ဓမ္မဿ ယေန ကေနစိ သဒိသတာလေသေန ဗျဘိစာရာသင်္ကာတိ ဝိသေသိတဗ္ဗတာ ယထာ ‘‘ရူပရူပံ တိလတေလ’’န္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ပကိဏ္ဏကထာ) စ. သင်္ခါရဘာဝေနာတိ သင်္ခတဘာဝေန. ပစ္စယေဟိ သင်္ခရီယန္တီတိ သင်္ခါရာ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ. သင်္ခရိယမာနတ္တာ ဧဝ ဟိ အသာရကတာယ ပရိဒုဗ္ဗလဘာဝေန ဘင်္ဂဘင်္ဂါဘိမုခက္ခဏေသု ဝိယ အတ္တလာဘက္ခဏေပိ ဝိဗာဓပ္ပတ္တာ ဧဝ ဟုတွာ သင်္ခါရာ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘သင်္ခတတ္တာ ဥပ္ပါဒဇရာဘင်္ဂပီဠိတာ’’တိ. တသ္မာတိ ယထာဝုတ္တကာရဏတော. အညဒုက္ခသဘာဝဝိရဟတောတိ ဒုက္ခဒုက္ခတာဝိပရိဏာမဒုက္ခတာသင်္ခါတဿ အညဿ ဒုက္ခသဘာဝဿ အဘာဝတော. ဝိပရိဏာမေတိ ပရိဏာမေ၊ ဝိဂမေတိ အတ္ထော. တေနာဟ ပပဉ္စသူဒနိယံ ‘‘ဝိပရိဏာမဒုက္ခာတိ နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခ’’န္တိ. အပရိညာတဝတ္ထုကာနဉှိ သုခဝေဒနုပရမော ဒုက္ခတော ဥပဋ္ဌာတိ၊ သွာယမတ္ထော ပိယဝိပ္ပယောဂေန ဒီပေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘သုခဿ ဟီ’’တိအာဒိ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယော ပဒေသနိဿိတော ဝေဒနာဝိသေသမတ္တဝိသယတ္တာတိ အနဝသေသတော သင်္ခါရဒုက္ခတံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော. နနု စ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၈) ဝစနတော သုခဒုက္ခဝေဒနာနမ္ပိ သင်္ခါရဒုက္ခတာ အာပန္နာတိ? သစ္စမေတံ၊ သာ ပန သာမညဇောတနာအပဝါဒဘူတေန ဣတရဒုက္ခတာဝစနေန နိဝတ္တီယတီတိ နာယံ ဝိရောဓော. တေနေဝါဟ ‘‘ဌပေတွာ ဒုက္ခဝေဒနံ သုခဝေဒနဉ္စာ’’တိ.

မိစ္ဆာသဘာဝေါတိ ‘‘ဟိတသုခါဝဟော မေ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ အာသီသိတောပိ တထာ အဘာဝတော၊ အသုဘာဒီသုယေဝ ‘‘သုဘ’’န္တိအာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိတော စ မိစ္ဆာသဘာဝေါ၊ မုသာသဘာဝေါတိ အတ္ထော. မာတုဃာတကာဒီသု ပဝတ္တမာနာပိ ဟိ ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာဝ ပဝတ္တန္တီတိ တေ ဓမ္မာ ‘‘ဟိတသုခါဝဟာ မေ ဘဝိဿန္တီ’’တိ အာသီသိတာ ဟောန္တိ. တထာ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု သုဘာဒိဝိပရိယာသဒဠှတာယ အာနန္တရိယကမ္မနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီသု ပဝတ္တိ ဟောတီတိ တေ ဓမ္မာ အသုဘာဒီသု သုဘာဒိဝိပရီတပ္ပဝတ္တိကာ ဟောန္တိ. ဝိပါကဒါနေ သတိ ခန္ဓဘေဒါနန္တရမေဝ ဝိပါကဒါနတော နိယတော၊ မိစ္ဆတ္တော စ သော နိယတော စာတိ မိစ္ဆတ္တနိယတော. အနေကေသု အာနန္တရိယေသု ကတေသု ယံ တတ္ထ ဗလဝံ၊ တံ ဝိပစ္စတိ၊ န ဣတရာနီတိ ဧကန္တဝိပါကဇနကတာယ နိယတတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ‘‘ဝိပါကဒါနေ သတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ခန္ဓဘေဒါနန္တရန္တိ စုတိအနန္တရန္တိ အတ္ထော. စုတိ ဟိ မရဏနိဒ္ဒေသေ ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၉၀၊ မ. နိ. ၁.၁၂၃၊ ၃.၃၇၃၊ ဝိဘ. ၁၉၃) ဝုတ္တာ၊ ဧတေန ဝစနေန သတိ ဖလဒါနေ စုတိအနန္တရော ဧဝ ဧတေသံ ဖလကာလော၊ န အညောတိ ဖလကာလနိယမေန နိယတတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ၊ န ဖလဒါနနိယမေနာတိ နိယတဖလကာလာနံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယာနမ္ပိ နိယတတာ အာပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ပစ္စယန္တရဝိကလတာဒီဟိ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အတ္တနော သဘာဝေန ဝိပါကဓမ္မတာ ဝိယ ဗလဝတာ အာနန္တရိယေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ အဝိပစ္စမာနာနမ္ပိ အာနန္တရိယာနံ ဖလဒါနေ နိယတသဘာဝါ၊ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ ပဝတ္တီတိ အတ္တနော သဘာဝေန ဖလဒါနနိယမေနေဝ နိယတတာ၊ အာနန္တရိယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဿဉ္စ နိယတသဘာဝါ၊ အာနန္တရိယသဘာဝါ စ တေသံ ပဝတ္တီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ အညဿ ဗလဝတော အာနန္တရိယဿ အဘာဝေ စုတိအနန္တရံ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော.

နနု ဧဝံ အညေသမ္ပိ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယာနံ အညသ္မိံ ဝိပါကဒါယကေ အသတိ စုတိအနန္တရမေဝ ဧကန္တေန ဖလဒါနတော အာနန္တရိယသဘာဝါ၊ နိယတသဘာဝါ စ ပဝတ္တိ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ အသမာနဇာတိကေန စေတောပဏိဓိဝသေန၊ ဥပဃာတကေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗဝိပါကတ္တာ အနန္တရေကန္တဖလဒါယကတ္တာဘာဝါ၊ န ပန အာနန္တရိယာနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ဝိယ အသမာနဇာတိကံ ဖလနိဝတ္တကံ အတ္ထိ သဗ္ဗာနန္တရိယာနံ အဝီစိဖလတ္တာ၊ န စ ဟေဋ္ဌူပပတ္တိံ ဣစ္ဆတော သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိယ ဥပရူပပတ္တိဇနကကမ္မဗလံ အာနန္တရိယဗလံ နိဝတ္တေတုံ သမတ္ထော စေတောပဏိဓိ အတ္ထိ အနိစ္ဆန္တဿေဝ အဝီစိပါတနတော၊ န စ အာနန္တရိယုပဃာတကံ ကိဉ္စိ ကမ္မံ အတ္ထိ. တသ္မာ တေသံယေဝ အနန္တရေကန္တဝိပါကဇနကသဘာဝါ ပဝတ္တီတိ. အနေကာနိ စ အာနန္တရိယာနိ ကတာနိ ဧကန္တေ ဝိပါကေ နိယတတ္တာ ဥပရတာဝိပစ္စနသဘာဝါသင်္ကတ္တာ နိစ္ဆိတာနိ သဘာဝတော နိယတာနေဝ. စုတိအနန္တရံ ပန ဖလံ အနန္တရံ နာမ၊ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာနိ၊ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာနိ အနန္တရပယောဇနာနိ စာတိ သဘာဝတော အာနန္တရိယာနေဝ စ ဟောန္တိ. တေသု ပန သမာနသဘာဝေသု ဧကေန ဝိပါကေ ဒိန္နေ ဣတရာနိ အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ တေနေဝ ကတတ္တာ န ဒုတိယံ တတိယဉ္စ ပဋိသန္ဓိံ ကရောန္တိ၊ န သမတ္ထတာဝိဃာတတ္တာတိ နတ္ထိ တေသံ နိယတာနန္တရိယတာနိဝတ္တီတိ. န ဟိ သမာနသဘာဝံ သမာနသဘာဝဿ သမတ္ထတံ ဝိဟနတီတိ. ဧကဿ ပန အညာနိပိ ဥပတ္ထမ္ဘကာနိ ဟောန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ. သမ္မာသဘာဝေတိ သစ္စသဘာဝေ. နိယတော ဧကန္တိကော အနန္တရမေဝ ဖလဒါနေနာတိ သမ္မတ္တနိယမတော.န နိယတောတိ ဥဘယထာပိ န နိယတော. အဝသေသာနံ ဓမ္မာနန္တိ ကိလေသာနန္တရိယကမ္မနိယျာနိကဓမ္မေဟိ အညေသံ ဓမ္မာနံ.

တမန္ဓကာရောတိ တမော အန္ဓကာရောတိ ပဒဝိဘာဂေါ. အဝိဇ္ဇာ တမော နာမ အာရမ္မဏဿ ဆာဒနဋ္ဌေန. တေနေဝါဟ ‘‘တမော ဝိဟတော၊ အာလောကော ဥပ္ပန္နော (မ. နိ. ၁.၃၈၅၊ ပါရာ. ၁၂)၊ တမောက္ခန္ဓော ပဒါလိတော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၆၄) စ အာဒိ. အဝိဇ္ဇာသီသေန ဝိစိကိစ္ဆာ ဝုတ္တာ မဟတာ သမ္မောဟေန သဗ္ဗကာလံ အဝိယုဇ္ဇနတော. အာဂမ္မာတိ ပတွာ. ကင်္ခတီတိ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟံ အတီတမဒ္ဓါန’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၀) ကင်္ခံ ဥပ္ပါဒေတိ သံသယံ အာပဇ္ဇတိ. အဓိမုစ္စိတုံ န သက္ကောတီတိ ပသာဒါဓိမောက္ခဝသေန အဓိမုစ္စိတုံ န သက္ကောတိ. တေနာဟ ‘‘န သမ္ပသီဒတီ’’တိ. ယာဝတ္တကဉှိ ယသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝိစိကိစ္ဆာ န ဝိဂစ္ဆတိ၊ တာဝ တတ္ထ သဒ္ဓါဓိမောက္ခော အနဝသရောဝ. န ကေဝလံ သဒ္ဓါဓိမောက္ခော၊ နိစ္ဆယာဓိမောက္ခောပိ တတ္ထ န ပတိဋ္ဌဟတိ ဧဝ.

န ရက္ခိတဗ္ဗာနီတိ ‘‘ဣမာနိ မယာ ရက္ခိတဗ္ဗာနီ’’တိ ဧဝံ ကတ္ထစိ ရက္ခာကိစ္စံ နတ္ထိ ပရတော ရက္ခိတဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတော. သတိယာ ဧဝ ရက္ခိတာနီတိ မုဋ္ဌဿစ္စဿ ဗောဓိမူလေ ဧဝ သဝါသနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ သတိယာ ရက္ခိတဗ္ဗာနိ နာမ သဗ္ဗဒါပိ ရက္ခိတာနိ ဧဝ. နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတန္တိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ နာမ နတ္ထေဝ၊ ယတော သုပရိသုဒ္ဓေါ ကာယသမာစာရော ဘဂဝတော. နော အပရိသုဒ္ဓါ၊ ပရိသုဒ္ဓါ ဧဝ အပရိသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ပဟီနတ္တာ. တထာပိ ဝိနယေ အပကတညုတာဝသေန သိယာ တေသံ အပါရိသုဒ္ဓိလေသော၊ န ဘဂဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝိဟာရကာရံ အာပတ္တိန္တိ ဧကဝစနဝသေန ‘‘အာပတ္တိယော’’တိ ဧတ္ထ အာပတ္တိ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဘိဓေယျာနုရူပဉှိ လိင်္ဂဝစနာနိ ဟောန္တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ‘‘မနောဒွါရေ’’တိ ဣဒံ တဿာ အာပတ္တိယာ အကိရိယသမုဋ္ဌာနတာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ မနောဒွါရေ ပညတ္တာ အာပတ္တိ အတ္ထီတိ. သဥပါရမ္ဘဝသေနာတိ သဝတ္တဗ္ဗတာဝသေန၊ န ပန ဒုစ္စရိတလက္ခဏာပတ္တိဝသေန၊ ယတော နံ ဘဂဝါ ပဋိက္ခိပတိ. ယထာ အာယသ္မတော မဟာကပ္ပိနဿာပိ ‘‘ဂစ္ဆေယျံ ဝါဟံ ဥပေါသထံ၊ န ဝါ ဂစ္ဆေယျံ. ဂစ္ဆေယျံ ဝါဟံ သံဃကမ္မံ၊ န ဝါ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၃၇) ပရိဝိတက္ကိတံ. မနောဒုစ္စရိတန္တိ မနောဒွါရိကံ အပ္ပသတ္ထံ စရိတံ. သတ္ထာရာ အပ္ပသတ္ထတာယ ဟိ တံ ဒုစ္စရိတံ နာမ ဇာတံ၊ န သဘာဝတော.

ယသ္မာ မဟာကာရုဏိကော ဘဂဝါ သဒေဝကဿ လောကဿ ဟိတသုခါယ ဧဝ ပဋိပဇ္ဇမာနော အစ္စန္တဝိဝေကဇ္ဈာသယတာယ တဗ္ဗိဓုရံ ဓမ္မသေနာပတိနော စိတ္တုပ္ပါဒံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘န ခေါ တေ။ပေ။ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗ’’န္တိ အဝေါစ၊ တသ္မာ သော ထေရဿ စိတ္တုပ္ပါဒေါ ဘဂဝတော န ပါသံသောတိ ကတွာ မနောဒုစ္စရိတံ နာမ ဇာတော၊ တဿ စ ပဋိက္ခေပေါ ဥပါရမ္ဘောတိ အာဟ ‘‘တသ္မိံ မနောဒုစ္စရိတေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေန္တော’’တိ. ဘဂဝတော ပန ဧတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ၊ ယတော ပဝါရဏာသုတ္တေ ‘‘ဟန္ဒ ဒါနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဝါရေမိ ဝေါ၊ န စ မေ ကိဉ္စိ ဂရဟထ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅) ဝုတ္တော ဘိက္ခုသံဃော ‘‘န ခေါ မယံ ဘန္တေ ဘဂဝတော ကိဉ္စိ ဂရဟာမ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ သတ္ထု ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရာဒိကံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိ. အယဉှိ လောကနာထဿ ဒုစ္စရိတာဘာဝေါ ဗောဓိသတ္တဘူမိယမ္ပိ စရိယာစိရာနုဂတော အဟောသိ၊ ပဂေဝ ဗုဒ္ဓဘူမိယန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အနစ္ဆရိယဉ္စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ.

ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဓမ္မာ ဂုဏာ၊ န အညေသန္တိ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ. တထာ ဟိ တေ ဗုဒ္ဓါနံ အာဝေဏိကဓမ္မာတိ ဝုစ္စန္တိ. တတ္ထ ‘‘နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတ’’န္တိအာဒိနာ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတာဘာဝဝစနံ ယထာဓိကာရံ ကာယကမ္မာဒီနံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိတာယ လဒ္ဓဂုဏကိတ္တနံ၊ န အာဝေဏိကဓမ္မန္တရဒဿနံ. သဗ္ဗသ္မိဉှိ ကာယကမ္မာဒိကေ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိနိ ကုတော ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ သမ္ဘဝေါ. ‘‘ဗုဒ္ဓဿ အပ္ပဋိဟတဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနိ သဗ္ဗညုတညာဏတော ဝိသုံယေဝ တီဏိ ဉာဏာနိ စတုယောနိပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ ဝိယာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဧကံယေဝ ဟုတွာ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ နာမ သဗ္ဗညုတညာဏမေဝ. နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနီတိ သတ္တေသု ဟိတဆန္ဒဿ ဟာနိ နတ္ထိ. နတ္ထိ ဝီရိယဿ ဟာနီတိ ခေမပဝိဝေကဝိတက္ကာနုဂတဿ ဝီရိယဿ ဟာနိ နတ္ထိ. ‘‘နတ္ထိ ဒဝါတိ ခိဍ္ဍာဓိပ္ပါယေန ကိရိယာ နတ္ထိ. နတ္ထိ ရဝါတိ သဟသာ ကိရိယာ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ သဟသာ ပန ကိရိယာ ဒဝါ ‘‘အညံ ကရိဿာမီ’’တိ အညကရဏံ ရဝါ. ခလိတန္တိ ဝိရဇ္ဈနံ ဉာဏေန အပ္ဖုဋံ. သဟသာတိ ဝေဂါယိတတ္တံ တုရိတကိရိယာ. အဗျာဝဋော မနောတိ နိရတ္ထကော စိတ္တသမုဒါစာရော. အကုသလစိတ္တန္တိ အညာဏုပေက္ခမာဟ၊ အယဉ္စ ဒီဃဘာဏကာနံ ပါဌော အာကုလော ဝိယ. အယံ ပန ပါဌော အနာကုလော –

အတီတံသေ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော အပ္ပဋိဟတဉာဏံ၊ အနာဂတံသေ၊ ပစ္စုပ္ပန္နံသေ. ဣမေဟိ တီဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိ၊ သဗ္ဗံ ဝစီကမ္မံ၊ သဗ္ဗံ မနောကမ္မံ. ဣမေဟိ ဆဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဆန္ဒဿ ဟာနိ၊ နတ္ထိ ဓမ္မဒေသနာယ၊ နတ္ထိ ဝီရိယဿ၊ နတ္ထိ သမာဓိဿ၊ နတ္ထိ ပညာယ၊ နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ. ဣမေဟိ ဒွါဒသဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော နတ္ထိ ဒဝါ၊ နတ္ထိ ရဝါ၊ နတ္ထိ အပ္ဖုဋံ၊ နတ္ထိ ဝေဂါယိတတ္တံ၊ နတ္ထိ အဗျာဝဋမနော၊ နတ္ထိ အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာတိ.

တတ္ထ အပ္ပဋိသင်္ခါနုပေက္ခာတိ အညာဏုပေက္ခာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဧတ္ထ စ တထာဂတဿ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိံ ကာယဝစီမနောသမာစာရပါရိသုဒ္ဓိယာဝ သင်္ဂဟေတွာ သမာစာရတ္တယဝသေန မဟာထေရေန တိကော ဒေသိတော.

ကိဉ္စနာတိ ကိဉ္စိက္ခာ. ဣမေ ပန ရာဂါဒယော ပလိဗုန္ဓနဋ္ဌေန ကိဉ္စနာ ဝိယာတိ ကိဉ္စနာ. တေနာဟ ‘‘ကိဉ္စနာတိ ပလိဗောဓာ’’တိ.

အနုဒဟနဋ္ဌေနာတိ အနု အနု ဒဟနဋ္ဌေန. ရာဂါဒယော အရူပဓမ္မာ ဣတ္တရက္ခဏာ ကထံ အနုဒဟန္တီတိ အာသင်္ကံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘တတ္ထ ဝတ္ထူနီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ ဝစနသေသော. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ရာဂါဒီနံ အနုဒဟနဋ္ဌေ. ဝတ္ထူနီတိ သာသနေ၊ လောကေ စ ပါကဋတ္တာ ပစ္စက္ခဘူတာနိ ကာရဏာနိ. ရာဂေါ ဥပ္ပန္နော တိခိဏကရော ဟုတွာ. တသ္မာ တံသမုဋ္ဌာနာ တေဇောဓာတု အတိဝိယ တိခိဏဘာဝေန သဒ္ဓိံ အတ္တနာ သဟဇာတဓမ္မေဟိ ဟဒယပ္ပဒေသံ ဈာပေသိ ယထာ တံ ဗာဟိရာ တေဇောဓာတု သနိဿယံ. တေန သာ ဘိက္ခုနီ သုပတော ဝိယ ဗျာဓိ ဈာယိတွာ မတာ. တေနာဟ ‘‘တေနေဝ ဈာယိတွာ ကာလမကာသီ’’တိ. ဒေါသဿ နိဿယာနံ ဒဟနတာ ပါကဋာ ဧဝါတိ ဣတရံ ဒဿေတုံ ‘‘မောဟဝသေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတိဝတ္တိတွာတိ အတိက္ကမိတွာ.

ကာမံ အာဟုနေယျဂ္ဂိအာဒယော တယော အဂ္ဂီ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဣစ္ဆိတာ သန္တိ၊ တေ ပန တေဟိ ဣစ္ဆိတမတ္တာ၊ န သတ္တာနံ တာဒိသာ အတ္ထသာဓကာ. ယေ ပန သတ္တာနံ အတ္ထသာဓကာ၊ တေ ဒဿေတုံ ‘‘အာဟုနံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာဒရေန ဟုနနံ ပူဇနံ အာဟုနန္တိ သက္ကာရော ‘‘အာဟုန’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ အာဟုနံ အရဟန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘အာဟုနေယျာတိ ဘိက္ခဝေ မာတာပိတူနမေတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၆). ယဒဂ္ဂေန စ တေ ပုတ္တာနံ ဗဟုကာရတာယ အာဟုနေယျာတိ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိ နေသံ ဟိတသုခါဝဟာ၊ တဒဂ္ဂေန တေသု မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ အဟိတဒုက္ခာဝဟာတိ အာဟ ‘‘တေသု။ပေ။ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ. သွာယမတ္ထောတိ ယော မာတာပိတူနံ အတ္တနော ဥပရိ ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ ပုတ္တာနံ အနုဒဟနဿ ပစ္စယဘာဝေန အနုဒဟနဋ္ဌော၊ သော အယမတ္ထော. မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထုနာတိ မိတ္တဝိန္ဒကဿ နာမ မာတရိ ဝိပ္ပဋိပန္နဿ ပုရိသဿ တာယ ဧဝ ဝိပ္ပဋိပတ္တိယာ စိရတရံ ကာလံ အာပါယိကဒုက္ခာနုဘဝနဒီပနေန ဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ကဿပဿ ဘဂဝတော ကာလေ ပဝတ္တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မိတ္တဝိန္ဒကော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဓနလောဘေန၊ န ဓမ္မစ္ဆန္ဒေနာတိ အဓိပ္ပါယော. အကုတောဘယံ ကေနစိ အနုဋ္ဌာပနီယတာယ. နိဝါရေသိ သမုဒ္ဒပယာတာ နာမ ဗဟွန္တရာယာတိ အဓိပ္ပါယေန. အန္တရံ ကတွာတိ အတိက္ကမနဝသေန ဒွိန္နံ ပါဒါနံ အန္တရေ ကတွာ.

နာဝါ အဋ္ဌာသိ တဿ ပါပကမ္မဗလေန ဝါတဿ အဝါယနတော. ဧကဒိဝသံ ရက္ခိတဥပေါသထကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော. ယထာ ပုရိမာဟိ ပရတော မာ အဂမာသီတိ ဝုတ္တော၊ ဧဝံ အပရာပရာဟိပီတိ အာဟ ‘‘တာဟိ ‘ပရတော ပရတော မာ အဂမာသီ’တိ ဝုစ္စမာနော’’တိ. ခုရစက္ကဓရန္တိ ခုရဓာရူပမစက္ကဓရံ ဧကံ ပုရိသံ. ဥပဋ္ဌာသိ ပါပကမ္မဿ ဗလေန.

စတုဗ္ဘီတိ စတူဟိ အစ္ဆရာသဒိသီဟိ ဝိမာနပေတီဟိ၊ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိတွာတိ ဝစနသေသော. အဋ္ဌဇ္ဈဂမာတိ ရူပါဒိကာမဂုဏေဟိ တတော ဝိသိဋ္ဌတရာ အဋ္ဌ ဝိမာနပေတိယော အဓိဂစ္ဆိ. အတြိစ္ဆန္တိ အတြိစ္ဆာသင်္ခါတေန အတိလောဘေန သမန္နာဂတတ္တာ အတြ အတြ ကာမဂုဏေ ဣစ္ဆန္တော. စက္ကန္တိ ခုရစက္ကံ. အာသဒေါတိ အနတ္ထာဝဟဘာဝေန အာသာဒေတိ.

သောတိ ဂေဟသာမိကော ဘတ္တာ. ပုရိမနယေနေဝါတိ အနုဒဟနဿ ပစ္စယတာယ.

အတိစာရိနီတိ သာမိကံ အတိက္ကမိတွာ စာရိနီ မိစ္ဆာစာရိနီ. ရတ္တိံ ဒုက္ခန္တိ အတ္တနော ပါပကမ္မာနုဘာဝသမုပဋ္ဌိတေန သုနခေန ခါဒိတဗ္ဗတာဒုက္ခံ. ဝဉ္စေတွာတိ တံ အဇာနာပေတွာဝ ကာရဏဋ္ဌာနဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋပဋန္တီတိ ပဋပဋာ ကတွာ. အနုရဝဒဿနဉှေတံ. မုဋ္ဌိယောဂေါ ကိရာယံ တဿ သုနခန္တရဓာနဿ၊ ယဒိဒံ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသနံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သော တထာ အကာသိ.သုနခါ အန္တရဓာယိံသူ’’တိ.

ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ ဒိယျမာနာ ဒက္ခန္တိ ဧတေဟိ ဟိတသုခါနီတိ. တံ ဒက္ခိဏံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော၊ ဘိက္ခုသံဃော. ရေဝတီဝတ္ထု ဝိမာနဝတ္ထုပေတဝတ္ထူသု (ဝိ. ဝ. ၈၆၁ အာဒယော) တေသံ အဋ္ဌကထာယဉ္စ (ဝိ. ဝ. ၉၇၇-၉၈၀၊ ပေ. ဝ. အဋ္ဌ. ၇၁၄-၇၃၆) အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

‘‘တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိ ဧတ္ထ နနု သင်္ဂဟော ဧကဝိဓောဝ၊ သော ကသ္မာ ‘‘စတုဗ္ဗိဓော’’တိ ဝုတ္တောတိ? ‘‘သင်္ဂဟော’’တိ အတ္ထံ အဝတွာ အနိဒ္ဓါရိတတ္ထဿ သဒ္ဒဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ရူပကဏ္ဍ-တိကေ) ပဒေသု သင်္ဂဟ-သဒ္ဒေါ တာဝ အတ္တနော အတ္ထဝသေန စတုဗ္ဗိဓောတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. အတ္ထောပိ ဝါ အနိဒ္ဓါရိတဝိသေသော သာမညေန ဂဟေတဗ္ဗတံ ပတ္တော ‘‘တိဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ရူပကဏ္ဍ-တိကေ) ‘‘သင်္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တောတိ န ကောစိ ဒေါသော. နိဒ္ဓါရိတေ ဟိ ဝိသေသေ တဿ ဧကဝိဓတာ သိယာ၊ န တတော ပုဗ္ဗေတိ. ‘‘ဇာတိသင်္ဂဟော’’တိ ဝုတ္တေပိ ဇာတိ-သဒ္ဒဿ သာပေက္ခသဒ္ဒတ္တာ အတ္တနော ဇာတိယာ သင်္ဂဟောတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတေဝ သမ္ဗန္ဓာရဟဿ အညဿ အဝုတ္တတ္တာ ယထာ ‘‘မာတာပိတု ဥပဋ္ဌာန’’န္တိ (ခု. ပါ. ၅.၆၊ သု. နိ. ၂၆၅). အဋ္ဌကထာယံ ပန ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ အပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဇာတိသင်္ဂဟော’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. သမာနဇာတိကာနံ သင်္ဂဟော၊ သမာနဇာတိယာ ဝါ သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော. သဉ္ဇာယတိ ဧတ္ထာတိ သဉ္ဇာတိ၊ သဉ္ဇာတိယာ သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော၊ သဉ္ဇာတိဒေသေန သင်္ဂဟောတိ အတ္ထော. ကိရိယာယ ဧဝရူပါယ သင်္ဂဟော ကိရိယာသင်္ဂဟော. ရူပက္ခန္ဓဂဏနန္တိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဂဏနံ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ ရုပ္ပနသဘာဝတ္တာ. တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ ရူပဂဏနာတိ ဝက္ခမာနေဟိ တီဟိ ဘာဂေဟိ ရူပဿ သင်္ဂဟော၊ ဂဏေတဗ္ဗတာတိ အတ္ထော.

ရူပါယတနံ နိပဿတိ ပစ္စက္ခတော ဝိဇာနာတီတိ နိဒဿနံ၊ စက္ခုဝိညာဏံ၊ နိဒဿတီတိ ဝါ နိဒဿနံ၊ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေါ၊ စက္ခုဝိညာဏဿ ဂေါစရဘာဝေါ၊ တဿ စ ရူပါယတနတော အနညတ္တေပိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ရူပါယတနံ ဝိသေသေတုံ အညံ ဝိယ ကတွာ ‘‘သဟ နိဒဿနေနာတိ သနိဒဿန’’န္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မသဘာဝသာမညေန ဟိ ဧကီဘူတေသု ဓမ္မေသု ယော နာနတ္တကရော သဘာဝေါ၊ သော အညော ဝိယ ကတွာ ဥပစရိတုံ ယုတ္တော. ဧဝဉှိ အတ္ထဝိသေသာဝဗောဓော ဟောတီတိ. စက္ခုပဋိဟနနသမတ္ထတောတိ စက္ခုနော ဃဋ္ဋနသမတ္ထတာယ. ဃဋ္ဋနံ ဝိယ စ ဃဋ္ဋနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုတိယေန အတ္ထဝိကပ္ပေန ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝသင်္ခါတံ နာဿ နိဒဿနန္တိ အနိဒဿနန္တိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ဒသန္နံ အာယတနာနံ ယထာရဟံ သယံ၊ နိဿယဝသေန စ သမ္ပတ္တာနံ၊ အသမ္ပတ္တာနဉ္စ ပဋိမုခဘာဝေါ အညမညပတနံ ပဋိဟနနံ၊ ယေန ဗျာပါရာဒိဝိကာရပစ္စယန္တရသန္နိဓာနေ စက္ခာဒီနံ ဝိသယေသု ဝိကာရုပ္ပတ္တိ. တတ္ထ ဗျာပါရော စက္ခာဒီနံ သဝိသယေသု အာဝိစ္ဆန္နံ၊ ရူပါဒီနံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာ၊ တတ္ထ စ စိတ္တဿ အာဘုဇနန္တိ ဣမေ အာဒိသဒ္ဒသင်္ဂဟိတာ. တေဟိ ဝိကာရပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယန္တရဗျာပါရတော အညန္တိ ကတွာ အနုဂ္ဂဟူပဃာတော ဝိကာရော. ဥပနိဿယော ပန အပ္ပဓာနဿ ပစ္စယော ဣဓ ဂဟိတော. ကာရဏကာရဏမ္ပိ ကာရဏမေဝါတိ ဂယှမာနေ သိယာ တဿာပိ သင်္ဂဟောတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရန္တိ ‘‘စက္ခုဝိညာဏသင်္ခါတ’’န္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရံ. နာဿ ပဋိဃောတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဝုတ္တပ္ပကာရ’’န္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. အဝသေသံ သောဠသဝိဓံ သုခုမရူပံ.

သင်္ခရောန္တီတိ သမ္ပိဏ္ဍေန္တိ. စေတနာ ဟိ အာယူဟနရသတာယ ယထာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ယထာသကံ ကိစ္စေသု သံဝိဒဟန္တီ ဝိယ အဘိသန္ဒဟန္တီ ဝတ္တမာနာ တေနေဝ ကိစ္စဝိသေသေန တေ သမ္ပိဏ္ဍေန္တီ ဝိယ ဟောတိ၊ ဧဝံ အတ္တနော ဝိပါကဓမ္မေပိ ပစ္စယသမဝါယေ သင်္ခရောန္တီ သမ္ပိဏ္ဍေန္တီ ဝိယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သဟဇာတ။ပေ။ ရာသီ ကရောန္တီ’’တိ. အဘိသင်္ခရောတီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌံ ကတွာ သင်္ခရောတိ. ပုညာဘိသင်္ခါရော ဟိ အတ္တနော ဖလံ ဣတရဿ ဖလတော အတိဝိယ ဝိသိဋ္ဌံ ဘိန္နံ ကတွာ သင်္ခရောတိ ပစ္စယတော၊ သဘာဝတော၊ ပဝတ္တိအာကာရတော စ သယံ ဣတရေဟိ ဝိသိဋ္ဌသဘာဝတ္တာ. ဧသ နယော ဣတရေဟိပိ. ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော၊ အတ္တနော သန္တာနဿ ပုနနတော စ ပုညော.

မဟာစိတ္တစေတနာနန္တိ အသင်္ချေယျာယုနိပ္ဖါဒနာဒိမဟာနုဘာဝတာယ မဟာစိတ္တေသု ပဝတ္တစေတနာနံ. အဋ္ဌေဝ စေတနာ ဟောန္တိ၊ ယာ ကာမာဝစရာ ကုသလာ. ‘‘တေရသပီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု ‘‘နဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ ဘာဝနာ ဉာဏရဟိတာ ယုတ္တာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ. ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောန္တဿာတိ ကသိဏေသု ဈာနပရိကမ္မံ ကရောန္တဿ. ‘‘ပထဝီ ပထဝီ’’တိအာဒိ ဘာဝနာ ဟိ ကသိဏပရိကမ္မံ. တဿ ဟိ ပရိကမ္မဿ သုပဂုဏဘာဝတော အနုယုတ္တဿ တတ္ထ အာဒရာကရဏေန သိယာ ဉာဏရဟိတစိတ္တံ. ဈာနပစ္စဝေက္ခဏာယပိ ဧသေဝ နယော. ကေစိ မဏ္ဍလကရဏမ္ပိ ဘာဝနံ ဘဇာပေန္တိ.

ဒါနဝသေန ပဝတ္တစိတ္တစေတသိကဓမ္မာ ဒါနံ၊ တတ္ထ ဗျာပါရဘူတာ အာယူဟနစေတနာ ဒါနံ အာရဗ္ဘ၊ ဒါနဉ္စ အဓိကိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တာ. ဧဝံ ဣတရေသုပိ. အယံ သင်္ခေပဒေသနာတိ အယံ ပုညာဘိသင်္ခါရေ သင်္ခေပတော အတ္ထဒေသနာ၊ အတ္ထဝဏ္ဏနာတိ အတ္ထော.

သောမနဿစိတ္တေနာတိ အနုမောဒနာပဝတ္တိဒဿနမတ္တမေတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပေက္ခာသဟဂတေနာပိ ဟိ အနုဿရတိ ဧဝါတိ. ကာမံ နိစ္စသီလံ၊ ဥပေါသထသီလံ၊ နိယမသီလမ္ပိ သီလမေဝ၊ ပရိပုဏ္ဏံ ပန သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နံ သီလံ ဒဿေတုံ ‘‘သီလပူရဏတ္ထာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နယဒဿနံ ဝါ ဧတံ၊ တသ္မာ ‘‘နိစ္စသီလံ၊ ဥပေါသထသီလံ၊ နိယမသီလံ သမာဒိယိဿာမီ’’တိ ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တဿ၊ သမာဒိယိတွာ သမာဒိန္နသီလေ စ တသ္မိံ၊ ‘‘သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တဿ၊ တံ သီလံ သောဓေန္တဿ စ ပဝတ္တာ စေတနာ သီလမယာတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ပုဗ္ဗေ သမထဝသေန ဘာဝနာနယော ဂဟိတောတိ ဣဒါနိ သမ္မသနနယေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနိစ္စတောတိ အနိစ္စဘာဝတော. ဒုက္ခတော၊ အနတ္တတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

တတ္ထ ယေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ နာမရူပဘာဝေန ပရိဂ္ဂဟိတာ၊ တေ ယသ္မာ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မဝသေန ဝိဘာဂံ လဘန္တိ၊ တသ္မာ ဒွါရဆက္ကာဒိဝသေန ဆ ဆက္ကာ ဂဟိတာ. ယသ္မာ ပန လက္ခဏေသု အနတ္တလက္ခဏံ ဒုဗ္ဗိဘာဝံ၊ တသ္မာ တဿ ဝိဘာဝနာယ ဆ ဓာတုယော ဂဟိတာ. တတော ယေသု ကသိဏေသု ဣတော ဗာဟိရကာနံ အတ္တာဘိနိဝေသော၊ တာနိ ဣမေသံ ဈာနာနံ အာရမ္မဏဘာဝေန ဥပဋ္ဌာနာကာရမတ္တာနိ၊ ဣမာနိ ပန တာနိ ဈာနာနီတိ ဒဿနတ္ထံ ဒသ ကသိဏာနိ ဂဟိတာနိ. တတော ဒုက္ခာနုပဿနာယ ပရိဝါရဘာဝေန ပဋိက္ကူလာကာရဝသေန ဒွတ္တိံသ ကောဋ္ဌာသာ ဂဟိတာ. ပုဗ္ဗေ ခန္ဓဝသေန သင်္ခေပတော ဣမေ ဓမ္မာ ဂဟိတာ၊ ဣဒါနိ နာတိသင်္ခေပဝိတ္ထာရနယေန စ မနသိ ကာတဗ္ဗာတိ ဒဿနတ္ထံ ဒွါဒသာယတနာနိ၊ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော စ ဂဟိတာ. တေသု ဣမေ ဓမ္မာ သတိပိ သုညာနိရီဟအဗျာပါရဘာဝေ ဓမ္မသဘာဝတော အာဓိပစ္စဘာဝေန ပဝတ္တန္တီတိ အနတ္တဘာဝဝိဘာဝနတ္ထံ ဣန္ဒြိယာနိ ဂဟိတာနိ. ဧဝံ အနေကဘေဒဘိန္နာပိ ဣမေ ဓမ္မာ ဘူမိတ္တယပရိယာပန္နတာယ တိဝိဓာဝ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ တိဿော ဓာတုယော ဂဟိတာ. ဧတ္တာဝတာ နိမိတ္တံ ဒဿေတွာ ပဝတ္တံ ဒဿေတုံ ကာမဘဝါဒယော နဝ ဘဝါ ဂဟိတာ. ဧတ္တကေ အဘိညေယျဝိသေသေ ပဝတ္တမနသိကာရကောသလ္လေန သဏှသုခုမေသု နိဗ္ဗတ္တိတမဟဂ္ဂတဓမ္မေသု မနသိကာရော ပဝတ္တေတဗ္ဗောတိ ဒဿနတ္ထံ ဈာနအပ္ပမညာရူပါနိ ဂဟိတာနိ. တတ္ထ ဈာနာနိ နာမ ဝုတ္တာဝသေသာရမ္မဏာနိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ. ပုန ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဝိဘာဂတော ဣမေ ဓမ္မာ ဝိဘဇ္ဇ မနသိကာတဗ္ဗာတိ ဒဿနတ္ထံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒင်္ဂါနိ ဂဟိတာနိ. ပစ္စယာကာရမနသိကာရော ဟိ သုခေန၊ သုဋ္ဌုတရဉ္စ လက္ခဏတ္တယံ ဝိဘာဝေတိ၊ တသ္မာ သော ပစ္ဆတော ဂဟိတော. ဧဝံ ဧတေ သမ္မသနီယဘာဝေန ဂဟိတာ ခန္ဓာဒိဝသေန ကောဋ္ဌာသတော ပဉ္စဝီသတိဝိဓာ၊ ပဘေဒတော ပန အတီတာဒိဘေဒံ အနာမသိတွာ ဂယှမာနာ ဒွီဟိ ဦနာနိ ဒွေသတာနိ ဟောန္တိ. ဣဒံ တာဝေတ္ထ ပါဠိဝဝတ္ထာနံ၊ အတ္ထဝိစာရံ ပန ဣစ္ဆန္တေဟိ ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

န ပုညောတိ အပုညော. တဿ ပုည-သဒ္ဒေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သန္တာနဿ ဣဉ္ဇနဟေတူနံ နီဝရဏာဒီနံ သုဝိက္ခမ္ဘနတော ရူပတဏှာသင်္ခါတဿ ဣဉ္ဇိတဿ အဘာဝတော အနိဉ္ဇံ၊ အနိဉ္ဇမေဝ ‘‘အာနေဉ္ဇ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ရူပါရမ္မဏံ ရူပနိမိတ္တာရမ္မဏံ သဗ္ဗမ္ပိ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘အာနေဉ္ဇ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ၊ ဟေဋ္ဌိမာ တယော ဖလဋ္ဌာတိ ဧဝံ သတ္တဝိဓော. တိဿော သိက္ခာတိ အဓိသီလာဒိကာ တိဿော သိက္ခာ. တာသု ဇာတောတိ ဝါ သေက္ခော၊ အရိယပုဂ္ဂလော ဟိ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာယမာနော သိက္ခာသု ဇာယတိ၊ န ယောနိယံ. သိက္ခနသီလောတိ ဝါ သေက္ခော. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာယ ဝါ ကထာယ သေက္ခဿ အယန္တိ အညာသာဓာရဏမဂ္ဂဖလတ္တယဓမ္မာ သေက္ခပရိယာယေန ဝုတ္တာ. အသေက္ခောတိ စ ယတ္ထ သေက္ခဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထိ၊ တတ္ထာယံ ပဋိသေဓောတိ လောကိယနိဗ္ဗာနေသု အသေက္ခဘာဝနာပတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သီလသမာဓိပညာသင်္ခါတာ ဟိ သိက္ခာ အတ္တနော ပဋိပက္ခကိလေသေဟိဝိပ္ပမုတ္တာ ပရိသုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသာနံ အာရမ္မဏဘာဝမ္ပိ အနုပဂမနတော ဧတာ ‘‘သိက္ခာ’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ အဋ္ဌသုပိ မဂ္ဂဖလေသု ဝိဇ္ဇန္တိ၊ တသ္မာ စတုမဂ္ဂဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယသမင်္ဂိနော ဝိယ အရဟတ္တဖလသမင်္ဂီပိ တာသု သိက္ခာသု ဇာတောတိ စ တံသမင်္ဂိနော အရဟတော ဣတရေသံ ဝိယ သေက္ခတ္တေ သတိ သေက္ခဿ အယန္တိ စ သိက္ခာ သီလံ ဧတဿာတိ စ ‘‘သေက္ခော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ အသေက္ခောတိ ယထာဝုတ္တသေက္ခဘာဝပဋိသေဓော ကတော. အရဟတ္တဖလေ ဟိ ပဝတ္တမာနာ သိက္ခာ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခာကိစ္စတ္တာ န သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တိ၊ ကေဝလံ သိက္ခာဖလဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ၊ တသ္မာ န တာ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ၊ နာပိ တံသမင်္ဂီ သေက္ခဝစနံ၊ န စ ‘‘သိက္ခနသီလော၊ သိက္ခာသု ဇာတော’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ဟေဋ္ဌိမဖလေသု ပန သိက္ခာ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝတော သိက္ခာကိစ္စံ ကရောန္တီတိ သိက္ခာဝစနံ အရဟန္တိ၊ တံသမင်္ဂိနော စ သေက္ခဝစနံ၊ ‘‘သိက္ခနသီလာ၊ သိက္ခာသု ဇာတာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ.

‘‘သိက္ခတီတိ သေက္ခော’’တိ စ အပရိယောသိတသိက္ခော ဒဿိတောတိ. အနန္တရမေဝ ‘‘ခီဏာသဝေါ’’တိ အာဒိံ ဝတွာ ‘‘န သိက္ခတီတိ အသေက္ခော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပရိယောသိတသိက္ခော ဒဿိတော၊ န သိက္ခာရဟိတော တဿ တတိယပုဂ္ဂလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တသိက္ခော ဝါ အသေက္ခောတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သေက္ခဓမ္မေသု ဧဝ ဌိတဿ ကဿစိ အရိယဿ အသေက္ခဘာဝါပတ္တီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဓမ္မာ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ၊ ယထာဝုတ္တေဟိ စ အတ္ထေဟိ သေက္ခောတိ ကတွာ တံသမင်္ဂိနော အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌဿ အသေက္ခဘာဝေါ အာပန္နောတိ? န တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရတော. အရဟတ္တမဂ္ဂတော ဟိ နိန္နာနာကရဏံ အရဟတ္တဖလံ ဌပေတွာ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏံ၊ ဝိပါကဘာဝဉ္စ၊ တသ္မာ တေ ဧဝ သေက္ခဓမ္မာ ‘‘အဂ္ဂဖလဓမ္မဘာဝံ အာပန္နာ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ ကုသလသုခတော စ ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရန္တိ၊ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တာ စ တေ ဓမ္မာ ဟောန္တီတိ တံသမင်္ဂီ ‘‘အသေက္ခော’’တိ ဝုစ္စတီတိ.

ဇာတိမဟလ္လကောတိ ဇာတိယာ ဝုဍ္ဎတရော အဒ္ဓဂတော ဝယောအနုပ္ပတ္တော. သော ဟိ ရတ္တညုတာယ ယေဘုယျေန ဇာတိဓမ္မကုလဓမ္မပဒေသု ထာဝရိယပ္ပတ္တိယာ ဇာတိထေရော နာမ. ထေရကရဏာ ဓမ္မာတိ သာသနေ ထိရဘာဝကရာ ဂုဏာ ပဋိပက္ခနိမ္မဒနကာ. ထေရောတိ ဝက္ခမာနေသု ဓမ္မေသု ထိရဘာဝပ္ပတ္တော. သီလဝါတိ ပါသံသေန သာတိသယေန သီလေန သမန္နာဂတော၊ သီလသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော၊ ဧတေန ဒုဿီလျသင်္ခါတဿ ဗာလျဿ အဘာဝမာဟ. သုတ္တဂေယျာဒိ ဗဟု သုတံ ဧတေနာတိ ဗဟုဿုတော၊ ဧတေနာဿ သုတဝိရဟသင်္ခါတဿ ဗာလျဿ အဘာဝံ၊ ပဋိသင်္ခါနဗလေန စ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ ဝဒတိ. ‘‘စတုန္နံ ဈာနာနံ လာဘီ’’တိ ဣမိနာ နီဝရဏာဒိသင်္ခါတဿ ဗာလျဿ အဘာဝံ၊ ဘာဝနာဗလေန စ ပတိဋ္ဌိတဘာဝံ ကထေတိ. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ’’တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတဿ ဗာလျဿ သဗ္ဗသော အဘာဝံ၊ ခီဏာသဝတ္ထေရဘာဝေန ပတိဋ္ဌိတဘာဝဉ္စဿ ဒဿေတိ. န စေတ္ထ သမုဒါယေ ဝါကျပရိသမာပနံ၊ အထ ခေါ ပစ္စေကံ ဝါကျပရိသမာပနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေသု ဓမ္မေသူ’’တိအာဒိမာဟ. ထေရနာမကော ဝါ ‘‘ထေရော’’တိ ဧဝံ နာမကော ဝါ.

အနုဂ္ဂဟဝသေန၊ ပူဇာဝသေန ဝါ အတ္တနော သန္တကံ ပရဿ ဒီယတိ ဧတေနာတိ ဒါနံ၊ ပရိစ္စာဂစေတနာ. ဒါနမေဝ ဒါနမယံ. ပဒပူရဏမတ္တံ မယ-သဒ္ဒေါ. ပုညဉ္စ တံ ယထာဝုတ္တေနတ္ထေန ကိရိယာ စ ကမ္မဘာဝတောတိ ပုညကိရိယာ. ပရေသံ ပိယမနာပတာသေဝနီယတာဒီနံ အာနိသံသာနံ. ပုဗ္ဗေ။ပေ။ ဝသေနေဝါတိ သင်္ခါရတ္တိကေ (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅) ဝုတ္တဒါနမယသီလမယဘာဝနာမယစေတနာဝသေနေဝ. ဣမာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု ပုညကိရိယဝတ္ထူသု. ကာယေန ကရောန္တဿာတိ အတ္တနော ကာယေန ပရိစ္စာဂပယောဂံ ပဝတ္တေန္တဿ. တဒတ္ထန္တိ ဒါနတ္ထံ. ‘‘ဣမံ ဒေယျဓမ္မံ ဒေဟီ’’တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရေန္တဿ. ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဝါတိ ယထာ ကေဝလံ ‘‘အန္နဒါနာဒီနိ ဒေမီ’’တိ ဒါနကာလေ တံ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ၊ ဧဝံ ‘‘ဣမံ ဒါနမယံ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပစ္စယော ဟောတူ’’တိ ဒါနပါရမိံ အာဝဇ္ဇေတွာ ဒါနကာလေပိ ဒါနသီသေနေဝ ပဝတ္တိတတ္တာ. ဝတ္တသီသေ ဌတွာတိ ‘‘ဧတံ ဒါနံ နာမ မယှံ ကုလဝံသော ကုလတန္တိ ကုလပဝေဏီ ကုလစာရိတ္တ’’န္တိ စာရိတ္တသီလေ ဌတွာ ဒဒတော စာရိတ္တသီလမယံ. ယထာ ဒေယျဓမ္မပရိစ္စာဂဝသေန ပဝတ္တမာနာပိ ဒါနစေတနာ ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ဒဒတော သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ၊ အပရဘာဂစေတနာယ စ တထာ ပဝတ္တတ္တာ၊ ဧဝံ ဒေယျဓမ္မေ ခယတော၊ ဝယတော သမ္မသနံ ပဋ္ဌပေတွာ ဒဒတော ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဟောတိ ပုဗ္ဗဘာဂစေတနာယ၊ ဒေယျဓမ္မေ အပရဘာဂစေတနာယ စ တထာ ပဝတ္တတ္တာ.

အပစီတိစေတနာ အပစိတိသဟဂတံ အပစီယတိ ဧတာယာတိ ယထာ နန္ဒီရာဂေါ ဧဝ နန္ဒီရာဂသဟဂတာ၊ ယထာဝုတ္တာယ ဝါ အပစိတိယာ သဟဂတံ သဟပဝတ္တန္တိ အပစိတိသဟဂတံ. အပစာယနဝသေန ပဝတ္တံ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဝယသာ ဂုဏေဟိ စ ဝုဍ္ဎတရာနံ ဝတ္တပဋိပတ္တီသု ဗျာဝဋော ဟောတိ ယာယ စေတနာယ၊ သာ ဝေယျာဝစ္စံ၊ ဝေယျာဝစ္စမေဝ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ. ဝေယျာဝစ္စသင်္ခါတာယ ဝါ ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ သမုဋ္ဌာပနဝသေနေဝ သဟဂတံ ပဝတ္တန္တိ ဝေယျာဝစ္စသဟဂတံ၊ တထာပဝတ္တံ ပုညကိရိယဝတ္ထု. အတ္တနော သန္တာနေ ပတ္တံ ပုညံ အနုပ္ပဒီယတိ ဧတေနာတိ ပတ္တာနုပ္ပဒါနံ. တထာ ပရေန အနုပ္ပဒိန္နတာယ ပတ္တံ အဗ္ဘနုမောဒတိ ဧတေနာတိ ပတ္တဗ္ဘနုမောဒနံ. အနနုပ္ပဒိန္နံ ပန ကေဝလံ အဗ္ဘနုမောဒီယတိ ဧတေနာတိ အဗ္ဘနုမောဒနံ. ဓမ္မံ ဒေသေတိ ဧတာယာတိ ဒေသနာ၊ ဒေသနာဝ ဒေသနာမယံ. သုဏာတိ ဧတေနာတိ သဝနံ၊ သဝနမေဝ သဝနမယံ. ဒိဋ္ဌိယာ ဉာဏဿ ဥဇုဂမနံ ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ. သဗ္ဗတ္ထ ‘‘ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ နပုံသကလိင်္ဂတာ.

ပူဇာဝသေန သာမီစိကိရိယာ အပစာယနံ အပစိတိ. ဝယသာ ဂုဏေဟိ စ ဇေဋ္ဌာနံ ဂိလာနာနဉ္စ တံတံကိစ္စကရဏံ ဝေယျာဝစ္စံ. အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒတွာ သဗ္ဗသတ္တာနန္တိ စ ဧကဒေသတော ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော၊ ယံ ကိဉ္စိ ဒေယျဓမ္မံ ဒတွာ၊ ပုညံ ဝါ ကတွာ ‘‘ကတိပယာနံ၊ ဧကဿေဝ ဝါ ပတ္တိ ဟောတူ’’တိ ပရိဏာမနမ္ပိ ပတ္တာနုပ္ပဒါနမေဝ. တံ န မဟပ္ဖလံ တဏှာယ ပရာမဋ္ဌတ္တာ. ပရေသံ ဒေသေတိ ဟိတဖရဏေန မုဒုစိတ္တေနာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧဝန္တိ ဧဝံ ဣမံ ဓမ္မံ သုတွာ ဗဟုဿုတော ဟုတွာ ပရေ ဓမ္မဒေသနာယ အနုဂ္ဂဏှိဿာမီတိ ဟိတဖရဏေန မုဒုစိတ္တေန ဓမ္မံ သုဏာတိ. ဧဝဉှိဿ သဝနံ အတ္တနော၊ ပရေသဉ္စ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝတော မဟပ္ဖလံ ဘဝိဿတီတိ. သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဒသန္နံ ပုညကိရိယဝတ္ထူနံ. နိယမလက္ခဏန္တိ မဟပ္ဖလဘာဝဿ နိယာမကသဘာဝံ. ဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုဘာဝေနေဝါတိ ‘‘အတ္ထိ၊ နတ္ထီ’’တိ အန္တဒွယဿ ဒုရသမုဿာရိတတာယ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၉၄၊ ၃.၁၃၆၊ ဝိဘ. ၇၉၃) နယပ္ပဝတ္တာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥဇုကမေဝ ပဝတ္တိယာ. ဒါနာဒီသု ဟိ ယံ ကိဉ္စိ ဣမာယ ဧဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပရိသောဓိတံ မဟာဇုတိကံ မဟာဝိပ္ဖါရံ ဘဝတိ.

ပုရိမေဟေဝ တီဟီတိ ပါဠိယံ အာဂတေဟေဝ တီဟိ. သီလမယေ ပုညကိရိယဝတ္ထုမှိ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ စာရိတ္တသီလဘာဝတော. ဒါနမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ ဒါနသဘာဝတ္တာ၊ ဒါနဝိသယတ္တာ စ. ကာမံ ဒေသနာ ဓမ္မဒါနသဘာဝတော ဒါနမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တာ၊ ကုသလဓမ္မာသေဝနဘာဝတော ပန ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ပဝတ္တိတာ ဝိယ သဝနေန သဒ္ဓိံ ဘာဝနာမယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဒိဋ္ဌိဇုဂတံ ဘာဝနာမယေ’’တိ ကေစိ. ဒိဋ္ဌိဇုဂတေ ဧဝ စ အတ္တနာ ကတဿ ပုညဿ အနုဿရဏံ၊ တဿ စ ပရေသံ အတ္ထာယ ပရိဏာမနံ၊ ဂုဏပသံသာ၊ အညေဟိ ကရိယမာနာယ ပုညကိရိယာယ၊ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ စ အနုမောဒနံ သရဏဂမနန္တိ ဧဝံ အာဒယော ပုညဝိသေသာ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မဝသေနေဝ တေသံ ဣဇ္ဈနတော.

ပရဿ ပဋိပတ္တိယာ သောဓနတ္ထော အနုယောဂေါ စောဒနာ၊ သာ ယာနိ နိဿာယ ပဝတ္တတိ၊ တာနိ စောဒနာဝတ္ထူနိ ဒိဋ္ဌသုတပရိသင်္ကိတာနိ. တေနာဟ ‘‘စောဒနာကာရဏာနီ’’တိ. ဒိဋ္ဌေနာတိ စ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ၊ ဒိဋ္ဌေန ဟေတုနာတိ အတ္ထော. ကိံ ပန တံ ဒိဋ္ဌန္တိ အာဟ ‘‘ဝီတိက္ကမ’’န္တိ. ဒိသွာတိ စ ဒဿနဟေတူတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော ယထာ ‘‘ပညာယ စဿ ဒိသွာ’’တိ. ‘‘သုတေနာ’’တိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရဿာတိ ပရတော၊ ပရဿ ဝါ ဝစနံ သုတွာ.ဒိဋ္ဌပရိသင်္ကိတေနာတိ ဒိဋ္ဌာနုဂတေန ပရိသင်္ကိတေန၊ တထာ ပရိသင်္ကိတေန ဝါ ဝီတိက္ကမေန. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. စောဒေတိ ဝတ္ထုသန္ဒဿနေန ဝါ သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေန ဝါ သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေန ဝါ. ဣမသ္မိံ ပန အတ္ထေ ဝိတ္ထာရိယမာနေ အတိပ္ပပဉ္စော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ’’တိ. ဝိတ္ထာရံ ပန ဣစ္ဆန္တာနံ တဿ အဓိဂမုပါယံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိတ္ထာရော ပန။ပေ။ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ.

ကာမူပပတ္တိယောတိ ကာမေဟိ ဥပပန္နတာ၊ သမန္နာဂတတာတိ အတ္ထော. သမန္နာဂမော စ တေသံ ပဋိသေဝနံ၊ သမဓိဂမော စာတိ အာဟ ‘‘ကာမူပသေဝနာ ကာမပဋိလာဘာ ဝါ’’တိ. ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာတိ ဒုတိယတတိယရာသီနံ ဝိယ သယံ၊ ပရေဟိ စ အနိမ္မိတာ. ဥဋ္ဌာနကမ္မဖလူပဇီဝိဘာဝတော ပန တဒုဘယဝသေန ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ကာမာ ဧတေသန္တိ ပစ္စုပဋ္ဌိတကာမာ. တေ ပန တေသံ ယေဘုယျေန နိဗဒ္ဓါနိ ဟောန္တီတိ ‘‘နိဗဒ္ဓကာမာ’’တိ ဝုတ္တံ. စတုဒေဝလောကဝါသိနောတိ စာတုမဟာရာဇိကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တုသိတာ ဒေဝါ. ဝိနိပါတိကာတိ အာပါယိကာ. ပရနိမ္မိတာ ကာမာ ဧတေသန္တိ ပရနိမ္မိတကာမာ.

ပကတိသေဝနဝသေနာတိ အနုမာနတော ဇာနနံ ဝဒတိ၊ န ပစ္စက္ခတော. ဝသံ ဝတ္တေန္တီတိ ယထာရုစိ ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇန္တိ. ‘‘မေထုနံ ပဋိသေဝန္တီ’’တိ ဣဒံ ပန ကေစိဝါဒပဋိသေဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကေစိ ပနာ’’တိအာဒိ. တေ ‘‘ယာမာနံ အညမညံ အာလိင်္ဂိတမတ္တေန၊ တုသိတာနံ ဟတ္ထာမသနမတ္တေန၊ နိမ္မာနရတီနံ ဟသိတမတ္တေန၊ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနံ ဩလောကိတမတ္တေန ကာမကိစ္စံ ဣဇ္ဈတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဣတရေသံ ဒွိန္နံ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိယာ ဝါ’’တိ ဝဒန္တိ တာဒိသဿ ကာမေသု ဝိရဇ္ဇနဿ တေသု အဘာဝတော၊ ကာမာနဉ္စ ဥတ္တရုတ္တရိ ပဏီတပဏီတတရပဏီတတမဘာဝတော. ကေဝလံ ပန နိဿန္ဒာဘာဝေါ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗော. ကာမကိစ္စန္တိ တင်္ခဏိကပရိဠာဟူပသမာဝဟံ ဖဿသုခံ. ကာမာတိ ကာမူပဘောဂါ. ပါကတိကာ ဧဝါတိ ဟေဋ္ဌိမေဟိ ဧကသဒိသာ ဧဝ. ဧကသင်္ခါတန္တိ ဧကရူပံ သမာနရူပန္တိ၊ သမညာတံ သမာနဘာဝန္တိ ဝါ အတ္ထော.

သုခပဋိလာဘာတိ သုခသမဓိဂမာ. ဟေဋ္ဌာတိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိတော ဟေဋ္ဌာ မနုဿေသု၊ ဒေဝေသု ဝါ. ပဌမဇ္ဈာနသုခန္တိ ကုသလပဌမဇ္ဈာနံ. ဘူမိဝသေနပိ ဟေဋ္ဌုပရိဘာဝေါ လဗ္ဘတေဝ ဗြဟ္မကာယိကေသု၊ ဗြဟ္မပုရောဟိတေသု ဝါ ကုသလဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဗြဟ္မပုရောဟိတေသု၊ မဟာဗြဟ္မေသု ဝါ ဝိပါကသုခါနုဘဝနဿ လဗ္ဘနတော. ဧတ္ထ စ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနဘူမိဝသေန ဒုတိယတတိယသုခူပပတ္တီနံ ဝုစ္စမာနတ္တာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိဝသေနေဝ ပဌမဇ္ဈာနသုခူပပတ္တိ ဝုတ္တာ. တိန္တာတိ တေမိတာ၊ ဈာနသုခေန စေဝ ဈာနသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌကာယေန စ ပဏီတာ ဝိတ္တာတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘သမန္တတော တိန္တာ’’တိအာဒိ. ယသ္မာ ကုသလသုခတော ဝိပါကသုခံ သန္တတရတာယ ပဏီတတရံ ဗဟုလဉ္စ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒမ္ပိ ဝိပါကဇ္ဈာနသုခံ ဧဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. တေသန္တိ အာဘဿရာနံ. သပ္ပီတိကဿ သုခဿ အတိဝိယ ဥဠာရဘာဝတော တေန အဇ္ဈောတ္ထတစိတ္တာနံ ဘဝလောဘော မဟာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သန္တမေဝါတိ ဝိတက္ကဝိစာရသင်္ခေါဘပီတိဥဗ္ဗိလာဝိဝိဂမေန အတိဝိယ ဥပသန္တံယေဝ. တထာ သန္တဘာဝေနေဝ ဟိ တံ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ပဓာနဘာဝံ နီတတာယ ‘‘ပဏီတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ပဏီတမေဝါ’’တိ. အတပ္ပကေန သုခပါရမိပ္ပတ္တေန သုခေန သံယုတ္တာယ တုသာယ ပီတိယာ ဣတာ ပဝတ္တာတိ တုသိတာ. ယသ္မာ တေ တတော ဥတ္တရိ သုခဿ အဘာဝတော ဧဝ န ပတ္ထေန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တတော။ပေ။ သန္တုဋ္ဌာ ဟုတွာ’’တိ. တတိယဇ္ဈာနသုခန္တိ တတိယဇ္ဈာနဝိပါကသုခံ.

သတ္တ အရိယပညာတိ အဋ္ဌမကတော ပဋ္ဌာယ သတ္တန္နံ အရိယာနံ တေသံ တေသံ အာဝေဏိကပညာ. ဌပေတွာ လောကုတ္တရံ ပညံ အဝသေသာ ပညာ နာမ. သဗ္ဗာပိ တေဘူမိကာ ပညာ ‘‘သေက္ခာ’’တိပိ န ဝတ္တဗ္ဗာ၊ ‘‘အသေက္ခာ’’တိပိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ နေဝသေက္ခာနာသေက္ခာ၊ ပုထုဇ္ဇနပညာ.

ယောဂဝိဟိတေသူတိ ပညာဝိဟိတေသု ပညာပရိဏာမိတေသု ဥပါယပညာယ သမ္ပာဒိတေသု. ကမ္မာယတနေသူတိ ဧတ္ထ ကမ္မမေဝ ကမ္မာယတနံ၊ ကမ္မဉ္စ တံ အာယတနဉ္စ အာဇီဝါဒီနန္တိ ဝါ ကမ္မာယတနံ. ဧသ နယော သိပ္ပါယတနေသုပိ. တတ္ထ စ ဒုဝိဓံ ကမ္မံ ဟီနဉ္စ ဝဍ္ဎကိကမ္မာဒိ၊ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိ. သိပ္ပမ္ပိ ဒုဝိဓံ ဟီနဉ္စ နဠကာရသိပ္ပါဒိ၊ ဥက္ကဋ္ဌဉ္စ မုဒ္ဒဂဏနာဒိ. ဝိဇ္ဇာဝ ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနံ၊ တံ ဓမ္မိကမေဝ နာဂမဏ္ဍလပရိတ္တဖုဓမနကမန္တသဒိသံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တာနိ ပနေတာနိ ဧကစ္စေ ပဏ္ဍိတာ ဗောဓိသတ္တသဒိသာ မနုဿာနံ ဖာသုဝိဟာရံ အာကင်္ခန္တာ နေဝ အညေဟိ ကရိယမာနာနိ ပဿန္တိ၊ န ဝါ ကတာနိ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. န ကရောန္တာနံ သုဏန္တိ၊ အထ ခေါ အတ္တနော ဓမ္မတာယ စိန္တာယ ကရောန္တိ. ပညဝန္တေဟိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ စိန္တာယ ကတာနိပိ အညေဟိ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ကရောန္တေဟိ ကတသဒိသာနေဝ ဟောန္တိ. ကမ္မဿကတန္တိ ‘‘ဣဒံ ကမ္မံ သတ္တာနံ သကံ၊ ဣဒံ နော သက’’န္တိ ဧဝံ ဇာနနဉာဏံ. သစ္စာနုလောမိကန္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ. တဉှိ သစ္စပဋိဝေဓဿ အနုလောမနတော ‘‘သစ္စာနုလောမိက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒါနိဿ ပဝတ္တနာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပံ အနိစ္စန္တိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေန အနိယမတ္ထေန ဒုက္ခာနတ္တလက္ခဏာနိပိ ဂဟိတာနေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ နာနန္တရိယကဘာဝတော. ယဉှိ အနိစ္စံ၊ တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ၊ တဒနတ္တာတိ [(သိဇ္ဈနတော) အဓိကပါဌော ဝိယ ဒိဿတိ]. ယံ ဧဝရူပန္တိ ယံ ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ နိဒ္ဒိဋ္ဌသဘာဝံ. ‘‘အနုလောမိကံ ခန္တိ’’န္တိအာဒီနိ ပညာဝေဝစနာနိ. သာ ဟိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာနံ ကမ္မာယတနာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ကာရဏာနံ အပစ္စနီကဒဿနေန အနုလောမနတော၊ တထာ သတ္တာနံ ဟိတစရိယာယ မဂ္ဂသစ္စဿ၊ ပရမတ္ထသစ္စဿ စ နိဗ္ဗာနဿ အဝိလောမနတော အနုလောမေတီတိ စ အနုလောမိကာ. သဗ္ဗာနိပိ ဧတာနိ ကာရဏာနိ ခမတိ သဟတိ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတီတိ ခန္တိ. ပဿတီတိ ဒိဋ္ဌိ. ရောစေတီတိ ရုစိ. မုနာတီတိ မုတိ. ပေက္ခတီတိ ပေက္ခာ. တေ စ ကမ္မာယတနာဒယော ဓမ္မာ နိဇ္ဈာယမာနာ ဧတာယ နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ. ပရတော အသုတွာ ပဋိလဘတီတိ အညဿ ဥပဒေသဝစနံ အသုတွာ သယမေဝ စိန္တေန္တော ပဋိလဘတိ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ စိန္တာမယာ ပညာ နာမ ဝုစ္စတိ. သာ ပနေသာ အဘိညာတာနံ ဗောဓိသတ္တာနမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထာပိ သစ္စာနုလောမိကဉာဏံ ဒွိန္နမေဝ ဗောဓိသတ္တာနံ အန္တိမဘဝိကာနံ၊ သေသပညာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပူရိတပါရမီနံ မဟာပညာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

ပရတော သုတွာ ပဋိလဘတီတိ ကမ္မာယတနာဒီနိ ပရေန ကရိယမာနာနိ၊ ပရေန ကတာနိ ဝါ ဒိသွာပိ ပရဿ ကထယမာနဿ ဝစနံ သုတွာပိ အာစရိယသန္တိကေ ဥဂ္ဂဟေတွာပိ ပဋိလဒ္ဓါ သဗ္ဗာ ပရတော သုတွာ ပဋိလဒ္ဓနာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမာပန္နဿာတိ သမာပတ္တိသမင်္ဂိဿ၊ နိဒဿနမတ္တမေတံ. ဝိပဿနာမဂ္ဂပညာ ဟိ ဣဓ ‘‘ဘာဝနာပညာ’’တိ ဝိသေသတော ဣစ္ဆိတာတိ.

အာဝုဓံ နာမ ပဋိပက္ခဝိမထနတ္ထံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ရာဂါဒိသဒိသော စ ပဋိပက္ခော နတ္ထိ၊ တဿ စ ဝိမထနံ ဗုဒ္ဓဝစနမေဝါတိ ‘‘သုတမေဝ အာဝုဓ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘တံ အတ္ထတော တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစန’’န္တိ အာဟ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘တံ ဟီ’’တိ အာဒိံ ဝတွာ ‘‘သုတာဝုဓော’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၇.၆၇) သုတ္တပဒေန သမတ္ထေတိ. တတ္ထ အကုသလံ ပဇဟတီတိ တဒင်္ဂါဒိဝသေန အကုသလံ ပရိစ္စဇတိ. ကုသလံ ဘာဝေတီတိ သမထဝိပဿနာဒိကုသလံ ဓမ္မံ ဥပ္ပါဒေတိ ဝဍ္ဎေတိ စ. သုဒ္ဓံ အတ္တာနံ ပရိဟရတီတိ တေန အကုသလပ္ပဟာနေန၊ တာယ စ ကုသလဘာဝနာယ ရာဂါဒိသံကိလေသတော ဝိသုဒ္ဓံ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေတိ.

ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနန္တိ ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝဇ္ဇေတွာ တတော အပကဍ္ဎိတကာယာနံ. သွာယံ ကာယဝိဝေကော န ကေဝလံ ဧကာကီဘာဝေါ၊ အထ ခေါ ပဌမဇ္ဈာနာဒိ နေက္ခမ္မယောဂတောတိ အာဟ ‘‘နေက္ခမ္မာဘိရတာန’’န္တိ. စိတ္တဝိဝေကောတိ ကိလေသသင်္ဂဏိကံ ပဟာယ တတော စိတ္တဿ ဝိဝိတ္တတာ. သာ ပန ဈာနဝိမောက္ခာဒီနံ ဝသေန ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာန’’န္တိ. ဥပဓိဝိဝေကောတိ နိဗ္ဗာနံ. တဒဓိဂမေန ဟိ ပုဂ္ဂလဿ နိရုပဓိတာ. တေနာဟ ‘‘နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာန’’န္တိ၊ ဝိသင်္ခါရဂတာနံ အဓိဂတနိဗ္ဗာနာနံ၊ ဖလသမာပတ္တိသမင်္ဂီနဉ္စာတိ အတ္ထော. သုတမ္ပိ အဝဿယဋ္ဌေနေဝ အာဝုဓံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အယမ္ပီ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တဉှိ နိဿာယာ’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ သုတပဝိဝေကာပိ ပညာဝသေနေဝ ယထာဓိပ္ပေတအာဝုဓတ္တသာဓကာ၊ ပညာ ပန သုတေန၊ ဧကစ္စပဝိဝေကေန ဝါ ဝိနာပိ ဣဓာဓိပ္ပေတအာဝုဓတ္တသာဓနီတိ တတော ပညာ သာမတ္ထိယဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ အာဝုဓဘာဝေန ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယဿ သာ အတ္ထိ၊ သော န ကုတောစီ’’တိအာဒိ.

နာညာတံ အဝိဒိတံ ဓမ္မန္တိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရဝဋ္ဋေ န အညာတံ အဝိဒိတံ အမတဓမ္မံ၊ စတုသစ္စဓမ္မမေဝ ဝါ ဇာနိဿာမီတိ ပဋိပန္နဿ ဣမိနာ ပုဗ္ဗာဘောဂေန ဥပ္ပန္နံ ဣန္ဒြိယံ. ယံ ပါဠိယံ သင်္ဂဟဝါရေ ‘‘နဝ ဣန္ဒြိယာနိ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တံ ပုဗ္ဗာဘောဂသိဒ္ဓံ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသံ ဒီပေတုံ ဝုတ္တံ၊ အတ္ထတော ပန မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဧဝ သာတိ အာဟ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. အညိန္ဒြိယန္တိ အာဇာနနကဣန္ဒြိယံ၊ ပဌမမဂ္ဂေန ဉာတမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ တေသံယေဝ တေန မဂ္ဂေန ဉာတာနံ စတုသစ္စဓမ္မာနံ ဇာနနကဣန္ဒြိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အညာဘူတံ အာဇာနနဘူတံ ဣန္ဒြိယ’’န္တိ. အာဇာနာတီတိ အညော၊ အညဿ ဘူတံ၊ အာဇာနနဝသေန ဝါ ဘူတန္တိ အညဘူတံ.အညာတာဝီသူတိ ဇာနိတဗ္ဗံ စတုအရိယသစ္စံ အာဇာနိတွာ ဌိတေသု. တေနာဟ ‘‘ဇာနနကိစ္စပရိယောသာနပ္ပတ္တေသူ’’တိ၊ ပရိညာဒိဘေဒဿ ဇာနနကိစ္စဿ ပရိနိဋ္ဌာနပ္ပတ္တေသု.

မံသစက္ခု စက္ခုပသာဒေါတိ မံသစက္ခု နာမ စတဿော ဓာတုယော၊ ဝဏ္ဏော၊ ဂန္ဓော၊ ရသော၊ ဩဇာ၊ သမ္ဘဝေါ၊ သဏ္ဌာနံ၊ ဇီဝိတံ၊ ဘာဝေါ၊ ကာယပ္ပသာဒေါ၊ စက္ခုပသာဒေါတိ ဧဝံ စုဒ္ဒသသမ္ဘာရော မံသပိဏ္ဍော.

ကသိဏာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ တတ္ထ ရူပဒဿနတော ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခု အာလောကနိဿိတံ ဉာဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုပညာဝိနိမုတ္တာ ဧဝ လောကိယပညာ ပညာစက္ခူတိ အယမတ္ထော အဝုတ္တသိဒ္ဓေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာစက္ခု လောကိယလောကုတ္တရပညာ’’တိ.

အဓိကံ ဝိသိဋ္ဌံ သီလန္တိ အဓိသီလံ. သိက္ခိတဗ္ဗတောတိ အာသေဝိတဗ္ဗတော. အဓိသီလံ နာမ အနဝသေသကာယိကဝါစသိကသံဝရဘာဝတော၊ မဂ္ဂသီလဿ ပဒဋ္ဌာနဘာဝတော စ. အဓိစိတ္တံ မဂ္ဂသမာဓိဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. အဓိပညာ မဂ္ဂပညာယ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. ဣဒါနိ နေသံ အဓိသီလာဒိဘာဝံ ကာရဏေန ပဋိပါဒေတုံ ‘‘အနုပ္ပန္နေပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အနုပ္ပန္နေတိ အပ္ပဝတ္တေ. အဓိသီလမေဝ နိဗ္ဗာနာဓိဂမဿ ပစ္စယဘာဝတော. သမာပန္နာတိ ဧတ္ထ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပတ္ထယန္တေနာ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

‘‘ကလျာဏကာရီ ကလျာဏံ၊ ပါပကာရီ စ ပါပကံ၊

အနုဘောတိ ဒွယမ္ပေတုံ၊ အနုဗန္ဓဉှိ ကာရက’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၅၆)၊

ဧဝံ အတီတေ၊ အနာဂတေ စ ဝဋ္ဋမူလကဒုက္ခသလ္လက္ခဏဝသေန သံဝေဂဝတ္ထုတာယ ဝိမုတ္တိအာကင်္ခါယ ပစ္စယဘူတာ ကမ္မဿကတာပညာ အဓိပညာ’’တိ ဝဒန္တိ. လောကိယသီလာဒီနံ အဓိသီလာဒိဘာဝေါ ပရိယာယေနာတိ နိပ္ပရိယာယမေဝ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ပဉ္စဒွါရိကကာယောတိ ပဉ္စဒွါရေသု ကာယော ဖဿာဒိဓမ္မသမူဟော. ကာယော စ သော ဘာဝိတဘာဝေန ဘာဝနာ စာတိ ကာယဘာဝနာ နာမ. ယသ္မာ ခီဏာသဝါနံ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမနေန သဗ္ဗသံကိလေသာ ပဟီနာတိ ပဟီနကာလတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗသော အာသေဝနာဘာဝတော နတ္ထိ တေသံ ဘာဝိနိယာပိ စက္ခုသောတဝိညေယျာ ဓမ္မာ၊ ပဂေဝ ကာဠကာ၊ တသ္မာ ပဉ္စဒွါရိကကာယော သုဘာဝိတော ဧဝ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခီဏာသဝဿ ဟိ။ပေ။ သုဘာဝိတော ဟောတီ’’တိ. န အညေသံ ဝိယ ဒုဗ္ဗလာ ဒုဗ္ဗလဘာဝကရာနံ ကိလေသာနံ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ.

ဝိပဿနာ ဒဿနာနုတ္တရိယံ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန သင်္ခါရာနံ သမ္မဒေဝ ဒဿနတော. မဂ္ဂေါ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ တဒုတ္တရိပဋိပဒါယ အဘာဝတော. ဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ အကုပ္ပဘာဝတော. ဖလံ ဝါ ဒဿနာနုတ္တရိယံ ဒိဝသမ္ပိ နိဗ္ဗာနံ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ပဝတ္တနတော. နိဗ္ဗာနံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယံ သဗ္ဗသင်္ခတဝိနိဿဋတ္တာ. ဒဿန-သဒ္ဒံ ကမ္မသာဓနံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗာနဿ ဒဿနာနုတ္တရိယတာ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတော ဥတ္တရဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ နာမ နတ္ထီ’’တိ အာဟ. နတ္ထိ ဣတော ဥတ္တရန္တိ အနုတ္တရံ၊ အနုတ္တရမေဝ အနုတ္တရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဥတ္တမံ ဇေဋ္ဌက’’န္တိ.

သေသောတိ ဝုတ္တာဝသေသော ပဉ္စကနယေန၊ စတုက္ကနယေန စ တိဝိဓော သမာဓိ၊ ဣမိနာ ဧဝ စ သမာဓိတ္တယာပဒေသေန သုတ္တန္တေသုပိ ပဉ္စကနယော အာဂတော ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာယံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၃၈) ဝုတ္တမေဝ၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အာဂစ္ဆတိ နာမံ ဧတသ္မာတိ အာဂမနံ၊ တတော အာဂမနတော.သဂုဏတောတိ သရသတော. အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏဓမ္မတော. အနတ္တတော အဘိနိဝိသိတွာတိ ‘‘သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနတ္တာ’’တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ. အနတ္တတော ဒိသွာတိ ပဌမံ သင်္ခါရာနံ ‘‘အနတ္တာ’’တိ အနတ္တလက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ. အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတီတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ အနတ္တာကာရတော ပဝတ္တာယ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ပါပုဏာတိ. အသုညတတ္တကာရကာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝါတိ အတ္တာဘိနိဝေသပစ္စယာနံ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာနံ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနတော ဝိပဿနာ သုညတာ နာမ အတ္တသုညတာယ ယာထာဝတော ဂဟဏတော. နနု ဧဝံ ဝိပဿနာယ သဂုဏတော သုညတာ၊ န အာဂမနတောတိ နိပ္ပရိယာယတော နတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ နာမလာဘေ၊ န ပန နာမဒါနေတိ နာယံ ဒေါသော. အထ ဝါ သုတ္တန္တကထာ နာမ ပရိယာယကထာ၊ န အဘိဓမ္မကထာ ဝိယ နိပ္ပရိယာယာတိ ဘိယျောပိ န ကောစိ ဒေါသော.

ယသ္မာ သဂုဏတော၊ အာရမ္မဏတော စ နာမလာဘေ သင်္ကရော ဟောတိ ဧကဿေဝ နာမန္တရလာဘသမ္ဘဝတော. အာဂမနတော ပန နာမလာဘေ သင်္ကရော နတ္ထိ နာမန္တရလာဘာဘာဝတော၊ အသမ္ဘဝတော စ၊ တသ္မာ ‘‘အပရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နိမိတ္တကာရကကိလေသာဘာဝါတိ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဂ္ဂါဟကပစ္စယာနံ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနတော. ကာမဉ္စာယံ ဝိပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တာဒိံ ဥဂ္ဃါဋေန္တီ ပဝတ္တတိ၊ သင်္ခါရနိမိတ္တဿ ပန အဝိဿဇ္ဇနတော န နိပ္ပရိယာယတော အနိမိတ္တနာမံ လဘတီတိ. ပရိယာယေန ပနေတံ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ နိပ္ပရိယာယဒေသနတ္တာ အဘိဓမ္မေ မဂ္ဂဿ အနိမိတ္တနာမံ ဥဒ္ဓဋံ. သုတ္တေ စ –

‘‘အနိမိတ္တဉ္စ ဘာဝေဟိ၊ မာနာနုသယမုဇ္ဇဟ၊

တတော မာနာဘိသမယာ၊ ဥပသန္တော စရိဿသီ’’တိ. (သု. နိ. ၃၄၄၊ သံ. နိ. ၁.၂၁၂)၊