ဓမ္မာနုပဿနာ

နီဝရဏပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၂. ပဟာတဗ္ဗာဒိဓမ္မဝိဘာဂဒဿနဝသေန ပဉ္စဓာ ဓမ္မာနုပဿနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အယမတ္ထော ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတီတိ တမတ္ထံ ဥလ္လိင်္ဂေန္တော ‘‘ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနံ ကထေတု’’န္တိ အာဟ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ နီဝရဏာဒိဝသေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ? ဝိနေယျဇ္ဈာသယတော. ယေသဉှိ ဝေနေယျာနံ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မေသု ပဌမံ နီဝရဏာနိ ဝိဘာဂေန ဝတ္တဗ္ဗာနိ၊ တေသံ ဝသေနေတ္ထ ဘဂဝတာ ပဌမံ နီဝရဏေသု ဓမ္မာနုပဿနာ ကထိတာ. တထာ ဟိ ကာယာနုပဿနာပိ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဒေသိတာ၊ တတော ပရိညေယျေသု ခန္ဓေသု၊ အာယတနေသု စ ဘာဝေတဗ္ဗေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု၊ ပရိညေယျာဒိဝိဘာဂေသု သစ္စေသု စ ဥတ္တရာ ဒေသနာ၊ တသ္မာ စေတ္ထ သမထဘာဝနာပိ ယာဝဒေဝ ဝိပဿနတ္ထာ ဣစ္ဆိတာ. ဝိပဿနာပဓာနာ၊ ဝိပဿနာဗဟုလာ စ သတိပဋ္ဌာနဒေသနာတိ တဿာ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝိဘာဂေန ဒေသိတဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓာယတနဒုက္ခသစ္စဝသေန မိဿကပရိဂ္ဂဟကထနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သညာသင်္ခါရက္ခန္ဓပရိဂ္ဂဟမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန သကလပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓပရိဂ္ဂဟံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ ဣတရေသံ တဒန္တောဂဓတ္တာ.

‘‘ကဏှသုက္ကဓမ္မာနံ ယုဂနန္ဓတာ နတ္ထီ’’တိ ပဇာနနကာလေ အဘာဝါ ‘‘အဘိဏှသမုဒါစာရဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သံဝိဇ္ဇမာနန္တိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပလဗ္ဘမာနံ. ယထာတိ ယေနာကာရေန၊ သော ပန ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပါဒေါ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ကာရဏာကာရောဝ၊ အတ္ထတော ကာရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. စ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနတ္ထသမုစ္စယတ္ထော.

တတ္ထာတိ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဒေ. သုဘမ္ပီတိ ကာမစ္ဆန္ဒောပိ. သော ဟိ အတ္တနော ဂဟဏာကာရေန ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ တေနာကာရေန ပဝတ္တနကဿ အညဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ နိမိတ္တတ္တာ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ စ. ဣဋ္ဌံ၊ ဣဋ္ဌာကာရေန ဝါ ဂယှမာနံ ရူပါဒိ သုဘာရမ္မဏံ. အာကင်္ခိတဿ ဟိတသုခဿ ပတ္တိယာ အနုပါယဘူတော မနသိကာရော အနုပါယမနသိကာရော. တန္တိ အယောနိသောမနသိကာရံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ သဘာဂဟေတုဘူတေ၊ အာရမ္မဏဘူတေ စ ဒုဝိဓေ သုဘနိမိတ္တေ. အာဟာရောတိ ပစ္စယော အတ္တနော ဖလံ အာဟရတီတိ ကတွာ.

အသုဘန္တိ အသုဘဇ္ဈာနံ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ တံ ပန ဒသသု အဝိညာဏကအသုဘေသု စ ကေသာဒီသု သဝိညာဏကအသုဘေသု စ ပဝတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေသာဒီသု ဟိ သညာ ‘‘အသုဘသညာ’’တိ ဂိရိမာနန္ဒသုတ္တေ (အ. နိ. ၁၀.၆၀) ဝုတ္တာ. ဧတ္ထ စ စတုဗ္ဗိဓဿ အယောနိသောမနသိကာရဿ၊ ယောနိသောမနသိကာရဿ စ ဂဟဏံ နိရဝသေသဒဿနတ္ထံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တေသု ပန အသုဘေသု ‘‘သုဘ’’န္တိ၊ ‘‘အသုဘ’’န္တိ စ မနသိကာရော ဣဓာဓိပ္ပေတော၊ တဒနုကူလတ္တာ ပန ဣတရေ ပီတိ.

ဧကာဒသသု အသုဘေသု ပဋိက္ကူလာကာရဿ ဥဂ္ဂဏှနံ၊ ယထာ ဝါ တတ္ထ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တထာ ပဋိပတ္တိ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. ဥပစာရပ္ပနာဝဟာယ အသုဘဘာဝနာယ အနုယုဉ္ဇနာ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ. ‘‘ဘောဇနေ မတ္တညုနော မိတာဟာရဿ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘဝါဘာဝါ ဩတာရံ အလဘမာနော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အယမေဝ စ အတ္ထော နိဒ္ဒေသေပိ ဝုစ္စတိ. ယော ပန ဘောဇနဿ ပဋိက္ကူလတံ၊ တဗ္ဗိပရိဏာမဿ တဒါဓာရဿ တဿ စ ဥပနိဿယဘူတဿ အတိဝိယ ဇေဂုစ္ဆတံ၊ ကာယဿ စ အာဟာရဋ္ဌိတိကတ္တံ သမ္မဒေဝ ဇာနာတိ၊ သော သဗ္ဗသော ဘောဇနေ ပမာဏဿ ဇာနနေန ဘောဇနေမတ္တညူ နာမ. တာဒိသဿ ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ.

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရော ဒန္တဋ္ဌိဒဿာဝီ. ပဟီနဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနဿ. ဣတော ပရေသုပိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဧသေဝ နယော. အဘိဓမ္မပရိယာယေန (ဓ. သ. ၁၁၅၉၊ ၁၅၀၃) သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေနာ’’တိ.

ပဋိဃမ္ပိ ပုရိမုပ္ပန္နံ ပဋိဃနိမိတ္တံ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ပဋိဃဿ ကာရဏန္တိ ကတွာ.

မေဇ္ဇတိ သိနိယှတီတိ မိတ္တော၊ ဟိတေသီ ပုဂ္ဂလော၊ တသ္မိံ မိတ္တေ ဘဝါ၊ မိတ္တဿ ဝါ ဧသာတိ မေတ္တာ၊ ဟိတေသိတာ၊ တဿာ မေတ္တာယ. အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ သာဓာရဏဝစနဘာဝတော. ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာဝ ဝဋ္ဋတိ အပ္ပနံ အပ္ပတ္တာယ ပဋိပက္ခတော သုဋ္ဌု မုစ္စနဿ အဘာဝတော. တန္တိ ယောနိသောမနသိကာရံ. တတ္ထာတိ မေတ္တာယ. ဗဟုလံ ပဝတ္တယတောတိ ဗဟုလီကာရဝတော.

သတ္တေသု မေတ္တာယနဿ ဟိတူပသံဟာရဿ ဥပ္ပါဒနံ ပဝတ္တနံ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော၊ ပဌမုပ္ပန္နော မေတ္တာမနသိကာရော ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ကာရဏဘာဝတော မေတ္တာမနသိကာရောဝ မေတ္တာနိမိတ္တံ. ကမ္မမေဝ သကံ ဧတေသန္တိ ကမ္မဿကာ၊ သတ္တာ၊ တဗ္ဘာဝေါ ကမ္မဿကတာ၊ ကမ္မဒါယာဒတာ. ဒေါသမေတ္တာသု ယာထာဝတော အာဒီနဝါနိသံသာနံ ပဋိသင်္ခါနံ ဝီမံသာ ဣဓ ပဋိသင်္ခါနံ. မေတ္တာဝိဟာရိကလျာဏမိတ္တဝန္တတာ ဣဓ ကလျာဏမိတ္တတာ. ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာနန္တိ (ဩဓိသကအနောဓိသကဒိသာဖရဏာနံ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၁၅) အတ္တအတိပိယသဟာယမဇ္ဈတ္တဝေရိဝသေန ဩဒိဿကတာ၊ သီမာသမ္ဘေဒေ ကတေ အနောဒိဿကတာ. ဧကာဒိဒိသာဖရဏဝသေန ဒိသာဖရဏတာ မေတ္တာယ ဥဂ္ဂဟဏေ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဟာရရစ္ဆာဂါမာဒိဝသေန ဝါ ဩဒိဿကဒိသာဖရဏံ. ဝိဟာရာဒိဥဒ္ဒေသရဟိတံ ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာဝသေန အနောဒိဿကဒိသာဖရဏန္တိ ဧဝံ ဒွိဓာ ဥဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောတိ စ ယာဝ ဥပစာရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဂ္ဂဟိတာယ အာသေဝနာ ဘာဝနာ. တတ္ထ သဗ္ဗေ သတ္တာ၊ ပါဏာ၊ ဘူတာ၊ ပုဂ္ဂလာ၊ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာတိ ဧတေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ၊ ဧကေကသ္မိံ အဝေရာ ဟောန္တု၊ အဗျာပဇ္ဈာ၊ အနီဃာ၊ သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူတိ စတုဓာ ပဝတ္တိတော ဝီသတိဝိဓာ အနောဒိဿကဖရဏာ မေတ္တာ. သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော၊ ပုရိသာ၊ အရိယာ၊ အနရိယာ၊ ဒေဝါ၊ မနုဿာ၊ ဝိနိပါတိကာတိ သတ္တောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ သတ္တဝိဓာ၊ အဋ္ဌဝီသတိ ဝိဓာ ဝါ၊ ဒသဟိ ဒိသာဟိ ဒိသောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဒသဝိဓာ၊ ဧကေကာယ ဝါ ဒိသာယ သတ္တာဒိဣတ္ထာဒိအဝေရာဒိဘေဒေန အသီတာဓိကစတုသတပ္ပဘေဒါ စ ဩဓိသော ဖရဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ယေန အယောနိသောမနသိကာရေန အရတိအာဒိကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ သော အရတိအာဒီသု အယောနိသောမနသိကာရော. တေန နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ ဟိ ဣဒံ ဘုမ္မံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ဥက္ကဏ္ဌိတာ ပန္တသေနာသနေသု၊ အဓိကုသလဓမ္မေသု စ ဥပ္ပဇ္ဇနဘာဝရိဉ္စနာ. ကာယဝိနမနာတိ ကရဇကာယဿ ဝိရူပေနာကာရေန နမနာ. လီနာကာရောတိ သင်္ကောစာပတ္တိ.

ကုသလဓမ္မပဋိပတ္တိယာ ပဋ္ဌပနသဘာဝတာယ၊ တပ္ပဋိပက္ခာနံ ဝိသောသနသဘာဝတာယ စ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိတော ပဝတ္တဝီရိယန္တိ အာဟ ‘‘ပဌမာရမ္ဘဝီရိယ’’န္တိ. ယသ္မာ ပဌမာရမ္ဘမတ္တဿ ကောသဇ္ဇဝိဓမနံ၊ ထာမဂမနဉ္စ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတာယ တတော ဗလဝတရ’’န္တိ. ယသ္မာ ပန အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ လဒ္ဓါသေဝနံ ဥပရူပရိ ဝိသေသံ အာဝဟန္တံ အတိဝိယ ထာမဂတမေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတော တတောပိ ဗလဝတရ’’န္တိ.

အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ အတိဘောဇနေ ထိနမိဒ္ဓဿ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော၊ ဧတ္တကေ ဘုတ္တေ တံ ဘောဇနံ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏံ ဟောတိ၊ ဧတ္တကေ န ဟောတီတိ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏာကာရဏဂါဟော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဗျတိရေကဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ‘‘ဧတ္တကေ ဘုတ္တေ တံ ဘောဇနံ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏံ န ဟောတီ’’တိ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ စ အတ္ထတော ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘စတုပဉ္စ။ပေ။ န ဟောတီ’’တိ. ဒိဝါ သူရိယာလောကန္တိ ဒိဝါ ဂဟိတနိမိတ္တံ သူရိယာလောကံ ရတ္တိယံ မနသိ ကရောန္တဿာပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓုတင်္ဂါနံ ဝီရိယနိဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပါယကထာယပီ’’တိ.

ကုက္ကုစ္စမ္ပိ ကတာကတာနုသောစနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စေတသော အဝူပသမာဝဟတာယ ဥဒ္ဓစ္စေန သမာနလက္ခဏမေဝါတိ ‘‘အဝူပသမော နာမ အဝူပသန္တာကာရော၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝေတံ အတ္ထတော’’တိ ဝုတ္တံ.

ဗဟုဿုတဿ ဂန္ထတော၊ အတ္ထတော စ သုတ္တာဒီနိ ဝိစာရေန္တဿ တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနော အတ္ထဝေဒါဒိပဋိလာဘသဗ္ဘာဝတော ဝိက္ခေပေါ န ဟောတီတိ၊ ယထာဝိဓိပဋိပတ္တိယာ၊ ယထာနုရူပပတိကာရပ္ပဝတ္တိယာ စ ကတာကတာနုသောစနဉ္စ န ဟောတီတိ ‘‘ဗာဟုသစ္စေနပိ။ပေ။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတီ’’တိ အာဟ. ယဒဂ္ဂေန ဗာဟုသစ္စေန ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ၊ တဒဂ္ဂေန ပရိပုစ္ဆကတာဝိနယပကတညုတာဟိပိ တံ ပဟီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုဒ္ဓသေဝိတာ စ ဝုဒ္ဓသီလိတံ အာဝဟတီတိ စေတောဝူပသမကရတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနကာရီ ဝုတ္တာ. ဝုဒ္ဓတ္တံ ပန အနပေက္ခိတွာ ကုက္ကုစ္စဝိနောဒကာ ဝိနယဓရာ ကလျာဏမိတ္တာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိက္ခေပေါ စ ပဗ္ဗဇိတာနံ ယေဘုယျေန ကုက္ကုစ္စဟေတုကော ဟောတီတိ ‘‘ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာ’’တိအာဒိနာ ဝိနယနယေနေဝ ပရိပုစ္ဆကတာဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ကုက္ကုစ္စဿ ဒေါမနဿသဟဂတတ္တာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တော.

တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဌာနီယာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဌာနီယာ ဝိစိကိစ္ဆာဌာနီယာ၊ ဝိစိကိစ္ဆာယ ကာရဏဘူတာ ဓမ္မာ၊ တိဋ္ဌတီတိ ဝါ ဌာနီယာ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ဌာနီယာ ဧတိဿာတိ ဝိစိကိစ္ဆာဌာနီယာ၊ အတ္ထတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဧဝ. သာ ဟိ ပုရိမုပ္ပန္နာ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိစိကိစ္ဆာယ သဘာဂဟေတုတာယ အသာဓာရဏံ ကာရဏံ.

ကုသလာကုသလာတိ ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန ကုသလာ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော အကုသလာ. ယေ အကုသလာ၊ တေ သာဝဇ္ဇာ၊ အသေဝိတဗ္ဗာ၊ ဟီနာ စ. ယေ ကုသလာ၊ တေ အနဝဇ္ဇာ၊ သေဝိတဗ္ဗာ၊ပဏီတာ စ. ကုသလာ ဝါ ဟီနေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ အာရဒ္ဓါ ဟီနာ၊ ပဏီတေဟိ ပဏီတာ. ကဏှာတိ ကာဠကာ စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏာ. သုက္ကာတိ ဩဒါတာ စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏာ. ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ ကဏှာ. သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော သုက္ကာ. တေ ဧဝ သပ္ပဋိဘာဂါ. ကဏှာ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ သုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ၊ တထာ သုက္ကာပိ ဣတရေဟိ. အထ ဝါ ကဏှသုက္ကာ စ သပ္ပဋိဘာဂါ စ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ. သုခါ ဟိ ဝေဒနာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သပ္ပဋိဘာဂါ၊ ဒုက္ခာ စ ဝေဒနာ သုခါယ ဝေဒနာယ သပ္ပဋိဘာဂါတိ.

ကာမံ ဗာဟုသစ္စပရိပုစ္ဆကတာဟိ သဗ္ဗာပိ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ၊ တထာပိ ရတနတ္တယဝိစိကိစ္ဆာမူလိကာ သေသဝိစိကိစ္ဆာတိ ကတွာ အာဟ ‘‘တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘာ’’တိ. ရတနတ္တယဂုဏာဝဗောဓေ ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၀၈၊ ၁၁၂၃၊ ၁၁၆၇၊ ၁၂၄၁၊ ၁၂၆၃၊ ၁၂၇၀၊ ဝိဘ. ၉၁၅) ဝိစိကိစ္ဆာယ အသမ္ဘဝေါတိ. ဝိနယေ ပကတညုတာ ‘‘သိက္ခာယ ကင်္ခတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿာပီ’’တိ. ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခဗဟုလဿာတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုနော အနုပဝိသနသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခေန အဓိမုစ္စနဗဟုလဿ၊ အဓိမုစ္စနဉ္စ အဓိမောက္ခုပ္ပါဒနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ သဒ္ဓါယ ဝါ နိန္နပေါဏတာအဓိမုတ္တိ အဓိမောက္ခော.

သမုဒယဝယာတိ သမုဒယဝယဓမ္မာ. သုဘနိမိတ္တအသုဘနိမိတ္တာဒီသူတိ ‘‘သုဘနိမိတ္တာဒီသု အသုဘနိမိတ္တာဒီသူ’’တိ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. တတ္ထ ပဌမေန အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဋိဃနိမိတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော၊ ဒုတိယေနမေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိအာဒီနံ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝုတ္တနယမေဝ.

နီဝရဏပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ခန္ဓပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၃. ဥပါဒါနေဟိ အာရမ္မဏကရဏာဒိဝသေန ဥပါဒါတဗ္ဗာ ဝါ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ.

ဣတိ ရူပန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒံ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဣဒံ ရူပ’’န္တိ. တယိဒံ သရူပဂ္ဂဟဏဘာဝတော အနဝသေသပရိယာဒါနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧတ္တကံ ရူပံ၊ န ဣတော ပရံ ရူပံ အတ္ထီ’’တိ. ဣတီတိ ဝါ ပကာရတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ‘‘ဣတိ ရူပ’’န္တိ ဣမိနာ ဘူတုပါဒါဒိဝသေန ယတ္တကော ရူပဿ ပဘေဒေါ၊ တေန သဒ္ဓိံ ရူပံ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿေတိ. သဘာဝတောတိ ရုပ္ပနသဘာဝတော၊ စက္ခာဒိဝဏ္ဏာဒိသဘာဝတော စ. ဝေဒနာဒီသုပီတိ ဧတ္ထ ‘‘အယံ ဝေဒနာ၊ ဧတ္တကာ ဝေဒနာ၊ န ဣတော ပရံ ဝေဒနာ အတ္ထီတိ သဘာဝတော ဝေဒနံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ၊ သဘာဝတောတိ စ ‘‘အနုဘဝနသဘာဝတော၊ သာတာဒိသဘာဝတော စာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

ခန္ဓပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အာယတနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၄. ဆသု အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသူတိ ‘‘ဆသု အဇ္ဈတ္တိကေသု ဆသု ဗာဟိရေသူ’’တိ ‘‘ဆသူ’’တိ ပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ပနေတာနိ ဥဘယာနိ ဆဠေဝ ဝုတ္တာနိ? ဆဝိညာဏကာယုပ္ပတ္တိဒွါရာရမ္မဏဝဝတ္ထာနတော. စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ ပရိယာပန္နဿ ဟိ ဝိညာဏကာယဿ စက္ခာယတနမေဝ ဥပ္ပတ္တိဒွါရံ၊ ရူပါယတနမေဝ စ အာရမ္မဏံ၊ တထာ ဣတရာနိ ဣတရေသံ၊ ဆဋ္ဌဿ ပန ဘဝင်္ဂမနသင်္ခါတော မနာယတနေကဒေသော ဥပ္ပတ္တိဒွါရံ၊ အသာဓာရဏဉ္စ ဓမ္မာယတနံ အာရမ္မဏံ. စက္ခတီတိ စက္ခု၊ ရူပံ အဿာဒေတိ၊ ဝိဘာဝေတိ စာတိ အတ္ထော. သုဏာတီတိ သောတံ. ဃာယတီတိ ဃာနံ. ဇီဝိတနိမိတ္တတာယ ရသော ဇီဝိတံ၊ တံ ဇီဝိတံ အဝှါယတီတိ ဇိဝှါ. ကုစ္ဆိတာနံ သာသဝဓမ္မာနံ အာယော ဥပ္ပတ္တိဒေသောတိ ကာယော. မုနာတိ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ မနော. ရူပယတိ ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ရူပံ. သပ္ပတိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဟရီယတိ သောတဝိညေယျဘာဝံ ဂမီယတီတိ သဒ္ဒေါ. ဂန္ဓယတိ အတ္တနော ဝတ္ထုံ သူစေတီတိ ဂန္ဓော. ရသန္တိ တံ သတ္တာ အဿာဒေန္တီတိ ရသော. ဖုသီယတီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. သဗ္ဗာနိ ပန အာယာနံ တနနာဒိအတ္ထေန အာယတနာနိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၁၀၊ ၅၁၁၊ ၅၁၂၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၂.၅၁၀) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

စက္ခုဉ္စ ပဇာနာတီတိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၄၊ မ. နိ. ၁.၁၁၇) ဧတ္ထ စက္ခု နာမ ပသာဒစက္ခု၊ န သသမ္ဘာရစက္ခု၊ နာပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုအာဒိကန္တိ အာဟ စက္ခုပသာဒန္တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ စက္ခု စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ’’တိ. (ဓ. သ. ၅၉၆) စ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနတ္ထသမုစ္စယတ္ထော. ယာထာဝသရသလက္ခဏဝသေနာတိ အဝိပရီတဿ အတ္တနော ရသဿ စေဝ လက္ခဏဿ စ ဝသေန၊ ရူပေသု အာဝိဉ္ဆနကိစ္စဿ စေဝ ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပသာဒလက္ခဏဿ စ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနကမ္မသမုဋ္ဌာနဘူတပသာဒလက္ခဏဿ စ ဝသေနာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယာထာဝသရသလက္ခဏဝသေနာတိ ယာထာဝသရသဝသေန စေဝ လက္ခဏဝသေန စ၊ ယာထာဝသရသောတိ စ အဝိပရီတသဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ရသီယတိ အဝိရဒ္ဓပဋိဝေဓဝသေန အဿာဒီယတိ ရမီယတီတိ ‘‘ရသော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ သလက္ခဏဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လက္ခဏဝသေနာတိ အနိစ္စာဒိသာမညလက္ခဏဝသေန.

‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀၊ မ. နိ. ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅၊ ၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၃၊ ၄၅၊ ၂.၄.၆၀) သမုဒိတာနိယေဝ ရူပါယတနာနိ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတု၊ န ဝိသုံ ဝိသုန္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဇောတနတ္ထံ ‘‘ရူပေ စာ’’တိ ပုထုဝစနဂ္ဂဟဏံ၊ တာယ ဧဝ စ ဒေသနာဂတိယာ ကာမံ ဣဓာပိ ‘‘ရူပေ စ ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ရူပဘာဝသာမညေန ပန သဗ္ဗံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဗဟိဒ္ဓါ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပဉ္စာတိ ဧကဝစနဝသေန အတ္ထော. သရသလက္ခဏ ဝသေနာတိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကိစ္စဿ ဝသေန စေဝ စက္ခုပဋိဟနနလက္ခဏဿ ဝသေန စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဥဘယံ ပဋိစ္စာတိ စက္ခုံ ဥပနိဿယပစ္စယဝသေန ပစ္စယဘူတံ၊ ရူပေ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယဝသေန ပစ္စယဘူတေ စ ပဋိစ္စ. ကာမံ အယံ သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ၊ နိပ္ပရိယာယကထာ နာမ အဘိဓမ္မသန္နိဿိတာ ဧဝါတိ အဘိဓမ္မနယေနေဝ သံယောဇနာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမရာဂ။ပေ။ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ကာမေသု ရာဂေါ၊ ကာမော စ သော ရာဂေါ စာတိ ဝါ ကာမရာဂေါ. သော ဧဝ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနံ. အယဉှိ ယဿ သံဝိဇ္ဇတိ၊ တံ ပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇေတိ ဗန္ဓတိ ဣတိ ဒုက္ခေန သတ္တံ၊ ဘဝါဒိကေ ဝါ ဘဝန္တရာဒီဟိ၊ ကမ္မုနာ ဝါ ဝိပါကံ သံယောဇေတိ ဗန္ဓတီတိ သံယောဇနံ. ဧဝံ ပဋိဃသံယောဇံအာဒီနမ္ပိ ယထာရဟမတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. သရသလက္ခဏဝသေနာတိ ဧတ္ထ ပန သတ္တဿ ဝဋ္ဋတော အနိဿဇ္ဇနသင်္ခါတဿ အတ္တနော ကိစ္စဿ စေဝ ယထာဝုတ္တဗန္ဓနသင်္ခါတဿ လက္ခဏဿ စ ဝသေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဘဝဿာဒဒိဋ္ဌိဿာဒနိဝတ္တနတ္ထံ ကာမဿာဒဂ္ဂဟဏံ. အဿာဒယတောတိ အဘိရမန္တဿ. အဘိနန္ဒတောတိ သပ္ပီတိကတဏှာဝသေန နန္ဒန္တဿ. ပဒဒွယေနာပိ ဗလဝတော ကာမရာဂဿ ပစ္စယဘူတာ ကာမရာဂုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အနိဋ္ဌာရမ္မဏေတိ ဧတ္ထ ‘‘အာပါထဂတေ’’တိ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမနဝသေန ‘‘အာပါထဂတ’’န္တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧတံ အာရမ္မဏန္တိ ဧတံ ဧဝံသုခုမံ ဧဝံဒုဗ္ဗိဘာဂံ အာရမ္မဏံ. ‘‘နိစ္စံ ဓုဝ’’န္တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ. ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ ဝိနဿိဿတီတိ ဂဏှတော’’တိ ဧဝမာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ပဌမာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ အနုရောဓဝသေန ‘‘သတ္တော နု ခေါ’’တိ၊ ဣတရာယ အနုရောဓဝသေန ‘‘သတ္တဿ နု ခေါ’’တိ ဝိစိကိစ္ဆတော. အတ္တတ္တနိယာဒိဂါဟာနုဂတာ ဟိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိယာ အသတိ အဘာဝတော. ဘဝံ ပတ္ထေန္တဿာတိ ‘‘ဤဒိသေ သမ္ပတ္တိဘဝေ ယသ္မာ အမှာကံ ဣဒံ ဣဋ္ဌံ ရူပါရမ္မဏံ သုလဘံ ဇာတံ၊ တသ္မာ အာယတိမ္ပိ ဧဒိသော၊ ဣတော ဝါ ဥတ္တရိတရော သမ္ပတ္တိဘဝေါ ဘဝေယျာ’’တိ ဘဝံ နိကာမေန္တဿ. ဧဝရူပန္တိ ဧဝရူပံ ရူပံ. တံသဒိသေ ဟိ တဗ္ဗောဟာရဝသေနေဝံ ဝုတ္တံ. ဘဝတိ ဟိ တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရော ယထာ ‘‘သာ ဧဝ တိတ္တိရီ၊ တာနိ ဧဝ ဩသဓာနီ’’တိ. ဥသူယတောတိ ဥသူယံ ဣဿံ ဥပ္ပါဒယတော. အညဿ မစ္ဆရာယတောတိ အညေန အသာဓာရဏဘာဝကရဏေန မစ္ဆရိယံ ကရောတော. သဗ္ဗေဟေဝ ယထာဝုတ္တေဟိ နဝဟိ သံယောဇနေဟိ.

တဉ္စ ကာရဏန္တိ သုဘနိမိတ္တပဋိဃနိမိတ္တာဒိဝိဘာဂံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိရူပါရမ္မဏဉ္စေဝ တဇ္ဇာယောနိသောမနသိကာရဉ္စာတိ တဿ တဿ သံယောဇနဿ ကာရဏံ. အဝိက္ခမ္ဘိတာသမူဟတဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ တံ သန္ဓာယ ‘‘အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ဥပ္ပန္နဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝတ္တမာနုပ္ပန္နတာ သမုဒါစာရဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန ဝိပဿနာသမထဘာဝနာသင်္ခါတေန ကာရဏေန. တဉှိ တဿ တဒင်္ဂဝသေန စေဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ ပဟာနကာရဏံ. ဣဿာမစ္ဆရိယာနံ အပါယဂမနီယတာယ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈတာ ဝုတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁) သုတ္တပဒံ ကထန္တိ? တံ သုတ္တန္တပရိယာယေန ဝုတ္တံ. ယထာနုလောမသာသနာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာ၊ အယံ ပန အဘိဓမ္မနယေန သံဝဏ္ဏနာတိ နာယံ ဒေါသောတိ. ဩဠာရိကဿာတိ ထူလဿ၊ ယတော အဘိဏှသမုပ္ပတ္တိပရိယုဋ္ဌာနတိဗ္ဗတာဝ ဟောတိ. အဏုသဟဂတဿာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရာဘာဝေန အဏုဘာဝံ သုခုမဘာဝံ ဂတဿ. ဥဒ္ဓစ္စသံယောဇနဿပေတ္ထ အနုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယထာဝုတ္တသံယောဇနေဟိ အဝိနာဘာဝတော. ဧကတ္ထတာယ သောတာဒီနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဝသေန ပဇာနနာ၊ တပ္ပစ္စယာနံ သံယောဇနာနံ ဥပ္ပါဒါဒိပဇာနနာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အတိဒိသတိ.

အတ္တနော ဝါ ဓမ္မေသူတိ အတ္တနော အဇ္ဈတ္တိကာယတနဓမ္မေသု၊ အတ္တနော ဥဘယဓမ္မေသု ဝါ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ အဇ္ဈတ္တိကာယတနပရိဂ္ဂဏှနေနာတိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနပရိဂ္ဂဏှနမုခေနာတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ အနဝသေသတော သပရသန္တာနေသု အာယတနာနံ ပရိဂ္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ပရဿ ဝါ ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ရူပါယတနဿာတိ အဍ္ဎေကာဒသပ္ပဘေဒဿ ရူပသဘာဝဿ အာယတနဿ ရူပက္ခန္ဓေ ‘‘ဝုတ္တနယေန နီဟရိတဗ္ဗော’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သေသက္ခန္ဓေသူတိ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓေသု. ဝုတ္တနယေနာတိ ဣမိနာ အတိဒေသေန ရူပက္ခန္ဓေ ‘‘အာဟာရသမုဒယာ’’တိ ဝိညာဏက္ခန္ဓေ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ’’တိ သေသခန္ဓေသု ‘‘ဖဿသမုဒယာ’’တိ ဣမံ ဝိသေသံ ဝိဘာဝေတိ၊ ဣတရံ ပန သဗ္ဗတ္ထ သမာနန္တိ ခန္ဓပဗ္ဗေ ဝိယ အာယတနပဗ္ဗေပိ လောကုတ္တရနိဝတ္တနံ ပါဠိယံ ဂဟိတံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မာ န ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

အာယတနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဗောဇ္ဈင်္ဂပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၅. ဗုဇ္ဈနကသတ္တဿာတိ ကိလေသနိဒ္ဒါယ ပဋိဗုဇ္ဈနကသတ္တဿ၊ အရိယသစ္စာနံ ဝါ ပဋိဝိဇ္ဈနကသတ္တဿ. အင်္ဂေသူတိ ကာရဏေသု၊ အဝယဝေသု ဝါ. ဥဒယဝယဉာဏုပ္ပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ သမ္ဗောဓိပဋိပဒါယံ ဌိတော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အာရဒ္ဓဝိပဿကတော ပဋ္ဌာယ ယောဂါဝစရောတိ သမ္ဗောဓီ’’တိ. သုတ္တန္တဒေသနာ နာမ ပရိယာယကထာ၊ အယဉ္စ သတိပဋ္ဌာနဒေသနာ လောကိယမဂ္ဂဝသေန ပဝတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယောဂါဝစရောတိ သမ္ဗောဓီ’’တိ၊ အညထာ ‘‘အရိယသာဝကော’’တိ ဝဒေယျ.

‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထော ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနီယာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တန္တိ ယောနိသောမနသိကာရံ. တတ္ထာတိ သတိယံ၊ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ စေတံ ဘုမ္မံ.

သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ သတိသမ္ပဇညံ. အထ ဝါ သတိပ္ပဓာနံ အဘိက္ကန္တာဒိသာတ္ထကဘာဝပရိဂ္ဂဏှနဉာဏံ သတိသမ္ပဇညံ. တံ သဗ္ဗတ္ထ သတောကာရီဘာဝါဝဟတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒါယ ဟောတိ. ယထာ ပစ္စနီကဓမ္မပ္ပဟာနံ၊ အနုရူပဓမ္မသေဝနာ စ အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒါယ ဟောတိ၊ ဧဝံ သတိရဟိတပုဂ္ဂလဝိဝဇ္ဇနာ၊ သတောကာရီပုဂ္ဂလသေဝနာ၊ တတ္ထ စ ယုတ္တပ္ပယုတ္တတာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒါယ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သတိသမ္ပဇည’’န္တိအာဒိနာ. တိဿဒတ္တတ္ထေရော နာမ၊ ယော ဗောဓိမဏ္ဍေ သုဝဏ္ဏသလာကံ ဂဟေတွာ ‘‘အဋ္ဌာရသသု ဘာသာသု ကတရဘာသာယ ဓမ္မံ ကထေမီ’’တိ ပရိသံ ပဝါရေသိ. အဘယတ္ထေရောတိ ဒတ္တာဘယတ္ထေရမာဟ.

ဓမ္မာနံ၊ ဓမ္မေသု ဝါ ဝိစယော ဓမ္မဝိစယော၊ သော ဧဝ သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ. ‘‘ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. တတ္ထ ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရောတိ ကုသလာဒီနံ တံတံသဘာဝသရသလက္ခဏအာဒိကဿ ယာထာဝတော အဝဗုဇ္ဈနဝသေန ဥပ္ပန္နော ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒေါ. သော ဟိ အဝိပရီတမနသိကာရတာယ ‘‘ယောနိသောမနသိကာရော’’တိ ဝုတ္တော၊ တဒါဘောဂတာယ အာဝဇ္ဇနာပိ တဂ္ဂတိကာ ဧဝ၊ တဿ အဘိဏှံ ပဝတ္တနံ ဗဟုလီကာရော. ဘိယျောဘာဝါယာတိ ပုနပ္ပုနံ ဘာဝါယ. ဝေပုလ္လာယာတိ ဝိပုလဘာဝါယ. ပါရိပူရိယာတိ ပရိဗြူဟနာယ.

ပရိပုစ္ဆကတာတိ ပရိယောဂါဟေတွာ ပုစ္ဆကဘာဝေါ. အာစရိယေ ပယိရုပါသိတွာ ပဉ္စပိ နိကာယေ သဟ အဋ္ဌကထာယ ပရိယောဂါဟေတွာ ယံ ယံ တတ္ထ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနဘူတံ၊ တံ တံ ‘‘ဣဒံ ဘန္တေ ကထံ၊ ဣမဿ ကော အတ္ထော’’တိ ခန္ဓာယတနာဒိအတ္ထံ ပုစ္ဆန္တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓဓာတု။ပေ။ ဗဟုလတာ’’တိ. ဝတ္ထူနံ ဝိသဒဘာဝကရဏန္တိ ဧတ္ထ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သရီရံ၊ တပ္ပဋိဗဒ္ဓါနိ စီဝရာနိ စ ‘‘ဝတ္ထူနီ’’တိ အဓိပ္ပေတာနိ၊ တာနိ ယထာ စိတ္တဿ သုခါဝဟာနိ ဟောန္တိ၊ တထာ ကရဏံ တေသံ ဝိသဒဘာဝကရဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာန’’န္တိအာဒိ. ဥဿန္နဒေါသန္တိ ဝါတာဒိဥဿန္နဒေါသံ. သေဒမလမက္ခိတန္တိ သေဒေန စေဝ ဇလ္လိကာသင်္ခါတေန သရီရမလေန စ မက္ခိတံ. စ-သဒ္ဒေန အညမ္ပိ သရီရဿ၊ စိတ္တဿ စ ပီဠာဝဟံ သင်္ဂဏှာတိ. သေနာသနံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ပတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဝိသဒေ သတိ၊ ဝိသယဘူတေ ဝါ. ကထံ ဘာဝနမနုယုတ္တဿ တာနိ ဝိသယော? အန္တရန္တရာ ပဝတ္တနကစိတ္တုပ္ပါဒဝသေနေဝံ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ စိတ္တုပ္ပါဒါ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ အပရိသုဒ္ဓဘာဝါယ သံဝတ္တန္တိ. စိတ္တစေတသိကေသု နိဿယာဒိပစ္စယဘူတေသု. ဉာဏမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော၊ တေန န ကေဝလံ တံ ဝတ္ထုယေဝ၊ အထ ခေါ တသ္မိံ အပရိသုဒ္ဓေ ဉာဏမ္ပိ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတီတိ နိဿယာပရိသုဒ္ဓိယာ တံနိဿိတာပရိသုဒ္ဓိ ဝိယ ဝိသယဿ အပရိသုဒ္ဓတာယ ဝိသယိနော အပရိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ.

သမဘာဝကရဏန္တိ ကိစ္စတော အနူနာဓိကဘာဝကရဏံ. သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ ပစ္စယဝသေန အဓိမောက္ခကိစ္စဿ ပဋုတရဘာဝေန၊ ပညာယ အဝိသဒတာယ၊ ဝီရိယာဒီနဉ္စ သိထိလတာဒိနာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရာနိ မန္ဒာနီ’’တိ. တတောတိ တသ္မာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝတော၊ ဣတရေသဉ္စ မန္ဒတ္တာ. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပဂ္ဂဏှနံ အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော၊ ပဂ္ဂဟောဝ ကိစ္စံ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ၊ ‘‘ကာတုံ န သက္ကောတီ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ၊ အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ. ဝိက္ခေပပဋိက္ခေပေါ၊ ယေန ဝါ သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ၊ သော အဝိက္ခေပေါ. ရူပဂတံ ဝိယ စက္ခုနာ ယေန ယာထာဝတော ဝိသယသဘာဝံ ပဿတိ၊ တံ ဒဿနကိစ္စံ. ကာတုံ န သက္ကောတိ ဗလဝတာ သဒ္ဓိန္ဒြိယေန အဘိဘူတတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မေသု ဟိ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကာရေန္တာနံ သဟပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ ဧကရသတာဝသေနေဝ အတ္ထသိဒ္ဓိ၊ န အညထာ. တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. တန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ. ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေနာတိ ယဿ သဒ္ဓေယျဿ ဝတ္ထုနော ဥဠာရတာဒိဂုဏေ အဓိမုစ္စနဿ သာတိသယပ္ပဝတ္တိယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ၊ တဿ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နတာဒိဝိဘာဂတော ယာထာဝတော ဝီမံသနေန. ဧဝဉှိ ဧဝံဓမ္မတာနယေန သဘာဝသရသတော ပရိဂ္ဂယှမာနေ သဝိပ္ဖါရော အဓိမောက္ခော န ဟောတိ ‘‘အယံ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝေါ’’တိ ပရိဇာနနဝသေန ပညာဗျာပါရဿ သာတိသယတ္တာ. ဓုရိယဓမ္မေသု ဟိ ယထာ သဒ္ဓါယ ဗလဝဘာဝေ ပညာယ မန္ဒဘာဝေါ ဟောတိ၊ ဧဝံ ပညာယ ဗလဝဘာဝေ သဒ္ဓါယ မန္ဒဘာဝေါ ဟောတီတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တံ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ၊ ယထာ ဝါ မနသိကရောတော ဗလဝံ ဇာတံ၊ တထာ အမနသိကာရေန ဟာပေတဗ္ဗ’’န္တိ. တထာ အမနသိကာရေနာတိ ယေနာကာရေန ဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ၊ တေနာကာရေန ဘာဝနာယ အနနုယုဉ္ဇနတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဓ ဒုဝိဓေန သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝေါ အတ္တနော ဝါ ပစ္စယဝိသေသေန ကိစ္စုတ္တရိယတော၊ ဝီရိယာဒီနံ ဝါ မန္ဒကိစ္စတာယ. တတ္ထ ပဌမဝိကပ္ပေ ဟာပနဝိဓိ ဒဿိတော. ဒုတိယကပ္ပေ ပန ယထာ မနသိ ကရောတော ဝီရိယာဒီနံ မန္ဒကိစ္စတာယ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ၊ တထာ အမနသိကာရေန၊ ဝီရိယာဒီနံ ပဋုကိစ္စဘာဝါဝဟေန မနသိကာရေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ တေဟိ သမရသံ ကရောန္တေန ဟာပေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန သေသိန္ဒြိယေသုပိ ဟာပနဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထူတိ. သော ဟိ အာယသ္မာ သဒ္ဓါဓိမုတ္တတာယ ကတာဓိကာရော သတ္ထု ရူပကာယဒဿနပ္ပသုတော ဧဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တော သတ္ထာရာ ‘‘ကိံ တေ ဝက္ကလိ ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန၊ ယော ခေါ ဝက္ကလိ ဓမ္မံ ပဿတိ၊ သော မံ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၈၇၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာ၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၀၈၊ ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၃၈၀၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၁၃၀၊ ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၀၀၇၊ ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.ဝက္ကလိတ္ထေရဂါထာဝဏ္ဏနာ) ဩဝဒိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇိတောပိ တံ အနနုယုဉ္ဇန္တော ပဏာမိတော အတ္တာနံ ဝိနိပါတေတုံ ပပါတဋ္ဌာနံ အဘိရုဟိ၊ အထ နံ သတ္ထာ ယထာနိသိန္နောဝ ဩဘာသံ ဝိဿဇ္ဇနေန အတ္တာနံ ဒဿေတွာ –

‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဘိက္ခု၊ ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ၊

အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တံ၊ သင်္ခါရူပသမံ သုခ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၈၁) –

ဂါထံ ဝတွာ ‘‘ဧဟိ ဝက္ကလီ’’တိ အာဟ. သော တေန အမတေနေဝ အဘိသိတ္တော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ. သဒ္ဓါယ ဗလဝဘာဝတော ဝိပဿနာဝီထိံ န ဩတရတိ၊ တံ ဉတွာ ဘဂဝါ တဿ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ အဒါသိ. သော သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေ ဌတွာ ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပ္ပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿန’’န္တိ. ဧတ္ထာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တဘာဝေ သေသိန္ဒြိယာနံ သကိစ္စာကရဏေ.

ဣတရကိစ္စဘေဒန္တိ ဥပဋ္ဌာနာဒိကိစ္စဝိသေသံ. ပဿဒ္ဓါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟာပေတဗ္ဗန္တိ ယထာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝေါ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဟာယတိ၊ ဧဝံ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတာ ပဿဒ္ဓိအာဒိဘာဝနာယ ဟာယတိ သမာဓိပက္ခိယတ္တာ တဿာ. တထာ ဟိ သမာဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတံ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခန္တီ ဝီရိယာဒိဘာဝနာ ဝိယ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတံ ဥဒ္ဓစ္စပါတတော ရက္ခန္တီ ဧကံသတော ဟာပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဿဒ္ဓအာဒိဘာဝနာယ ဟာပေတဗ္ဗ’’န္တိ. သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထူတိ သုကုမာရသောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု. (မဟာဝ. ၂၄၂၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၀၅) သော ဟိ အာယသ္မာ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သီတဝနေ ဝိဟရန္တော ‘‘မမ သရီရံ သုခုမာလံ၊ န စ သက္ကာ သုခေနေဝ သုခံ အဓိဂန္တုံ၊ ကိလမေတွာပိ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော’’တိ တံ ဌာနစင်္ကမမေဝ အဓိဋ္ဌာယ ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇန္တော ပါဒတလေသု ဖောဋေသု ဥဋ္ဌိတေသုပိ ဝေဒနံ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ဒဠှံ ဝီရိယံ ကရောန္တော အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာယ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ. သတ္ထာ တတ္ထ ဂန္တွာ ဝီဏူပမောဝါဒေန ဩဝဒိတွာ ဝီရိယသမတာယောဇနဝီထိံ ဒဿေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဂတော. ထေရောပိ သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေန ဝီရိယသမတံ ယောဇေတွာ ဘာဝေန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဒဿေတဗ္ဗ’’န္တိ. သေသေသုပီတိ သတိသမာဓိပညိန္ဒြိယေသုပိ.

သမတန္တိ သဒ္ဓါပညာနံ အညမညံ အနူနာနဓိကဘာဝံ၊ တထာ သမာဓိဝီရိယာနံ. ယထာ ဟိ သဒ္ဓါပညာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဓုရိယဓမ္မဘူတာနံ ကိစ္စတော အညမညံ နာတိဝတ္တနံ ဝိသေသတော ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ ယတော နေသံ သမဓုရတာယ အပ္ပနာ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ သမာဓိဝီရိယာနံ ကောသဇ္ဇုဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ သမရသတာယ သတိ အညမညူပတ္ထမ္ဘနတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အန္တဒွယပါတာဘာဝေန သမ္မဒေဝ အပ္ပနာ ဣဇ္ဈတိ. ‘‘ဗလဝသဒ္ဓေါ’’တိအာဒိ ဗျတိရေကမုခေန ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ သမတ္ထနံ. တဿတ္ထော ယော ဗလဝတိယာ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော အဝိသဒဉာဏော၊ သော မုဓပ္ပသန္နော ဟောတိ၊ န အဝေစ္စပ္ပသန္နော. တထာ ဟိ အဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒတိ သေယျထာပိ တိတ္ထိယသာဝကာ. ကေရာဋိကပက္ခန္တိ သာဌေယျပက္ခံ ဘဇတိ. သဒ္ဓါဟီနာယ ပညာယ အတိဓာဝန္တော ‘‘ဒေယျဝတ္ထုပရိစ္စာဂေန ဝိနာ စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တေနပိ ဒါနမယံ ပုညံ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပရိကပ္ပေတိ ဟေတုပတိရူပကေဟိ ဝဉ္စိတော၊ ဧဝံဘူတော စ သုက္ခတက္ကဝိလုတ္တစိတ္တော ပဏ္ဍိတာနံ ဝစနံ နာဒိယတိ သညတ္တိံ န ဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ဘေသဇ္ဇသမုဋ္ဌိတော ဝိယ ရောဂေါ အတေကိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ. ယထာ စေတ္ထ သဒ္ဓါပညာနံ အညမညံ ဝိသမဘာဝေါ န အတ္ထာဝဟော၊ အနတ္ထာဝဟောဝ၊ ဧဝံ၊ သမာဓိဝီရိယာနံ အညမညံ ဝိသမဘာဝေါ န အတ္ထာဝဟော၊ အနတ္ထာဝဟောဝ၊ တထာ န အဝိက္ခေပါဝဟော၊ ဝိက္ခေပါဝဟောဝါတိ. ကောသဇ္ဇံ အဘိဘဝတိ၊ တေန အပ္ပနံ န ပါပုဏာတီတိ အဓိပ္ပါယော. ဥဒ္ဓစ္စံ အဘိဘဝတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တဒုဘယန္တိ သဒ္ဓါပညာဒွယံ၊ သမာဓိဝီရိယဒွယဉ္စ. သမံ ကာတဗ္ဗန္တိ သမရသံ ကာတဗ္ဗံ.

သမာဓိကမ္မိကဿာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနိကဿ. ဧဝန္တိ ဧဝံ သန္တေ၊ သဒ္ဓါယ ထောကံ ဗလဝဘာဝေ သတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဒဟန္တောတိ ‘‘ပထဝီ ပထဝီတိ မနသိကရဏမတ္တေန ကထံ ဈာနုပ္ပတ္တီ’’တိ အစိန္တေတွာ ‘‘အဒ္ဓါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဝုတ္တဝိဓိ ဣဇ္ဈိဿတီ’’တိ သဒ္ဒဟန္တော သဒ္ဓံ ဇနေန္တော. ဩကပ္ပေန္တောတိ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ဝိယ အဓိမုစ္စနဝသေန အဝကပ္ပေန္တော ပက္ခန္ဒန္တော. ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ သမာဓိပ္ပဓာနတ္တာ ဈာနဿ. ဥဘိန္နန္တိ သမာဓိပညာနံ. သမာဓိကမ္မိကဿ သမာဓိနော အဓိမတ္တတာယ ပညာယ အဓိမတ္တတာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သမတာယပီ’’တိ၊ သမဘာဝေနာပီတိ အတ္ထော. အပ္ပနာတိ လောကိယပ္ပနာ. တထာ ဟိ ‘‘ဟောတိယေဝါ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. လောကုတ္တရပ္ပနာ ပန တေသံ သမဘာဝေနေဝ ဣစ္ဆိတာ. ယထာဟ ‘‘သမထဝိပဿနံ ယုဂနန္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀၊ ပဋိ. မ. ၂.၅).

ယဒိ ဝိသေသတော သဒ္ဓါပညာနံ၊ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ သမတာဝ ဣစ္ဆိတာ၊ ကထံ သတီတိ အာဟ ‘‘သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကေသု ပဉ္စသု ဣန္ဒြိယေသု. ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကေကဒေသေ ဂဏှန္တော ‘‘သဒ္ဓါဝီရိယပညာန’’န္တိ အာဟ. အညထာ ပီတိ စ ဂဟေတဗ္ဗာ သိယာ. တထာ ဟိ ‘‘ကောသဇ္ဇပက္ခိကေန သမာဓိနာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ န ‘‘ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာဟီ’’တိ. သာတိ သတိ. သဗ္ဗေသု ရာဇကမ္မေသု နိယုတ္တော သဗ္ဗကမ္မိကော. တေနာတိ တေန သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗဋ္ဌေန ကာရဏေန. အာဟ အဋ္ဌကထာယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိယုတ္တာ သဗ္ဗတ္ထိကာ သဗ္ဗတ္ထ လီနေ၊ ဥဒ္ဓတေ စ စိတ္တေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ၊ သဗ္ဗေ ဝါ လီနေ၊ ဥဒ္ဓတေ စ စိတ္တေ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အတ္ထိကာ ဧတာယာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ. စိတ္တန္တိ ကုသလံ စိတ္တံ. တဿ ဟိ သတိ ပဋိသရဏံ ပရာယဏံ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ. တေနာဟ ‘‘အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ.

ခန္ဓာဒိဘေဒေ အနောဂါဠှပညာနန္တိ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စဝသေနပိ ခန္ဓာယတနာဒီသု အပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ. ဗဟုဿုတသေဝနာ ဟိ သုတမယဉာဏာဝဟာ. တရုဏဝိပဿနာသမင်္ဂီပိ ဘာဝနာမယဉာဏေ ဌိတတ္တာ ဧကံသတော ပညဝါ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမပညာသ လက္ခဏပရိဂ္ဂါဟိကာယ ဥဒယဗ္ဗယပညာယ သမန္နာဂတပုဂ္ဂလသေဝနာ’’တိ. ဉေယျဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဝသေန တပ္ပရိစ္ဆေဒကဉာဏဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓာဒီသု ပဝတ္တာယ ဂမ္ဘီရပညာယာ’’တိ. တဉှိ ဉေယျံ တာဒိသာယ ပညာယ စရိတဗ္ဗတော ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ၊ တဿာ ဝါ ပညာယ တတ္ထ ပဘေဒတော ပဝတ္တိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယာ၊ တဿာ ပစ္စဝေက္ခဏာတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရပညာယ ပဘေဒပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ. ယထာ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော နာမ အရဟာ ဧဝ၊ ဧဝံ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တောတိပိ သော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတီ’’တိ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘‘တတ္တံ အယောခိလံ ဟတ္ထေ ဂမေန္တီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၂၅၀၊ ၂၆၇၊ အ. နိ. ၃.၃၆) ဝုတ္တပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဿ ယေဘုယျေန သဗ္ဗပဌမံ ကရောန္တီတိ၊ ဒေဝဒူတသုတ္တာဒီသု တဿ အာဒိတော ဝုတ္တတ္တာ စ အာဟ ‘‘ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ. သကဋဝဟနာဒိကာလေတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တဒညမနုဿေဟိ၊ တိရစ္ဆာနေဟိ စ ဝိဗာဓိယမာနကာလံ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရ’’န္တိ ဣဒံ အပရာပရံ ပေတေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တဝသေန ဝုတ္တံ၊ ဧကစ္စာနံ ဝါ ပေတာနံ ဧကစ္စတိရစ္ဆာနာနံ ဝိယ တထာ ဒီဃာယုကတာပိ သိယာတိ တထာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ‘‘ကာလော နာဂရာဇာ စတုန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မုခီဘာဝံ လဘိတွာ ဌိတော မေတ္တေယျဿပိ ဘဂဝတော သမ္မုခီဘာဝံ လဘိဿတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ ယံ တဿ ကပ္ပါယုကတာ ဝုတ္တာ.

အာနိသံသဒဿာဝိနောတိ ‘‘ဝီရိယာယတ္တော ဧဝ သဗ္ဗော လောကုတ္တရော၊ လောကိယော စ ဝိသေသာဓိဂမော’’တိ ဧဝံ ဝီရိယေ အာနိသံသဒဿနသီလဿ. ဂမနဝီထိန္တိ သပုဗ္ဗဘာဂံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိံ ပဋိပဒံ၊ သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂပဋိပါဋိ၊ သတ္တဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာ ဝါ. သာ ဟိ ဘိက္ခုနော ဝဋ္ဋနိယျာနာယ ဂန္တဗ္ဗာ ပဋိပဒါတိ ကတွာ ဂမနဝီထိ နာမ. ကာယဒဠှီဗဟုလောတိ ယထာ တထာ ကာယဿ ဒဠှီကမ္မပ္ပသုတော. ပိဏ္ဍန္တိ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ. ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္တနိ ကာရဿ အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိယာ မဟပ္ဖလဘာဝဿ ကရဏေန ပိဏ္ဍဿ ဘိက္ခာယ ပဋိပူဇနာ ပိဏ္ဍာပစာယနံ.

နီဟရန္တောတိ ပတ္တထဝိကတော နီဟရန္တော. တံ သဒ္ဒံ သုတွာတိ တံ ဥပါသိကာယ ဝစနံ အတ္တနော ဝသနပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဌိတောဝ ပဉ္စာဘိညတာယ ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာ. မနုဿသမ္ပတ္တိ၊ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိ၊ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တီတိ ဣမာ တိဿော သမ္ပတ္တိယော. ဒါတုံ သက္ခိဿသီတိ ‘‘တယိ ကတေန ဒါနမယေန၊ ဝေယျာဝစ္စမယေန စ ပုညကမ္မေန ခေတ္တဝိသေသဘာဝူပဂမနေန အပရာပရံ ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တိယော၊ အန္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိဉ္စ ဒါတုံ သက္ခိဿသီ’’တိ ထေရော အတ္တာနံ ပုစ္ဆတိ. သိတံ ကရောန္တော ဝါတိ ‘‘အကိစ္ဆေနေဝ မယာ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ သမတိက္ကန္တ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသာနေ သဉ္ဇာတပါမောဇ္ဇဝသေန သိတံ ကရောန္တော ဧဝ.

ဝိပ္ပဋိပန္နန္တိ ဇာတိဓမ္မကုလဓမ္မာဒိလင်္ဃနေန အသမ္မာပဋိပန္နံ. ဧဝံ ယထာ အသမ္မာပဋိပန္နော ပုတ္တော တာယ ဧဝ အသမ္မာပဋိပတ္တိယာ ကုလသန္တာနတော ဗာဟိရော ဟုတွာ ပိတု သန္တိကာ ဒါယဇ္ဇဿ န ဘာဂီ၊ ဧဝံ. ကုသီတောပိ တေန ကုသီတဘာဝေန အသမ္မာပဋိပန္နော သတ္ထု သန္တိကာ လဒ္ဓဗ္ဗအရိယဓနဒါယဇ္ဇဿ န ဘာဂီ. အာရဒ္ဓဝီရိယောဝ လဘတိ သမ္မာပဋိပဇ္ဇနတော. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ယောဇနာ၊ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ.

မဟာတိ သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ မဟန္တော ဝိပုလော အနညသာဓာရဏော. တံ ပနဿ ဂုဏမဟတ္တံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုကမ္ပနေန လောကေ ပါကဋန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သတ္ထုနော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

ယသ္မာ သတ္ထုသာသနေ ပဗ္ဗဇိတဿ ပဗ္ဗဇ္ဇူပဂမေန သကျပုတ္တဿဘာဝေါ သမ္ပဇာယတိ၊ တသ္မာ ဗုဒ္ဓပုတ္တဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘အသမ္ဘိန္နာယာ’’တိအာဒိမာဟ.

အလသာနံ ဘာဝနာယ နာမမတ္တမ္ပိ အဇာနန္တာနံ ကာယဒဠှီဗဟုလာနံ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခါဒိအနုယုဉ္ဇနကာနံ တိရစ္ဆာနကထိကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဒူရတော ဝဇ္ဇနာ ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ. ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၄၂၃၊ ၃.၆၅၊ သံ. နိ. ၄.၁၂၀၊ မဟာနိ. ၁၆၁) ဘာဝနာရဒ္ဓဝသေန အာရဒ္ဓဝီရိယာနံ ဒဠှပရက္ကမာနံ ကာလေန ကာလံ ဥပသင်္ကမနာ အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝနာ. တေနာဟ ‘‘ကုစ္ဆိံ ပူရေတွာ’’တိအာဒိ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆၄) ပန ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ၊ သဗြဟ္မစာရီမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာတိ ဣဒံ ဒွယံ န ဂဟိတံ၊ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနတာ၊ သမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏတာတိ ဣဒံ ဒွယံ ဂဟိတံ. တတ္ထ အာနိသံသဒဿာဝိတာယ ဧဝ သမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏာ ဂဟိတာ ဟောတိ လောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဓိဂမဿ ဝီရိယာယတ္တတာဒဿနဘာဝတော. ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ တဒဓိမုတ္တတာယ ဧဝ ဂဟိတံ ဟောတိ၊ ဝီရိယုပ္ပါဒနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တဿ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ အတ္ထသိဒ္ဓမေဝ. တတ္ထ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနအာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝန- တဒဓိမုတ္တတာပဋိပက္ခဝိဓမနပစ္စယူပသံဟာရဝသေန၊ အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏာဒယော သမုတ္တေဇနဝသေန ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒကာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ပုရိမုပ္ပန္နာ ပီတိ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကပီတိယာ ဝိသေသကာရဏသဘာဂဟေတုဘာဝတော ‘‘ပီတိယေဝ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ၊ တဿာ ပန ဗဟုသော ပဝတ္တိယာ ပုထုတ္တံ ဥပါဒါယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ယထာ သာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ပဋိပတ္တိ တဿာ ဥပ္ပါဒကမနသိကာရော.

‘‘ဗုဒ္ဓါနုဿတီ’’တိအာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၂၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဥပစာရသမာဓိနိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ဥပစာရာ’’တိ. သကလသရီရံ ဖရမာနောတိ ပီတိသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ သကလသရီရံ ဖရမာနော. ဓမ္မဂုဏေ အနုဿရန္တဿာပိ ယာဝ ဥပစာရာ သကလသရီရံ ဖရမာနော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ၊ ဧဝံ သေသအနုဿတီသု. ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏာယဉ္စ ယောဇေတဗ္ဗံ တဿာပိ ဝိမုတ္တာယတနဘာဝေန တဂ္ဂတိကတ္တာ. သင်္ခါရာနံ သပ္ပဒေသဝူပသမေပိ နိပ္ပဒေသဝူပသမေ ဝိယ တထာ ပညာယ ပဝတ္တိတော ဘာဝနာမနသိကာရော ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထော ဟုတွာ ဥပစာရသမာဓိံ အာဝဟန္တော တထာရူပပီတိသောမနဿသမန္နာဂတော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပါဒါယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမာပတ္တိယာ။ပေ။ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာပီ’’တိ. တတ္ထ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘိတာ ကိလေသာ’’တိ ပါဌော. တေ ဟိ န သမုဒါစရန္တီတိ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ ကာရဏတ္ထော၊ ယသ္မာ န သမုဒါစရန္တိ၊ တသ္မာ တံ နေသံ အသမုဒါစာရံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿာတိ ယောဇနာ. န ဟိ ကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပ္ပတ္တိ ယုတ္တာ. ပသာဒနီယေသု ဌာနေသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန ထူသသမဟဒယတာ လူခတာ၊ သာ တတ္ထ အာဒရဂါရဝါကရဏေန ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသူစိတလူခဘာဝေ’’တိ.

ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ ဧဝ ယထာဝုတ္တဗောဓိအင်္ဂဘူတော ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ၊ တဿ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဧဝံ ဥပ္ပါဒေါ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

ပဏီတဘောဇနသေဝနတာတိ ပဏီတသပ္ပါယဘောဇနသေဝ နတာ. ဥတုဣရိယာပထသုခဂ္ဂဟဏေန သပ္ပါယဥတုဣရိယာပထဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဉှိ တိဝိဓမ္ပိ သပ္ပါယံ သေဝိယမာနံ ကာယဿ ကလ္လတာပါဒနဝသေန စိတ္တဿ ကလ္လတံ အာဝဟန္တံ ဒုဝိဓာယပိ ပဿဒ္ဓိယာ ကာရဏံ ဟောတိ. အဟေတုကံ သတ္တေသု လဗ္ဘမာနံ သုခဒုက္ခန္တိ အယမေကော အန္တော၊ ဣဿရာဒိဝိသမဟေတုကန္တိ ပန အယံ ဒုတိယော. ဧတေ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ ယထာသကံ ကမ္မုနာ ဟောတီတိ အယံ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တိ. မဇ္ဈတ္တော ပယောဂေါ ယဿ သော မဇ္ဈတ္တပယောဂေါ၊ တဿ ဘာဝေါ မဇ္ဈတ္တပယောဂတာ. အယဉှိ ပဟာယ သာရဒ္ဓကာယတံ ပဿဒ္ဓကာယတာယ ကာရဏံ ဟောန္တီ ပဿဒ္ဓိဒွယံ အာဝဟတိ၊ ဧတေနေဝ သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနပဿဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလသေဝနာနံ တဒါဝဟနတာ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ယထာသမာဟိတာကာရသလ္လက္ခဏဝသေန ဂယှမာနော ပုရိမုပ္ပန္နော သမထော ဧဝ သမထနိမိတ္တံ. နာနာရမ္မဏေ ပရိဗ္ဘမနေန ဝိဝိဓံ အဂ္ဂံ ဧတဿာတိ ဗျဂ္ဂေါ၊ ဝိက္ခေပေါ. တထာ ဟိ သော အနဝဋ္ဌာနရသော၊ ဘန္တတာပစ္စုပဋ္ဌာနော စ ဝုတ္တော၊ ဧကဂ္ဂတာဘာဝတော ဗျဂ္ဂပဋိပက္ခောတိ အဗျဂ္ဂေါ၊ သမာဓိ. သော ဧဝ နိမိတ္တန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အဝိက္ခေပဋ္ဌေန စ အဗျဂ္ဂနိမိတ္တ’’န္တိ.

ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ၊ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ စ ပညာဝဟာ ဝုတ္တာ၊ သမာဓာနာဝဟာပိ တာ ဟောန္တိ သမာဓာနာဝဟဘာဝေနေဝ ပညာဝဟဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝတ္ထုဝိသဒ။ပေ။ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

ကရဏဘာဝနာကောသလ္လာနံ အဝိနာဘာဝတော၊ ရက္ခနကောသလ္လဿ စ တံမူလကတ္တာ ‘‘နိမိတ္တကုသလတာ နာမ ကသိဏနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကုသလတာ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ကသိဏနိမိတ္တဿာတိ စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အသုဘနိမိတ္တဿာပိ ဟိ ယဿ ကဿစိ ဈာနုပ္ပတ္တိနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကောသလ္လံ နိမိတ္တကုသလတာ ဧဝါတိ. အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပညာပယောဂမန္ဒတံ၊ ပမောဒဝေကလ္လဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တဿ ပဂ္ဂဏှနန္တိ တဿ လီနဿ စိတ္တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသမုဋ္ဌာပနေန လယာပတ္တိတော သမုဒ္ဓရဏံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမယေ လီနံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ကာလော တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ၊ ကာလော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ၊ ကာလော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? လီနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တံ တံ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သုသမုဋ္ဌာပယံ ဟောတိ. သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလိတုကာမော အဿ၊ သော တတ္ထ သုက္ခာနိ စေဝ တိဏာနိ ပက္ခိပေယျ၊ သုက္ခာနိ ဂေါမယာနိ ပက္ခိပေယျ၊ သုက္ခာနိ ကဋ္ဌာနိ ပက္ခိပေယျ၊ မုခဝါတဉ္စ ဒဒေယျ၊ န စ ပံသုကေန ဩကိရေယျ၊ ဘဗ္ဗော နု ခေါ သော ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလိတုန္တိ. ဧဝံ ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄).

ဧတ္ထ စ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာသမုဋ္ဌာပနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ သာ အနန္တရံ ဝိဘာဝိတာ ဧဝ. အာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပညာပယောဂဗလဝတံ၊ ပမောဒုဗ္ဗိလာဝနဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တဿ နိဂ္ဂဏှနန္တိ တဿ ဥဒ္ဓတဿ စိတ္တဿ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသမုဋ္ဌာပနေန ဥဒ္ဓတာပတ္တိတော နိသေဓနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ –

‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမယေ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဟောတိ၊ ကာလော တသ္မိံ သမယေ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ၊ ကာလော သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ၊ ကာလော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဥဒ္ဓတံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တံ တံ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သုဝူပသမယံ ဟောတိ. သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုကာမော အဿ၊ သော တတ္ထ အလ္လာနိ စေဝ တိဏာနိ။ပေ။ ပံသုကေန စ ဩကိရေယျ၊ ဘဗ္ဗော နု ခေါ သော ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုန္တိ. ဧဝံ ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄).

ဧတ္ထာပိ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာသမုဋ္ဌာပနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ တတ္ထ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာ ဝုတ္တာ ဧဝ. သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ အနန္တရံ ဝက္ခတိ. ပညာပယောဂမန္ဒတာယာတိ ပညာဗျာပါရဿ အပ္ပဘာဝေန. ယထာ ဟိ ဒါနံ အလောဘပဓာနံ၊ သီလံ အဒေါသပဓာနံ၊ ဧဝံ ဘာဝနာ အမောဟပဓာနာ. တတ္ထ ယဒါ ပညာ န ဗလဝတီ ဟောတိ၊ တဒါ ဘာဝနာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသာဝဟာ န ဟောတိ၊ အနဘိသင်္ခတော ဝိယ အာဟာရော ပုရိသဿ ယောဂိနော စိတ္တဿ အဘိရုစိံ န ဇနေတိ၊ တေန တံ နိရဿာဒံ ဟောတိ၊ တထာ ဘာဝနာယ သမ္မဒေဝ အဝီထိပဋိပတ္တိယာ ဥပသမသုခံ န ဝိန္ဒတိ၊ တေနာပိ စိတ္တံ နိရဿာဒံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပယောဂ။ပေ။ နိရဿာဒံ ဟောတီ’’တိ. တဿ သံဝေဂုပ္ပါဒနံ၊ ပသာဒုပ္ပါဒနဉ္စ တိကိစ္ဆနန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ ယထာရဟံ သုဂတိယံ၊ ဒုဂ္ဂတိယဉ္စ ဟောန္တီတိ တဒညမေဝ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနာဒိခုပ္ပိပါသာဒိ အညမညံ ဝိဗာဓနာဒိဟေတုကံ အပါယဒုက္ခံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တယိဒံ သဗ္ဗံ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝနိဿိတံ ဂဟိတန္တိ အတီတေ အနာဂတေ စ ကာလေ ဝဋ္ဋမူလကဒုက္ခာနိ ဝိသုံ ဂဟိတာနိ. ယေ ပန သတ္တာ အာဟာရူပဇီဝိနော၊ တတ္ထ စ ဥဋ္ဌာနဖလူပဇီဝိနော၊ တေသံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဇီဝိကာဒုက္ခံ အဋ္ဌမံ သံဝေဂဝတ္ထု ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ဝုစ္စတိ သမယေ သမ္ပဟံသနာတိ အယံ ဘာဝနာစိတ္တဿ သမ္ပဟံသိတဗ္ဗသမယေ ဝုတ္တနယေန သံဝေဂဇနနဝသေန စေဝ ပသာဒုပ္ပါဒနဝသေန စ သမ္မဒေဝ ပဟံသနာ၊ သံဝေဂဇနနပုဗ္ဗကပသာဒုပ္ပါဒနေန တောသနာတိ အတ္ထော.

သမ္မာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မာတိ လီနုဒ္ဓစ္စဝိရဟေန၊ သမထဝီထိပဋိပတ္တိယာ စ သမ္မာ အဝိသမံ သမ္မဒေဝ ဘာဝနာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မ. ‘‘အလီန’’န္တိအာဒီသု ကောသဇ္ဇပက္ခိကာနံ ဓမ္မာနံ အနဓိမတ္တတာယ အလီနံ၊ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ အနဓိမတ္တတာယ အနုဒ္ဓတံ၊ ပညာပယောဂသမ္ပတ္တိယာ၊ ဥပသမသုခါဓိဂမေန စ အနိရဿာဒံ၊ တတော ဧဝ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံသမထဝီထိပဋိပန္နံ. တတ္ထ အလီနတာယ ပဂ္ဂဟေ၊ အနုဒ္ဓတတာယ နိဂ္ဂဟေ၊ အနိရဿာဒတာယ သမ္ပဟံသနေ န ဗျာပါရံ အာပဇ္ဇတိ. အလီနာနုဒ္ဓတတာ ဟိ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ၊ အနိရဿာဒတာယ သမထဝီထိပဋိပန္နံ၊ သမပ္ပဝတ္တိယာ ဝါ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ. သမထဝီထိပဋိပတ္တိယာ အနိရဿာဒန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ဝုစ္စတိ သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာတိ အယံ အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗသမယေ ဘာဝနာစိတ္တဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု အဗျာဝဋတာသင်္ခါတံ ပဋိပက္ခံ အဘိဘုယျ ပေက္ခနာ ဝုစ္စတိ. ပဋိပက္ခဝိက္ခမ္ဘနတော၊ ဝိပဿနာယ အဓိဋ္ဌာနဘာဝူပဂမနတော စ ဥပစာရဇ္ဈာနမ္ပိ သမာဓာန ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိယာ ပုဂ္ဂလဿ သမာဟိတဘာဝသာဓနံ ဧဝါတိ တတ္ထ သမဓုရဘာဝေနာဟ ‘‘ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ’’တိ.

ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနုရောဓဝိရောဓဝိပ္ပဟာနဝသေန မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ကာရဏံ တသ္မိံ သတိ သိဇ္ဈနတော၊ အသတိ စ အသိဇ္ဈနတော. သော စ မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဝိသယဝသေန ဒုဝိဓောတိ အာဟ ‘‘သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတာ’’တိ. တဒုဘယေ စ ဝိရုဇ္ဈနံ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာယ ဧဝ ဒူရီကတန္တိ အနုရုဇ္ဈနဿေဝ ပဟာနဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနတာ’’တိ. ဥပေက္ခာယ ဟိ ဝိသေသတော ရာဂေါ ပဋိပက္ခော. တထာ စာဟ ‘‘ဥပေက္ခာ ရာဂဗဟုလဿ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၆၇). ဒွီဟာကာရေဟီတိ ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏံ၊ အတ္တသုညတာပစ္စဝေက္ခဏန္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ. ဒွီဟေဝါတိ အဝဓာရဏံ သင်္ချာသမာနတာဒဿနတ္ထံ. သင်္ချာ ဧဝေတ္ထ သမာနာ၊ န သင်္ချေယျံ သဗ္ဗထာ သမာနန္တိ. အဿာမိကဘာဝေါ အနတ္တနိယတာ. သတိ ဟိ အတ္တနိ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန စီဝရံ၊ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ အတ္တနိယံ နာမ သိယာ၊ သော ပန ကောစိ နတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. အနဒ္ဓနိယန္တိ န အဒ္ဓါနက္ခမံ န စိရဋ္ဌာယိ၊ ဣတ္တရံ အနိစ္စန္တိ အတ္ထော. တာဝကာလိကန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

မမာယတီတိ မမတ္တံ ကရောတိ ‘‘မမာ’’တိ တဏှာယ ပရိဂ္ဂယှ တိဋ္ဌတိ.

မမာယန္တာတိ မာနံ ဒဗ္ဗံ ကရောန္တာ.

အယံ သတိပဋ္ဌာနဒေသနာ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဝသေန ဒေသိတာတိ ပုဗ္ဗဘာဂိယဗောဇ္ဈင်္ဂေ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂပရိဂ္ဂါဟိကာ သတိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

ဗောဇ္ဈင်္ဂပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဌမဘာဏဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စတုသစ္စပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၆. ယထာသဘာဝတောတိ အဝိပရီတသဘာဝတော. ဗာဓနက္ခဏတော ယော ယော ဝါ သဘာဝေါ ယထာသဘာဝေါ၊ တတော၊ ရုပ္ပနာဒိ ကက္ခဠာဒိသဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဇနိကံ သမုဋ္ဌာပိကန္တိ ပဝတ္တလက္ခဏဿ ဒုက္ခဿ ဇနိကံ နိမိတ္တလက္ခဏဿ သမုဋ္ဌာပိကံ. ပုရိမတဏှန္တိ ယထာပရိဂ္ဂဟိတဿ ဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိတော ပုရေတရံ သိဒ္ဓံ တဏှံ. သိဒ္ဓေ ဟိ ကာရဏေ တဿ ဖလုပ္ပတ္တိ. အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ပဇာနာတီတိ ယောဇနာ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိန္တိ ဒုက္ခံ၊ သမုဒယော စာတိ ဒွိန္နံ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ၊ တဒုဘယံ န ပဝတ္တိ ဧတာယာတိ အပ္ပဝတ္တိ၊ အသင်္ခတာ ဓာတု. ဒုက္ခံ ဒုက္ခသစ္စံ ပရိဇာနာတိ ပရိညာဘိသမယဝသေန ပရိစ္ဆိန္ဒတီတိ ဒုက္ခပရိဇာနနော၊ အရိယမဂ္ဂေါ၊ တံ ဒုက္ခပရိဇာနနံ. သေသပဒဒွယေပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဒုက္ခသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၃၈၈. ဧဝံ ဝုတ္တာတိ ဧဝံ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တာ. သဗ္ဗသတ္တာနံ ပရိယာဒါနဝစနံ ဗျာပနိစ္ဆာဝသေန အာမေဍိတနိဒ္ဒေသဘာဝတော. သတ္တနိကာယေတိ သတ္တာနံ နိကာယေ၊ သတ္တဃဋေ သတ္တသမူဟေတိ အတ္ထော. ဒေဝမနုဿာဒိဘေဒါသု ဟိ ဂတီသု ဘုမ္မဒေဝါဒိခတ္တိယာဒိဟတ္ထိအာဒိခုပ္ပိပါသိကာဒိတံတံဇာတိဝိသိဋ္ဌော သတ္တသမူဟော သတ္တနိကာယော. နိပ္ပရိယာယတော ခန္ဓာနံ ပဌမာဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဇာတီတိ ကတွာ ‘‘ဇနနံ ဇာတီ’’တိ ဝတွာ သွာယံ ဥပ္ပါဒဝိကာရော အပရိနိပ္ဖန္နော ယေသု ခန္ဓေသု ဣစ္ဆိတဗ္ဗော၊ တေ တေနေဝ သဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘သဝိကာရာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သဝိကာရာနန္တိ ဥပ္ပါဒသင်္ခါတေန ဝိကာရေန သဝိကာရာနံ. ဇာတိအာဒီနိ ဟိ တီဏိ လက္ခဏာနိ ဓမ္မာနံ ဝိကာရဝိသေသာတိ. ‘‘ဥပသဂ္ဂမဏ္ဍိတဝေဝစန’’န္တိ ဣမိနာ ကေဝလံ ဥပသဂ္ဂေန ပဒဝဍ္ဎနံ ကတန္တိ ဒဿေတိ. အနုပဝိဋ္ဌာကာရေနာတိ အဏ္ဍကောသံ၊ ဝတ္ထိကောသဉ္စ ဩဂါဟနာကာရေန. နိဗ္ဗတ္တိသင်္ခါတေနာတိ အာယတနာနံ ပါရိပူရိသံသိဒ္ဓိသင်္ခါတေန.

အထ ဝါ ဇနနံ ဇာတီတိ အပရိပုဏ္ဏာယတနံ ဇာတိမာဟ. သဉ္ဇာတီတိ သမ္ပုဏ္ဏာယတနံ. သမ္ပုဏ္ဏာ ဟိ ဇာတိ သဉ္ဇာတိ. ဩက္ကမနဋ္ဌေန ဩက္ကန္တီတိ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇဝသေန ဇာတိ. တေ ဟိ အဏ္ဍကောသံ၊ ဝတ္ထိကောသဉ္စ ဩက္ကမန္တာ ပဝိသန္တာ ဝိယ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တနဋ္ဌေန အဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ သံသေဒဇဩပပါတိကဝသေန. တေ ဟိ ပါကဋာ ဧဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. အဘိဗျတ္တာ နိဗ္ဗတ္တိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ. ‘‘ဇနနံ ဇာတီ’’တိအာဒိ အာယတနဝသေန၊ ယောနိဝသေန စ ဒွီဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သဗ္ဗသတ္တေ ပရိယာဒိယိတွာ ဇာတိံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ‘‘တေသံ တေသံ သတ္တာနံ။ပေ။ အဘိနိဗ္ဗတ္တီ’’တိ သတ္တဝသေန ဝုတ္တတ္တာ သမ္မုတိကထာ. ပါတုဘာဝေါတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော၊ ပကာရတ္ထော ဝါ၊ တေန ‘‘အာယတနာနံ ပဋိလာဘော’’တိ ဣမဿ ပဒဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယမ္ပိ ဟိ ပရမတ္ထကထာတိ. ဧကဝေါကာရဘဝါဒီသူတိ ဧကစတုပဉ္စဝေါကာရဘဝေသု. တသ္မိံ ခန္ဓာနံ ပါတုဘာဝေ သတိ. အာယတနာနံ ပဋိလာဘောတိ ဧကစတုဝေါကာရဘဝေသု ဒွိန္နံ ဒွိန္နံ အာယတနာနံ ဝသေန၊ သေသေသု ရူပဓာတုယံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ ပဉ္စန္နံ၊ ကာမဓာတုယံ ဝိကလာဝိကလိန္ဒြိယာနံ ဝသေန သတ္တန္နံ၊ နဝန္နံ၊ ဒသန္နံ၊ ပုနဒသန္နံ၊ ဧကာဒသန္နဉ္စ အာယတနာနံ ဝသေန သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပါတုဘဝန္တာနေဝ၊ န ကုတောစိ အာဂတာနိ. ပဋိလဒ္ဓါနိ နာမ ဟောန္တိ သတ္တသန္တာနဿ တဿ သံဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. အာယတနာနံ ပဋိလာဘောတိ ဝါ အာယတနာနံ အတ္တလာဘော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃၈၉. သဘာဝနိဒ္ဒေသောတိ သရူပနိဒ္ဒေသော. သရူပဉှေတံ ဇိဏ္ဏတာယ၊ ယဒိဒံ ‘‘ဇရာ’’တိ၊ ‘‘ဝယောဟာနီတိ ဝါ. ဇီရဏမေဝ ဇီရဏတာ၊ ဇီရန္တဿ ဝါ အာကာရော တာ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘အာကာရဘာဝနိဒ္ဒေသော’’တိ. ခဏ္ဍိတဒန္တာ ခဏ္ဍိတာ နာမ ဥတ္တရပဒလောပေန. ယဿ ဝိကာရဿ ဝသေန သတ္တော ‘‘ခဏ္ဍိတော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ခဏ္ဍိစ္စံ. တထာ ပလိတာနိ အဿ သန္တီတိ ‘‘ပလိတော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တံ ပါလိစ္စံ. ဝလိတ္တစတာယ ဝါ ဝလိ တစော အဿာတိ ဝလိတ္တစော.

ဖလူပစာရေနာတိ ဖလဝေါဟာရေန.

၃၉၀. စဝနမေဝ စဝနတာ၊ စဝန္တဿ ဝါ အာကာရော တာ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တော. ခန္ဓာ ဘိဇ္ဇန္တီတိ ဧကဘဝပရိယာပန္နဿ ခန္ဓသန္တာနဿ ပရိယောသာနဘူတာ ခန္ဓာ ဘိဇ္ဇန္တိ၊ တေနေဝ ဘေဒေန နိရောဓနံ အဒဿနံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တသ္မာ ဘေဒေါ အန္တရဓာနံ မရဏံ. မစ္စုမရဏန္တိ မစ္စုသင်္ခါတံ ဧကဘဝပရိယာပန္နဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒဘူတံ မရဏံ. တေနာဟ ‘‘န ခဏိကမရဏ’’န္တိ. ‘‘မစ္စု မရဏ’’န္တိ သမာသံ အကတွာ ယော ‘‘မစ္စူ’’တိ ဝုစ္စတိ ဘေဒေါ၊ ယဉ္စ မရဏံ ပါဏစာဂေါ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ မရဏန္တိ ဝိသုံ သမ္ဗန္ဓော န န ယုဇ္ဇတိ. ကာလကိရိယာတိ မရဏကာလော၊ အနတိက္ကမနီယတ္တာ ဝိသေသေန ‘‘ကာလော’’တိ ဝုတ္တောတိ တဿ ကိရိယာ၊ အတ္ထတော စုတိခန္ဓာနံ ဘေဒပ္ပတ္တိယေဝ၊ ကာလဿ ဝါ အန္တကဿ ကိရိယာတိ ယာ လောကေ ဝုစ္စတိ၊ သာ စုတိ၊ မရဏန္တိ အတ္ထော. အယံ သဗ္ဗာပိ သမ္မုတိကထာဝ ‘‘ယံ တေသံ တေသံ သတ္တာန’’န္တိအာဒိနာ သတ္တဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. အယံ ပရမတ္ထကထာ ပရမတ္ထတော လဗ္ဘမာနာနံ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ ဝိနဿနဇောတနာဘာဝတော.

အတ္တာတိ ဘဝတိ ဧတ္ထ စိတ္တန္တိ အတ္တဘာဝေါ၊ ခန္ဓသမူဟော၊ တဿ နိက္ခေပေါ နိက္ခိပနံ၊ ပါတနံ ဝိနာသောတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံပန ‘‘မရဏံ ပတ္တဿာ’’တိအာဒိနာ နိက္ခေပဟေတုတာယ ပတနံ ‘‘နိက္ခေပေါ’’တိ ဖလူပစာရေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ’’တိ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနဿ ဓမ္မသမူဟဿ ဝိနာသဇောတနာတိ ဧကဒေသတော ပရမတ္ထကထာ၊ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒေါ’’တိ ပနေတ္ထ န ကောစိ ဝေါဟာရလေသော ပီတိ အာဟ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဥပစ္ဆေဒေါ ပန သဗ္ဗာကာရတော ပရမတ္ထတော မရဏ’’န္တိ. ဧဝံ သန္တေပိ ယဿ ခန္ဓဘေဒဿ ပဝတ္တတ္တာ ‘‘တိဿော မတော၊ ဖုဿော မတော’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ၊ သော ဘေဒေါ ခန္ဓပ္ပဗန္ဓဿ အနုပစ္ဆိန္နတာယ ‘‘သမ္မုတိမရဏ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အာဟ ‘‘ဧတဒေဝ သမ္မုတိမရဏန္တိပိ ဝုစ္စတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒမေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗသော ပဗန္ဓသမုစ္ဆေဒေါ ဟိ သမုစ္ဆေဒမရဏန္တိ.

၃၉၁. ဗျသနေနာတိ အနတ္ထေန. ‘‘ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၁) ဝိယ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ဟေတုပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခကာရဏေနာ’’တိ. သောစနန္တိ လက္ခိတဗ္ဗတာယ သောစနလက္ခဏော. သောစိတဿ သောစနကဿ ပုဂ္ဂလဿ၊ စိတ္တဿ ဝါ ဘာဝေါ သောစိတဘာဝေါ. အဗ္ဘန္တရေတိ အတ္တဘာဝဿ အန္တော. အတ္တနော လူခသဘာဝတာယ သောသေန္တော. ထာမဂမနေန သမန္တတော သောသနဝသေန ပရိသောသေန္တော.

၃၉၂. ‘‘အာဒိဿ အာဒိဿ ဒေဝန္တိ ပရိဒေဝန္တိ ဧတေနာတိ အာဒေဝေါ’’တိ အာဒေဝန-သဒ္ဒံ ကတွာ အဿုမောစနာဒိဝိကာရံ အာပဇ္ဇန္တာနံ တဗ္ဗိကာရာပတ္တိယာ သော သဒ္ဒေါ ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တော. တံ တံ ဝဏ္ဏန္တိ တံ တံ ဂုဏံ. တဿေဝါတိ အာဒေဝပရိဒေဝဿေဝ. ဘာဝနိဒ္ဒေသာတိ ‘‘အာဒေဝိတတ္တံ ပရိဒေဝိတတ္တ’’န္တိ ဘာဝနိဒ္ဒေသာ.

၃၉၃. နိဿယဘူတော ကာယော ဧတဿ အတ္ထီတိ ကာယိကံ. တေနာဟ ‘‘ကာယပသာဒဝတ္ထုက’’န္တိ. ဒုက္ကရံ ခမနံ ဧတဿာတိ ဒုက္ခမနံ၊ သော ဧဝ အတ္ထော သဘာဝေါတိ ဒုက္ခမနဋ္ဌော၊ တေန. သာတဝိဓုရတာယ အသာတံ.

၃၉၄. စေတသိ ဘဝန္တိ စေတသိကံ၊ တံ ပန ယသ္မာ စိတ္တေန သမံ ပကာရေဟိ ယုတ္တံ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘စိတ္တသမ္ပယုတ္တ’’န္တိ.

၃၉၅. သဗ္ဗဝိသယပဋိပတ္တိနိဝါရဏဝသေန သမန္တတော သီဒနံ သံသီဒနံ. ဥဋ္ဌာတုမ္ပိ အသက္ကုဏေယျတာကရဏဝသေန အတိဗလဝံ၊ ဝိရူပံ ဝါ သီဒနံ ဝိသီဒနံ. စိတ္တကိလမထောတိ ဝိသီဒနာကာရေန စိတ္တဿ ပရိခေဒေါ. ဥပါယာသော၊ သယံ န ဒုက္ခော ဒေါသတ္တာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နဓမ္မန္တရတ္တာ ဝါ. ယေ ပန ဒေါမနဿမေဝ ‘‘ဥပါယာသော’’တိ ဝဒေယျုံ၊ တေ ‘‘ဥပါယာသော တီဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ သမ္ပယုတ္တော၊ ဧကေန ခန္ဓေန ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ ကေဟိစိ သမ္ပယုတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၄၉). ဣမာယ ပါဠိယာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာ. ဥပ-သဒ္ဒေါ ဘုသတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဗလဝတရံ အာယာသော ဥပါယာသော’’တိ. ဓမ္မမတ္တတာဒီပနော ဘာဝနိဒ္ဒေသော ဓမ္မတော အညဿ ကတ္တုအဘာဝဇောတနော၊ အသတိ စ ကတ္တရိ တေန ကတ္တဗ္ဗဿ၊ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗဿ စ အဘာဝေါ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အတ္တတ္တနိယာဘာဝဒီပကာဘာဝနိဒ္ဒေသာ’’တိ.

၃၉၈. ဇာတိဓမ္မာနန္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပကတိပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဇာတိသဘာဝါန’’န္တိ၊ ဇာယနပကတိကာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဂ္ဂဘာဝနာယ မဂ္ဂဘာဝနိစ္ဆာဟေတုကတာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ တာဒိသံ ဣစ္ဆံ နိဝတ္တေန္တော ‘‘ဝိနာ မဂ္ဂဘာဝန’’န္တိ အာဟ. အပရော နယော န ခေါ ပနေတန္တိ ယမေတံ ‘‘အဟော ဝတ မယံ န ဇာတိဓမ္မာ အဿာမ၊ န စ ဝတ နော ဇာတိ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဧဝံ ပဟီနသမုဒယေသု အရိယေသု ဝိဇ္ဇမာနံ အဇာတိဓမ္မတ္တံ၊ ပရိနိဗ္ဗုတေသု စ ဝိဇ္ဇမာနံ ဇာတိယာ အနာဂမနံ ဣစ္ဆိတံ၊ တံ ဣစ္ဆန္တဿာပိ မဂ္ဂဘာဝနာယ ဝိနာ အပ္ပတ္တဗ္ဗတော၊ အနိစ္ဆန္တဿာပိ ဘာဝနာယ ပတ္တဗ္ဗတော န ဣစ္ဆာယ ပတ္တဗ္ဗံ နာမ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝက္ခမာနတ္ထသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော ပိ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘ဥပရိ သေသာနိ ဥပါဒါယ ပိ-ကာရော’’တိ. ယန္တိ ဟေတုအတ္ထေ ကရဏေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ယေနပိ ဓမ္မေနာ’’တိ. ဟေတုအတ္ထော ဟိ အယံ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ၊ အလဗ္ဘနေယျဘာဝေါ ဧတ္ထ ဟေတု ဝေဒိတဗ္ဗော. တန္တိ ဝါ ဣစ္ဆိတဿ ဝတ္ထုနော အလဗ္ဘနံ၊ ဧဝမေတ္ထ ‘‘ယမ္ပီတိ ယေနပီ’’တိ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသေန အတ္ထော ဝုတ္တော. ယဒါ ပန ယံ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဣစ္ဆ’’န္တိ ဧတံ အပေက္ခတိ၊ တဒါ အလာဘဝိသိဋ္ဌာ ဣစ္ဆာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ယဒါ ပန ‘‘န လဘတီ’’တိ ဧတံ အပေက္ခတိ၊ တဒါ ဣစ္ဆာဝိသိဋ္ဌော အလာဘော ဝုတ္တော ဟောတိ၊ သော ပန အတ္ထတော အညော ဓမ္မော နတ္ထိ၊ တထာပိ အလဗ္ဘနေယျဝတ္ထုဂတာ ဣစ္ဆာဝ ဝုတ္တာ ဟောတိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘ဇရာဓမ္မာန’’န္တိအာဒိနာ အာဂတေသု သဗ္ဗဝါရေသု.

သမုဒယသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၄၀၀. ပုနဗ္ဘဝကရဏံ ပုနောဗ္ဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပံ ကတွာ မနော-သဒ္ဒဿ ဝိယ ပုရိမပဒဿ ဩ-ကာရန္တတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အထ ဝါ သီလနဋ္ဌေန ဣက-သဒ္ဒေန ဂမိတတ္ထတ္တာ ကိရိယာဝါစကဿ သဒ္ဒဿ အဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ယထာ ‘‘အသူပဘက္ခနသီလော အသူပိကော’’တိ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘ပုနဗ္ဘဝံ ဒေတိ၊ ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တတိ၊ ပုနပ္ပုနံ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ပေါနောဗ္ဘဝိကာ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၀၃) အတ္ထော ဝုတ္တော သော ‘‘တဒ္ဓိတာ’’ ဣတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသတော၊ ဝိစိတ္တတ္တာ ဝါ တဒ္ဓိတဝုတ္တိယာ၊ အဘိဓာနလက္ခဏတ္တာ ဝါ တဒ္ဓိတာနံ တေသုပိ အတ္ထေသု ပေါနောဗ္ဘဝိကသဒ္ဒသိဒ္ဓိ သမ္ဘဝေယျာတိ ကတွာ ဝုတ္တော. တတ္ထ ကမ္မုနာ သဟဇာတာ ပုနဗ္ဘဝံ ဒေတိ၊ အသဟဇာတာ ကမ္မသဟာယဘူတာ ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တတိ၊ ဒုဝိဓာပိ ပုနပ္ပုနံ ဘဝေ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. နန္ဒနဋ္ဌေန၊ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန စ နန္ဒီရာဂေါ၊ ယော စ နန္ဒီရာဂေါ၊ ယာ စ တဏှာယနဋ္ဌေန တဏှာ၊ ဥဘယမေတံ ဧကတ္ထံ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနန္တိ တဏှာ ‘‘နန္ဒီရာဂေန သဒ္ဓိံ အတ္ထတော ဧကတ္တမေဝ ဂတာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဗ္ဘာဝတ္ထော ဟေတ္ထ သဟ-သဒ္ဒေါ ‘‘သနိဒဿနာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၉) ဝိယ. တသ္မာ နန္ဒီရာဂသဟဂတာတိ နန္ဒီရာဂဘာဝံ ဂတာ သဗ္ဗာသုပိ အဝတ္ထာသု နန္ဒီရာဂဘာဝဿ အပစ္စက္ခာယ ဝတ္တနတောတိ အတ္ထော. ရာဂသမ္ဗန္ဓေန ဥပ္ပန္နဿာတိ ဝုတ္တံ. ရူပါရူပဘဝရာဂဿ ဝိသုံ ဝုစ္စမာနတ္တာ ကာမဘဝေ ဧဝ ဘဝပတ္ထနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တသ္မိံ တသ္မိံ ပိယရူပေ ပဌမုပ္ပတ္တိဝသေန ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိဝသေန ‘‘နိဝိသတီ’’တိ. ပရိယုဋ္ဌာနာနုသယဝသေန ဝါ ဥပ္ပတ္တိနိဝေသာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သမ္ပတ္တိယန္တိ မနုဿသောဘဂ္ဂေ၊ ဒေဝတ္တေ စ. အတ္တနော စက္ခုန္တိ သဝတ္ထုကံ စက္ခုံ ဝဒတိ၊ သပသာဒံ ဝါ မံသပိဏ္ဍံ. ဝိပ္ပသန္နံ ပဉ္စပသာဒန္တိ ပရိသုဒ္ဓသုပ္ပသန္နနီလပီတလောဟိတကဏှဩဒါတဝဏ္ဏဝန္တံ. ရဇတပနာဠိကံ ဝိယ ဆိဒ္ဒံ အဗ္ဘန္တရေ ဩဒါတတ္တာ. ပါမင်္ဂသုတ္တံ ဝိယ အာလမ္ဗကဏ္ဏဗဒ္ဓံ. တုင်္ဂါ ဥစ္စာ ဒီဃာ နာသိကာ တုင်္ဂနာသာ၊ ဧဝံ လဒ္ဓဝေါဟာရံ အတ္တနော ဃာနံ. ‘‘လဒ္ဓဝေါဟာရာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ တသ္မိံ သတိ တုင်္ဂါ နာသာ ယေသံ တေ တုင်္ဂနာသာ၊ ဧဝံ လဒ္ဓဝေါဟာရာ သတ္တာ အတ္တနော ဃာနန္တိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဇိဝှံ။ပေ။ မညန္တိ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနတော၊ ကိစ္စတော စ. ကာယံ။ပေ။ မညန္တိ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပတ္တိယာ. မနံ။ပေ။ မညန္တိ အတီတာဒိအတ္ထစိန္တနသမတ္ထံ. အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓါနိ အဇ္ဈတ္တဉ္စ သရီရဂန္ဓာဒီနိ၊ ဗဟိဒ္ဓါ စ ဝိလေပနဂန္ဓာဒီနိ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယဒါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဟောတိ၊ တဒါ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သာမညေန ဂဟိတာ ဥပ္ပါဒကိရိယာ လက္ခဏဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ ဝိသယဝိသိဋ္ဌာ စ လက္ခိတဗ္ဗဘာဝေန. န ဟိ သာမညဝိသေသေဟိ နာနတ္တဝေါဟာရော န ဟောတီတိ. ဥပ္ပဇ္ဇမာနာတိ ဝါ အနိစ္ဆိတော ဥပ္ပါဒေါ ဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တော၊ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နိစ္ဆိတော ဖလဘာဝေန ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဟောတိ၊ ဧတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ.

နိရောဓသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၄၀၁. ‘‘သဗ္ဗာနိ နိဗ္ဗာနဝေဝစနာနေဝါ’’တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘နိဗ္ဗာနဉှီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အာဂမ္မာတိ နိမိတ္တံ ကတွာ. နိဗ္ဗာနဟေတုကော ဟိ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော. ခယဂမနဝသေန ဝိရဇ္ဇတိ. အပ္ပဝတ္တိဂမနဝသေန နိရုဇ္ဈတိ. အနပေက္ခတာယ စဇနဝသေန၊ ဟာနိဝသေန ဝါ စဇီယတိ. ပုန ယထာ နပ္ပဝတ္တတိ၊ တထာ ဒူရ ခိပနဝသေန ပဋိနိဿဇ္ဇီယတိ. ဗန္ဓနဘူတာယ မောစနဝသေန မုစ္စတိ. အသံကိလေသဝသေန န အလ္လီယတိ. ကသ္မာ ပနေတံ နိဗ္ဗာနံ ဧကမေဝ သမာနံ နာနာနာမေဟိ ဝုစ္စတီတိ? ပဋိပက္ခနာနတာယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကမေဝ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သင်္ခတဓမ္မဝိဓုရသဘာဝတ္တာ နိဗ္ဗာနဿ နာမာနိပိ ဂုဏနေမိတ္တိကတ္တာ သင်္ခတဓမ္မဝိဓုရာနေဝ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသင်္ခတာနံ နာမပဋိပက္ခဝသေနာ’’တိ. အသေသံ ဝိရဇ္ဇတိ တဏှာ ဧတ္ထာတိ အသေသဝိရာဂေါတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အယံ ပန ဝိသေသော – နတ္ထိ ဧတဿ ဥပ္ပါဒေါ၊ န ဝါ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ ဥပ္ပါဒေါတိ အနုပ္ပါဒေါ၊ အသင်္ခတဓမ္မော. ‘‘အပ္ပဝတ္တ’’န္တိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာယူဟနံ သမုဒယော၊ တပ္ပဋိပက္ခဝသေန အနာယူဟနံ.

တဏှာ အပ္ပဟီနေ သတိ ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဟာနေ ပန သတိ တတ္ထ တတ္ထေဝဿာ အဘာဝေါ သုဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထေဝ အဘာဝံ ဒဿေတု’’န္တိ. အပညတ္တိန္တိ အပညာပနံ၊ ‘‘တိတ္တ အလာဗု အတ္ထီ’’တိ ဝေါဟာရာဘာဝံ ဝါ. တိတ္တအလာဗုဝလ္လိယာ အပ္ပဝတ္တိံ ဣစ္ဆန္တော ပုရိသော ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ၊ တဿ တဿာ အပ္ပဝတ္တိနိန္နစိတ္တဿ မူလစ္ဆေဒနံ ဝိယ မဂ္ဂဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဿ တဏှာယ ပဟာနံ၊ တဒပ္ပဝတ္တိ ဝိယ တဏှာယ အပ္ပဝတ္တိဘူတံ နိဗ္ဗာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဒုတိယဥပမာယံ ဒက္ခိဏဒွါရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ၊ စောရဃာတကာ ဝိယ မဂ္ဂေါ. ဒက္ခိဏဒွါရေ ဃာတိတာပိ စောရာ ပစ္ဆာ ‘‘အဋဝိယံ စောရာ ဃာတိတာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ ဧဝံ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ နိရုဒ္ဓါပိ တဏှာ ‘‘စက္ခာဒီသု နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝုစ္စတိ တတ္ထ ကိစ္စကရဏာဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုရိမာ ဝါ ဥပမာ မဂ္ဂေန နိရုဒ္ဓါယ ‘‘ပိယရူပသာတရူပေသု နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာ၊ ပစ္ဆိမာ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ နိရုဒ္ဓါယ ‘‘ပိယရူပသာတရူပေသု နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တာတိ အယံ ဧတာသံ ဝိသေသော.

မဂ္ဂသစ္စနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၄၀၂. အညမဂ္ဂပဋိက္ခေပနတ္ထန္တိ တိတ္ထိယေဟိ ပရိကပ္ပိတဿ မဂ္ဂဿ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒါဘာဝပဋိက္ခေပနတ္ထံ၊ အညဿ ဝါ မဂ္ဂဘာဝပဋိက္ခေပေါ အညမဂ္ဂပဋိက္ခေပေါ၊ တဒတ္ထံ. ‘‘အယ’’န္တိ ပန အတ္တနော၊ တေသု စ ဘိက္ခူသု ဧကစ္စာနံ ပစ္စက္ခဘာဝတော အာသန္နပစ္စက္ခဝစနံ. အာရကတ္တာတိ နိရုတ္တိနယေန အရိယသဒ္ဒသိဒ္ဓိမာဟ. အရိယဘာဝကရတ္တာတိ အရိယကရဏော အရိယောတိ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ ပုဂ္ဂလဿ အရိယဘာဝကရတ္တာ အရိယံ ကရောတီတိ ဝါ အရိယော၊ အရိယဖလပဋိလာဘကရတ္တာ ဝါ အရိယံ ဖလံ လဘာပေတိ ဇနေတီတိ အရိယော. ပုရိမေန စေတ္ထ အတ္တနော ကိစ္စဝသေန၊ ပစ္ဆိမေန ဖလဝသေန အရိယနာမလာဘော ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတုသစ္စပဋိဝေဓာဝဟံ ကမ္မဋ္ဌာနံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ၊ စတုသစ္စံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တံ ဘာဝနာကမ္မံ ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ ဌာနဘူတန္တိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ. ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ ပဝတ္တိဟေတုဘာဝတော. ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ နိဝတ္တိတဒဓိဂမုပါယဘာဝတော. ဝဋ္ဋေ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသော သရူပတော ပရိဂ္ဂဟသဗ္ဘာဝတော. ဝိဝဋ္ဋေ နတ္ထိ အဝိသယတ္တာ၊ ဝိသယတ္တေ စ ပယောဇနာဘာဝတော. ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဥဂ္ဂဏှိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိယာ ဟိ တဒတ္ထသလ္လက္ခဏေန ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. တေနာဟ ‘‘ဝါစာယ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တေန္တော’’တိ. ဣဋ္ဌံ ကန္တန္တိ နိရောဓမဂ္ဂေသု နိန္နဘာဝံ ဒဿေတိ၊ န အဘိနန္ဒနံ၊ တန္နိန္နဘာဝေါယေဝ စ တတ္ထ ကမ္မကရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧကပဋိဝေဓေနေဝါတိ ဧကဉာဏေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ပဋိဝေဓော ပဋိဃာတာဘာဝေန ဝိသယေ နိဿင်္ဂစာရသင်္ခါတံ နိဗ္ဗိဇ္ဈနံ. အဘိသမယော အဝိရဇ္ဈိတွာ ဝိသယဿ အဓိဂမသင်္ခါတော အဝဗောဓော. ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခံ၊ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ၊ န ဣတော ဘိယျော’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဇာနနမေဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ပရိညာပဋိဝေဓော၊ တေန. ဣဒဉ္စ ယထာ တသ္မိံ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ ဒုက္ခဿ သရူပါဒိပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ ပဝတ္တိံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ၊ န ပန မဂ္ဂဉာဏဿ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၄၈၄၊ ၃.၁၀၄) ပဝတ္တနတော. ပဟီနဿ ပုန အပ္ပဟာတဗ္ဗတာယ ပကဋ္ဌံ ဟာနံ စဇနံ သမုစ္ဆိန္ဒနံ၊ ပဟာနမေဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ပဟာနပဋိဝေဓော၊ တေန. အယမ္ပိ ယသ္မိံ ကိလေသေ အပ္ပဟီယမာနေ မဂ္ဂဘာဝနာယ န ဘဝိတဗ္ဗံ၊ အသတိ စ မဂ္ဂဘာဝနာယ ယော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တဿ ကိလေသဿ ပဋိဃာတံ ကရောန္တဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒေန္တဿ ဉာဏဿ တထာပဝတ္တိယံ ပဋိဃာတာဘာဝေန နိဿင်္ဂစာရံ ဥပါဒါယ ဧဝံ ဝုတ္တော. သစ္ဆိကိရိယာ ပစ္စက္ခကရဏံ အနုဿဝါကာရပရိဝိတက္ကာဒိကေ မုဉ္စိတွာ သရူပတော အာရမ္မဏကရဏံ ‘‘ဣဒံ တ’’န္တိ ယထာသဘာဝတော ဂဟဏံ၊ သာ ဧဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော၊ တေန. အယံ ပနဿ အာဝရဏဿ အသမုစ္ဆိန္ဒနတော ဉာဏံ နိရောဓံ အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကောတိ၊ တဿ သမုစ္ဆိန္ဒနတော တံ သရူပတော ဝိဘာဝေန္တမေဝ ပဝတ္တတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တော. ဘာဝနာ ဥပ္ပါဒနာ၊ ဝဍ္ဎနာ စ. တတ္ထ ပဌမမဂ္ဂေ ဥပ္ပါဒနဋ္ဌေန၊ ဒုတိယာဒီသု ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန၊ ဥဘယတ္ထာပိ ဝါ ဥဘယထာပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဌမမဂ္ဂေပိ ဟိ ယထာရဟံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယံ ပဝတ္တံ ပရိဇာနနာဒိံ ဝဍ္ဎေန္တော ပဝတ္တောတိ ဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဒုတိယာဒီသုပိ အပ္ပဟီနကိလေသပ္ပဟာနတော၊ ပုဂ္ဂလန္တရဘာဝသာဓနတော စ ဥပ္ပါဒနဋ္ဌေန ဘာဝနာ သက္ကာ ဝိညာတုံ၊ သာ ဧဝ ဝုတ္တနယေန ပဋိဝေဓောတိ ဘာဝနာပဋိဝေဓော၊ တေန. အယမ္ပိ ဟိ ယထာ ဉာဏေ ပဝတ္တေ ပစ္ဆာ မဂ္ဂဓမ္မာနံ သရူပပရိစ္ဆေဒေ သမ္မောဟော န ဟောတိ၊ တထာ ပဝတ္တိမေဝ ဂဟေတွာ ဝုတ္တော.

တိဋ္ဌန္တု တာဝ ယထာဓိဂတာ မဂ္ဂဓမ္မာ၊ ယထာပဝတ္တေသု ဖလဓမ္မေသုပိ အယံ ယထာဓိဂတသစ္စဓမ္မေသု ဝိယ ဝိဂတသမ္မောဟောဝ ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မော ပတ္တဓမ္မော ဝိဒိတဓမ္မော ပရိယောဂါဠှဓမ္မော’’တိ (မဟာဝ. ၁၈၊ ဒီ. နိ. ၁.၂၉၉၊ မ. နိ. ၂.၆၉) ယတော သစဿ ဓမ္မတာသဉ္စောဒိတာ ယထာဓိဂတသစ္စဓမ္မာလမ္ဗနိယော မဂ္ဂဝီထိတော ပရတော မဂ္ဂဖလပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသနိဗ္ဗာနာနံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ပဝတ္တန္တိ၊ ဒုက္ခသစ္စမ္မောပိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒယော. အယဉ္စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ‘‘ပရိညာဘိသမယေနာ’’တိအာဒီသုပိ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ. ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတီတိ ဧတ္ထာဟ ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ‘‘အရိယမဂ္ဂဉာဏံ စတူသု သစ္စေသု နာနာဘိသမယဝသေန ကိစ္စကရ’’န္တိ၊ သော အဘိဓမ္မေ (ကထာ. ၂၇၄) ဩဓိသောကထာယ သညာပေတဗ္ဗော. ဣဒါနိ တမေဝ ဧကာဘိသမယံ ဝိတ္ထာရဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧဝမဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂေ။ပေ။ ပဋိဝေဓော ဟောတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု ပဋိဝေဓော ပုဗ္ဗဘာဂိယော န ဟောတီတိ? သစ္စမေတံ နိပ္ပရိယာယတော၊ ဣဓ ပန ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပဝတ္တော အဝဗောဓော ပရိယာယတော တထာ ဝုတ္တော. ပဋိဝေဓနိမိတ္တတ္တာ ဝါ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပဝတ္တံ ဒုက္ခာဒီသု ပုဗ္ဗဘာဂေ ဉာဏံ ‘‘ပဋိဝေဓော’’တိ ဝုတ္တံ၊ န ပဋိဝိဇ္ဈနသဘာဝံ. ကိစ္စတောတိ ပုဗ္ဗဘာဂေဟိ ဒုက္ခာဒိဉာဏေဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ ဣဓ နိပ္ဖတ္တိတော၊ ဣမဿေဝ ဝါ ဉာဏဿ ဒုက္ခာဒိပ္ပကာသနကိစ္စတော၊ ပရိညာဒိတောတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏပဋိဝေဓောတိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓမာဟ. သာတိ ပစ္စဝေက္ခဏာ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ. ဥဂ္ဂဟာဒီသု ဝုစ္စမာနေသု န ဝုတ္တာ အနဝသရတ္တာ. အဓိဂမေ ဟိ သတိ တဿာ သိယာ အဝသရော.

တံယေဝ ဟိ အနဝသရံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမဿ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗေ ပရိဂ္ဂဟတောတိ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟတော ပုဗ္ဗေ. ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန သစ္စာနံ ပရိဂ္ဂဏှနဉှိ ပရိဂ္ဂဟော. တထာ တာနိ ပရိဂ္ဂဏှနတော မနသိကာရဒဠှတာယ ပုဗ္ဗဘာဂိယာ ဒုက္ခပရိညာဒယော ဟောန္တိ ယေဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိဂ္ဂဟတော ပဋ္ဌာယ ဟောတီ’’တိ. အပရဘာဂေတိ မဂ္ဂက္ခဏေ. ဒုဒ္ဒသတ္တာတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏဝသေန ပါကဋာနိပိ ပကတိဉာဏေန သဘာဝရသတော ဒဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ဂမ္ဘီရေနေဝ စ ဘာဝနာဉာဏေန၊ တထာပိ မတ္ထကပ္ပတ္တေန အရိယမဂ္ဂဉာဏေနေဝ ယာထာဝတော ပဿိတဗ္ဗတ္တာ ဂမ္ဘီရာနိ. တေနာဟ ‘‘လက္ခဏပဋိဝေဓတော ပန ဥဘယမ္ပိ ဂမ္ဘီရ’’န္တိ. ဣတရာနိ အသံကိလိဋ္ဌအသံကိလေသိကတာယ အစ္စန္တသုခပ္ပတ္တာယ အနုပ္ပတ္တိဘဝတာယ၊ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗတာယ စ ပဝတ္တိဝသေန အပါကဋတ္တာ စ ပရမဂမ္ဘီရတ္တာ၊ တထာ ပရမဂမ္ဘီရဉာဏေနေဝ ပဿိတဗ္ဗတာယ ပကတိဉာဏေန ဒဋ္ဌုံ န သက္ကုဏေယျာနီတိ ဒုဒ္ဒသာနိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရေသံ ပနာ’’တိအာဒိ. ပယောဂေါတိ ကိရိယာ၊ ဝါယာမော ဝါ. တဿ မဟန္တတရဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတံ၊ ဒုက္ကရတရတဉ္စ ဥပမာဟိ ဒဿေတိ ‘‘ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ. ပဋိဝေဓက္ခဏေတိ အရိယဿ မဂ္ဂဿ စတုသစ္စသမ္ပဋိဝေဓက္ခဏေ. ဧကမေဝ တံ ဉာဏန္တိ ဒုက္ခာဒီသု ပရိညာဒိကိစ္စသာဓနဝသေန ဧကမေဝ တံ မဂ္ဂဉာဏံ ဟောတိ.

ဣမေသု တီသု ဌာနေသူတိ ဣမေသု ဝိရမိတဗ္ဗတာဝသေန ဇောတိတေသု တီသု ကာမဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကဝတ္ထူသု. ဝိသုံ ဝိသုံ ဥပ္ပန္နဿ တိဝိဓအကုသလသင်္ကပ္ပဿ. ပဒပစ္ဆေဒတောတိ ဧတ္ထ ဂတမဂ္ဂေါ ‘‘ပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ယေန စ ဥပါယေန ကာရဏေန ကာမဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သော တဿ ဂတမဂ္ဂေါတိ တဿ ပစ္ဆေဒေါ ဃာတော ပဒပစ္ဆေဒေါ၊ တတော ပဒပစ္ဆေဒတော. အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနံ အနုပ္ပတ္တိသာဓနံ၊ တဿ ဝသေန. မဂ္ဂကိစ္စသာဓနေန မဂ္ဂင်္ဂံ ပူရယမာနော ဧကောဝ တိဝိဓကိစ္စသာဓနော ကုသလသင်္ကပ္ပေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တိဝိဓာကုသလသင်္ကပ္ပသမုစ္ဆေဒနမေဝ ဟေတ္ထ တိဝိဓကိစ္စသာဓနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန ‘‘ဣမေသု စတူသု ဌာနေသူ’’တိအာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

မုသာဝါဒါဝေရမဏိအာဒယောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ သိက္ခာပဒဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၇၀၃) ဝိရတိစေတနာ၊ သဗ္ဗေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ စ သိက္ခာပဒါနီတိ အာဂတာနီတိ တတ္ထ ပဓာနာနံ ဝိရတိစေတနာနံ ဝသေန ‘‘ဝိရတိယောပိ ဟောန္တိ စေတနာယောပီ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၀၃) သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ကေစိ ‘‘အာဒိ-သဒ္ဒေန န ကေဝလံ ပိသုဏဝါစာ ဝေရမဏိအာဒီနံယေဝ သင်္ဂဟော၊ အထ ခေါ တာဒိသာနံ စေတနာနမ္ပိ သင်္ဂဟော’’တိ ဝဒန္တိ၊ တံ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ဝုစ္စမာနတ္တာ ယုဇ္ဇေယျ၊ မုသာဝါဒါဒီဟိ ဝိရမဏကာလေ ဝါ ဝိရတိယော၊ သုဘာသိတာဒိဝါစာဘာသနာဒိကာလေ စ စေတနာယော ယောဇေတဗ္ဗာ၊ မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ဝိရတိယောဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ စေတနာနံ အမဂ္ဂင်္ဂတ္တာ. ဧကဿ ဉာဏဿ ဒုက္ခာဒိဉာဏတာ ဝိယ၊ ဧကာယ ဝိရတိယာ မုသာဝါဒါဒိဝိရတိဘာဝေါ ဝိယ စ ဧကာယ စေတနာယ သမ္မာဝါစာဒိကိစ္စတ္တယသာဓနသဘာဝါဘာဝါ သမ္မာဝါစာဒိဘာဝါသိဒ္ဓိတော၊ တံသိဒ္ဓိယံ အင်္ဂတ္တယတာသိဒ္ဓိတော စ.

ဘိက္ခုဿ အာဇီဝဟေတုကံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတံ နာမ အယောနိသော အာဟာရပရိယေသနဟေတုကမေဝ သိယာတိ အာဟ ‘‘ခါဒနီယ။ပေ။ ဒုစ္စရိတ’’န္တိ. ကာယဝစီဒုစ္စရိတဂ္ဂဟဏဉ္စ ကာယဝစီဒွါရေယေဝ အာဇီဝပကောပေါ၊ န မနောဒွါရေတိ ဒဿနတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣမေသုယေဝ သတ္တသု ဌာနေသူ’’တိ.

အနုပ္ပန္နာနန္တိ အသမုဒါစာရဝသေန ဝါ အနနုဘူတာရမ္မဏဝသေန ဝါ အနုပ္ပန္နာနံ. အညထာ ဟိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အနုပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ နာမ န သန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဧကသ္မိံ ဘဝေ’’တိအာဒိ. ယသ္မိံ ဘဝေ အယံ ဣမံ ဝီရိယံ အာရဘတိ၊ တသ္မိံ ဧကသ္မိံ ဘဝေ.ဇနေတီတိ ဥပ္ပါဒေတိ. တာဒိသံ ဆန္ဒံ ကုရုမာနော ဧဝံ ဆန္ဒံ ဇနေတိ နာမ. ဝါယာမံ ကရောတီတိ ပယောဂံ ပရက္ကမံ ကရောတိ. ဝီရိယံ ပဝတ္တေတီတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယံ ပကာရတော ဝတ္တေတိ. ဝီရိယေန စိတ္တံ ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတီတိ တေနေဝ သဟဇာတဝီရိယေန စိတ္တံ ဥက္ခိပေန္တော ကောသဇ္ဇပါတတော နိသေဓနေန ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. ပဒဟနံ ပဝတ္တေတီတိ ပဓာနံ ဝီရိယံ ကရောတိ. ပဋိပါဋိယာ ပနေတာနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ အာသေဝနာဘာဝနာဗဟုလီကမ္မသာတစ္စကိရိယာဟိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ.

ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗာနန္တိ သဒိသဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ. ဘဝတိ ဟိ တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရော ယထာ ‘‘သာ ဧဝ တိတ္တိရိ၊ တာနိ ဧဝ ဩသဓာနီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဣဒါနိ တာဒိသေ’’တိ. ဥပ္ပန္နာနန္တိ ‘‘အနုပ္ပန္နာ’’တိ အဝတ္တဗ္ဗတံ အာပန္နာနံ. ပဟာနာယာတိ ပဇဟနတ္ထာယ. အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနန္တိ ဧတ္ထ ကုသလာတိ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ၊ တေသဉ္စ ဥပ္ပါဒေါ နာမ အဓိဂမော ပဋိလာဘော၊ တပ္ပဋိက္ခေပေန အနုပ္ပါဒေါ အပ္ပဋိလာဘောတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဋိလဒ္ဓါနံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီန’’န္တိ. ‘‘ဌိတိယာ ဝီရိယံ အာရဘတီ’’တိ ဝုတ္တေ န ခဏဌိတိ အဓိပ္ပေတာ တဒတ္ထံ ဝီရိယာရဗ္ဘေန ပယောဇနာဘာဝတော၊ အထ ခေါ ပဗန္ဓဌိတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိပဗန္ဓဝသေန ဌိတတ္ထ’’န္တိ. သမ္မုဿနံ ပဋိပက္ခဓမ္မဝသေန အဒဿနမုပဂမနန္တိ တပ္ပဋိက္ခေပေန အသမ္မုဿနံ အသမ္မောသောတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောသာယာတိ အဝိနာသနတ္ထ’’န္တိ. ဘိယျောဘာဝေါ ပုနပ္ပုနံ ဘဝနံ၊ သော ပန ဥပရူပရိ ဥပ္ပတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပရိဘာဝါယာ’’တိ. ဝေပုလ္လံ အဘိဏှပ္ပဝတ္တိယာ ပဂုဏဗလဝဘာဝါပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝေပုလ္လာယာတိ ဝိပုလဘာဝါယာ’’တိ၊ မဟန္တဘာဝါယာတိ အတ္ထော. ဘာဝနာယ ပရိပူရဏတ္ထန္တိ ဈာနာဒိဘာဝနာပရိဗြူဟနတ္ထံ.

စတူသု ဌာနေသူတိ အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပါဒနာဒီသု စတူသု ဌာနေသု. ကိစ္စသာဓနဝသေနာတိ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ကိစ္စဿ ဧကဇ္ဈံ နိပ္ဖါဒနဝသေန.

ဈာနာနိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ နာနာတိ ယဒိပိ သမာဓိဥပကာရကေဟိ အဘိနိရောပနာနုမဇ္ဇနသမ္ပိယာယနဗြူဟနသန္တသုခသဘာဝေဟိ ဝိတက္ကာဒီဟိ သမ္ပယောဂဘေဒတော ဘာဝနာတိသယပ္ပဝတ္တာနံ စတုန္နံ ဈာနာနံ ဝသေန သမ္မာသမာဓိ ဝိဘတ္တော၊ တထာပိ ဝါယာမော ဝိယ အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပါဒနာဒိစတုဝါယာမကိစ္စံ၊ သတိ ဝိယ စ အသုဘာသုခါနိစ္စာနတ္တေသု ကာယာဒီသု သုဘာဒိသညာပ္ပဟာနစတုသတိကိစ္စံ၊ ဧကော သမာဓိ စတုဈာနသမာဓိကိစ္စံ န သာဓေတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ မဂ္ဂက္ခဏေပိ၊ တထာ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာဓိ ဧဝ မဂ္ဂက္ခဏေ ပီတိ အတ္ထော. နာနာမဂ္ဂဝသေနာတိ ပဌမမဂ္ဂါဒိနာနာမဂ္ဂဝသေန ဈာနာနိ နာနာ. ဒုတိယာဒယောပိ မဂ္ဂါ ဒုတိယာဒီနံ ဈာနာနံ. အယံ ပနဿာတိ ဧတ္ထ မဂ္ဂဘာဝေန စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ ‘‘အဿာ’’တိ ဝုတ္တံ၊ အဿ မဂ္ဂဿာတိ အတ္ထော. အယန္တိ ပန အယံ ဈာနဝသေန သဗ္ဗသဒိသသဗ္ဗာသဒိသေကစ္စသဒိသတာ ဝိသေသော.

ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန ဟောတီတိ ဣဓ ပါဒကဇ္ဈာနနိယမံ ဓုရံ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ သမ္မောဟဝိနောဒနိယမ္ပိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၀၅). အဋ္ဌသာလိနိယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀) ပန ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တော သဗ္ဗဝါဒါဝိရောဓတော၊ ဣဓ ပန သမ္မသိတဇ္ဈာနပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝါဒနိဝတ္တနတော ပါဒကဇ္ဈာနနိယမော ဝုတ္တော. ဝိပဿနာနိယမော ပန သာဓာရဏတ္တာ ဣဓာပိ န ပဋိက္ခိတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညေ စ အာစရိယဝါဒါ ပရတော ဝက္ခမာနာ ဝိဘဇိတဗ္ဗာတိ ယထာဝုတ္တမေဝ တာဝ ပါဒကဇ္ဈာနနိယမံ ဝိဘဇန္တော အာဟ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနနိယမေန တာဝါ’’တိ. ပဌမဇ္ဈာနိကော ဟောတိ၊ ယသ္မာ အာသန္နပဒေသေ ဝုဋ္ဌိတသမာပတ္တိ မဂ္ဂဿ အတ္တနော သဒိသဘာဝံ ကရောတိ ဘူမိဝဏ္ဏော ဝိယ ဂေါဓာဝဏ္ဏဿ. ပရိပုဏ္ဏာနေဝ ဟောန္တီတိ အဋ္ဌ သတ္တ စ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. သတ္တ ဟောန္တိ သမ္မာသင်္ကပ္ပဿ အဘာဝတော. ဆ ဟောန္တိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ အဘာဝတော. မဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သတ္တဆဘာဝံ အတိဒိသတိ ‘‘ဧသ နယော’’တိ. အရူပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ။ပေ။ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယန္တိ အဓိပ္ပါယော. နနု တတ္ထ ‘‘အရူပေ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၃၅၀) ဝုတ္တံ၊ န ‘‘စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာန’’န္တိ? သစ္စမေတံ၊ ယေသု ပန သံသယော အတ္ထိ၊ တေသံ ဥပ္ပတ္တိဒဿနေန၊ တေန အတ္ထတော ‘‘စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ဧဝမာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမုဒါယဉ္စ အပေက္ခိတွာ ‘‘တဉ္စ လောကုတ္တရံ၊ န လောကိယ’’န္တိ အာဟ ‘‘အဝယဝေကတ္တံ လိင်္ဂသမုဒါယဿ ဝိသေသကံ ဟောတီ’’တိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနမေဝ ဟိ တတ္ထ လောကိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န စတုက္ကံ၊ ပဉ္စကံ ဝါတိ. ဧတ္ထ ကထန္တိ ပါဒကဇ္ဈာနဿ အဘာဝါ ကထံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တံဈာနိကာဝဿ တတ္ထ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ တဇ္ဈာနိကံပဌမဖလာဒိံ ပါဒကံ ကတွာ ဥပရိမဂ္ဂဘာဝနာယာတိ အဓိပ္ပါယော. တိကစတုက္ကဇ္ဈာနိကံ ပန မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ တတ္ထ ဥပ္ပန္နဿ အရူပစတုတ္ထဇ္ဈာနံ၊ တဇ္ဈာနိကံ ဖလဉ္စ ပါဒကံ ကတွာ ဥပရိမဂ္ဂဘာဝနာယ အညဈာနိကာပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ၊ ဈာနင်္ဂါဒိနိယာမိကာ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရသမာပတ္တိပါဒကံ၊ န သမ္မသိတဗ္ဗာတိ ဖလဿာပိ ပါဒကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ကေစိ ပနာတိ မောရဝါပီမဟာဒတ္တတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. ပုန ကေစီတိ တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရံ. တတိယဝါရေ ကေစီတိ ‘‘ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတီ’’တိ ဧဝံ ဝါဒိနံ တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဉ္စေဝ အနန္တရံ ဝုတ္တေ ဒွေ စ ထေရေ ဌပေတွာ ဣတရေ ထေရေ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

၄၀၃. သသန္တတိပရိယာပန္နာနံ ဒုက္ခသမုဒယာနံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ပရိဂ္ဂယှမာနော နိရောဓောပိ သသန္တတိပရိယာပန္နော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ဝါ စတ္တာရိ သစ္စာနီ’’တိ. ပရဿ ဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သသညိမှိ သမနကေ လောကဉ္စ ပညာပေမိ၊ လောကသမုဒယဉ္စ ပညာပေမိ၊ လောကနိရောဓဉ္စ ပညာပေမိ၊ လောကနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒဉ္စ ပညာပေမီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၀၇၊ အ. နိ. ၄.၄၅) ကထံ ပန အာဒိကမ္မိကော နိရောဓမဂ္ဂသစ္စာနိ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ? အနုဿဝါဒိသိဒ္ဓမာကာရံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ လောကုတ္တရဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဒိဿာပိ ပရိဂ္ဂဟော န ဝိရုဇ္ဈတိ. ယထာသမ္ဘဝတောတိ သမ္ဘဝါနုရူပံ၊ ဌပေတွာ နိရောဓသစ္စံ သေသသစ္စဝသေန သမုဒယဝယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

စတုသစ္စပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဓမ္မာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄၀၄. ‘‘အဋ္ဌိကသင်္ခလိကံ သမံသ’’န္တိအာဒိကာ သတ္တ သိဝထိကာ အဋ္ဌိကကမ္မဋ္ဌာနတာယ ဣတရာသံ ဥဒ္ဓုမာတကာဒီနံ သဘာဝေနေဝါတိ နဝန္နံ သိဝထိကာနံ အပ္ပနာကမ္မဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ. ဒွေယေဝါတိ အာနာပါနံ၊ ဒွတ္တိံသာကာရောတိ ဣမာနိ ဒွေယေဝ. အဘိနိဝေသောတိ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော၊ သော ပန သမ္မသနိယဓမ္မပရိဂ္ဂဟော. ဣရိယာပထာ၊ အာလောကိတာဒယော စ ရူပဓမ္မာနံ အဝတ္ထာဝိသေသမတ္တတာယ န သမ္မသနုပဂါ ဝိညတ္တိအာဒယော ဝိယ. နီဝရဏဗောဇ္ဈင်္ဂါ အာဒိတော န ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထ။ပေ။ န ဇာယတီ’’တိ. ကေသာဒိအပဒေသေန တဒုပါဒါနဓမ္မာ ဝိယ ဣရိယာပထာဒိအပဒေသေန တဒဝတ္ထာ ရူပဓမ္မာ ပရိဂ္ဂယှန္တိ၊ နီဝရဏာဒိမုခေန စ တံသမ္ပယုတ္တာ၊ တံနိဿယဓမ္မာတိ အဓိပ္ပါယေန မဟာသိဝတ္ထေရော စ ဣရိယာပထာဒီသုပိ ‘‘အဘိနိဝေသော ဇာယတီ’’တိ အဝေါစ. ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ မေ’’တိအာဒိ ပန သဘာဝတော ဣရိယာပထာဒီနံ အာဒိကမ္မိကဿ အနိစ္ဆိတဘာဝဒဿနံ. အပရိညာပုဗ္ဗိကာ ဟိ ပရိညာတိ.

ကာမံ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသေသု တတ္ထ တတ္ထ ဘိက္ခုဂ္ဂဟဏံ ကတံ တံပဋိပတ္တိယာ ဘိက္ခုဘာဝဒဿနတ္ထံ၊ ဒေသနာ ပန သဗ္ဗသာဓာရဏာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟိ ကောစိ ဘိက္ခဝေ’’ ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ၊ န ဘိက္ခု ယေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ဟိ ကောစိ ဘိက္ခု ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဒဿနမဂ္ဂေန ဉာတမရိယာဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဇာနန္တီ သိခါပ္ပတ္တာ အဂ္ဂမဂ္ဂပညာ အညာ နာမ၊ တဿ ဖလဘာဝတော အဂ္ဂဖလံ ပီတိ အာဟ ‘‘အညာတိ အရဟတ္တ’’န္တိ.

အပ္ပတရေပိ ကာလေ သာသနဿ နိယျာနိကဘာဝံ ဒဿေန္တောတိ ယောဇနာ. နိယျာတေန္တောတိ နိဂမေန္တော.

မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.