၉. မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

ဥဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

၃၇၃. ‘‘ကသ္မာ ဘဂဝါ ဣဒံ သုတ္တမဘာသီ’’တိ အသာဓာရဏံ သမုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ၊ သာဓာရဏံ ပန ‘‘ပါကဋ’’န္တိ အနာမသိတွာ ‘‘ကုရုရဋ္ဌဝါသီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမုဋ္ဌာနန္တိ ဟိ ဒေသနာနိဒါနံ၊ တံ သာဓာရဏာသာဓာရဏဘေဒတော ဒုဝိဓံ၊ သာဓာရဏမ္ပိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဘေဒတော ဒုဝိဓံ. တတ္ထ သာဓာရဏံ အဇ္ဈတ္တိကံ သမုဋ္ဌာနံ နာမ ဘဂဝတော မဟာကရုဏာ. တာယ ဟိ သမုဿာဟိတဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျာနံ ဓမ္မဒေသနာယ စိတ္တံ ဥဒပါဒိ. ယထာဟ ‘‘သတ္တေသု စ ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဗုဒ္ဓစက္ခုနာ လောကံ ဝေါလောကေသီ’’တိအာဒိ. (ဒီ. နိ. ၂.၆၉၊ မ. နိ. ၁.၂၈၃၊ ၂.၃၃၉၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၂၊ မဟာဝ. ၉) ဗာဟိရံ ပန သာဓာရဏံ သမုဋ္ဌာနံ နာမ ဒသသဟဿမဟာဗြဟ္မပရိဝါရဿ သဟမ္ပတိမဟာဗြဟ္မုနော အဇ္ဈေသနံ. တထာ စာဟ ‘‘ဗြဟ္မုနော စ အဇ္ဈေသနံ ဝိဒိတွာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၆၉၊ မ. နိ. ၁.၂၈၃၊ ၂.၃၃၉၊ သံ. နိ. ၁.၁၇၉၊ မဟာဝ. ၉) တဒဇ္ဈေသနုတ္တရကာလဉှိ ဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာဇနိတံ အပ္ပေါဿုက္ကတံ ပဋိပဿမ္ဘေတွာ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ဥဿာဟဇာတော အဟောသိ. ယထာ စ မဟာကရုဏာ၊ ဧဝံ ဒသဗလဉာဏာဒယော စ ဒေသနာယ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗာ. သဗ္ဗဉှိ ဉေယျဓမ္မံ၊ တေသံ ဒေသေတဗ္ဗပ္ပကာရံ၊ သတ္တာနဉ္စ အာသယာနုသယာဒိံ ယာထာဝတော ဇာနိတွာ ဘဂဝါ ဌာနာဋ္ဌာနာဒီသု ကောသလ္လေန ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဝိစိတ္တနယဒေသနံ ပဝတ္တေသီတိ. အသာဓာရဏမ္ပိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဘေဒတော ဒုဝိဓမေဝ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကံ ယာယ မဟာကရုဏာယ၊ ယေန စ ဒေသနာဉာဏေန ဣဒံ သုတ္တံ ပဝတ္တိတံ၊ တဒုဘယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ဗာဟိရံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ကုရုရဋ္ဌဝါသီန’’န္တိအာဒိမာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အသာဓာရဏံ သမုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတီ’’တိ၊ တေန ‘‘အတ္တဇ္ဈာသယာဒီသု စတူသု သုတ္တနိက္ခေပေသု ကတရောယ’’န္တိ သုတ္တနိက္ခေပေါ ပုစ္ဆိတော ဟောတီတိ ဣတရော ‘‘ကုရုရဋ္ဌဝါသီန’’န္တိအာဒိနာ ‘‘ပရဇ္ဈာသယောယံ သုတ္တနိက္ခေပေါ’’တိ ဒဿေတိ.

ကုရုရဋ္ဌံ ကိရ တဒါ တံနိဝါသိသတ္တာနံ ယောနိသောမနသိကာရဝန္တတာဒိနာ ယေဘုယျေန သုပ္ပဋိပန္နတာယ၊ ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာဗလေန တဒါ ဥတုအာဒိသမ္ပတ္တိယုတ္တမေဝ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥတုပစ္စယာဒိသမ္ပန္နတ္တာ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဘောဇနာဒိသမ္ပတ္တိံ သင်္ဂဏှာတိ. ကေစိ ပန ‘‘ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တကုရုဝတ္တဓမ္မာနုဋ္ဌာနဝါသနာယ ဥတ္တရကုရု ဝိယ ယေဘုယျေန ဥတုအာဒိသမ္ပန္နမေဝ ဟောန္တံ ဘဂဝတော ကာလေ သာတိသယံ ဥတုသပ္ပါယာဒိယုတ္တံ တံ ရဋ္ဌံ အဟောသီ’’တိ ဝဒန္တိ. စိတ္တသရီရကလ္လတာယာတိ စိတ္တဿ၊ သရီရဿ စ အရောဂတာယ. အနုဂ္ဂဟိတပညာဗလာတိ လဒ္ဓူပကာရဉာဏာနုဘာဝါ၊ အနု အနု ဝါ အာစိဏ္ဏပညာတေဇာ. ဧကဝီသတိယာ ဌာနေသုတိ ကာယာနုပဿနာဝသေန စုဒ္ဒသသု ဌာနေသု၊ ဝေဒနာနုပဿနာဝသေန ဧကသ္မိံ ဌာနေ၊ တထာ စိတ္တာနုပဿနာဝသေန၊ ဓမ္မာနုပဿနာဝသေန ပဉ္စသု ဌာနေသူတိ ဧဝံ ဧကဝီသတိယာ ဌာနေသု. ကမ္မဋ္ဌာနံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ယထာ အရဟတ္တံ ပါပေတိ၊ ဧဝံ ဒေသနာဝသေန အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ. သုဝဏ္ဏစင်္ကောဋကသုဝဏ္ဏမဉ္ဇူသာသု ပက္ခိတ္တာနိ သုမနစမ္ပကာဒိနာနာပုပ္ဖါနိ၊ မဏိမုတ္တာဒိသတ္တရတနာနိ စ ယထာ ဘာဇနသမ္ပတ္တိယာ သဝိသေသံ သောဘန္တိ၊ ကိစ္စကရာနိ စ ဟောန္တိ မနုညဘာဝတော၊ ဧဝံ သီလဒဿနာဒိသမ္ပတ္တိယာ ဘာဇနဝိသေသဘူတာယ ကုရုရဋ္ဌဝါသိပရိသာယ ဒေသိတာ ဘဂဝတော အယံ ဒေသနာ ဘိယျောသော မတ္တာယ သောဘတိ၊ ကိစ္စကာရီ စ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ယထာ ဟိ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ ကုရုရဋ္ဌေ.

ပကတိယာတိ သရသတောပိ၊ ဣမိဿာ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တဒေသနာယ ပုဗ္ဗေပီတိ အဓိပ္ပါယော. အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ သတ္ထု ဒေသနာနုသာရတော ဘာဝနာနုယောဂံ.

ဝိဿဋ္ဌအတ္တဘာဝေနာတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ကိသ္မိဉ္စိ ယောနိသောမနသိကာရေ စိတ္တံ အနိယောဇေတွာ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ အဘိရတိဝသေန ဝိဿဋ္ဌစိတ္တေန ဘဝိတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ပမာဒဝိဟာရံ ပဟာယ အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ဧကာယနောတိ ဧတ္ထ အယန-သဒ္ဒေါ မဂ္ဂပရိယာယော. န ကေဝလံ အယနမေဝ၊ အထ ခေါ အညေပိ ဗဟူ မဂ္ဂပရိယာယာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကရောန္တော ‘‘မဂ္ဂဿ ဟီ’’တိ အာဒိံ ဝတွာ ယဒိ မဂ္ဂပရိယာယော အယန-သဒ္ဒေါ၊ ကသ္မာ ပုန ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါတိ ဧကော ဧဝ မဂ္ဂေါ. န ဟိ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂေါ အညော အတ္ထီတိ. နနု သတိပဋ္ဌာနံ ဣဓ မဂ္ဂေါတိ အဓိပ္ပေတံ၊ တဒညေ စ ဗဟူ မဂ္ဂဓမ္မာ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ၊ တေ ပန သတိပဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ တဒဝိနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဉာဏဝီရိယာဒယော နိဒ္ဒေသေ ဂဟိတာ၊ ဥဒ္ဒေသေ ပန သတိယာ ဧဝ ဂဟဏံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘န ဒွိဓာပထဘူတော’’တိ ဣမိနာ ဣမဿ မဂ္ဂဿ အနေကမဂ္ဂဘာဝါဘာဝံ ဝိယ အနိဗ္ဗာနဂါမိဘာဝါဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. ဧကေနာတိ အသဟာယေန. အသဟာယတာ စ ဒုဝိဓာ အတ္တဒုတိယတာဘာဝေန ဝါ၊ ယာ ‘‘ဝူပကဋ္ဌကာယတာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တဏှာဒုတိယတာဘာဝေန ဝါ၊ ယာ ‘‘ပဝိဝိတ္တစိတ္တတာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဝူပကဋ္ဌေန ပဝိဝိတ္တစိတ္တေနာ’’တိ. သေဋ္ဌောပိ လောကေ ‘‘ဧကော’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ယာဝ ပရေ ဧကာဟံ ဝေါ ကရောမီ’’တိအာဒီသူတိ အာဟ ‘‘ဧကဿာတိ သေဋ္ဌဿာ’’တိ. ယဒိ သံသာရတော နိဿရဏဋ္ဌော အယနဋ္ဌော၊ အညေသမ္ပိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နာနံ သာဓာရဏတော၊ ကထံ ဘဂဝတောတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ဣမသ္မိံ ခေါတိ ဧတ္ထ ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ၊ တသ္မာ ဣမသ္မိံ ယေဝါတိ အတ္ထော. ဒေသနာဘေဒေါယေဝ ဟေသော၊ ယဒိဒံ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝါ ‘‘အယနော’’တိ ဝါ. အယန-သဒ္ဒေါ ဝါ ကမ္မကရဏာဒိဝိဘာဂေါ. တေနာဟ ‘‘အတ္ထတော ပန ဧကော ဝါ’’တိ.

နာနာမုခဘာဝနာနယပ္ပဝတ္တောတိ ကာယာနုပဿနာဒိမုခေန တတ္ထာပိ အာနာပါနာဒိမုခေန ဘာဝနာနယေန ပဝတ္တော. ဧကာယနန္တိ ဧကဂါမိနံ၊ နိဗ္ဗာနဂါမိနန္တိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနဉှိ အဒုတိယဘာဝတော၊ သေဋ္ဌဘာဝတော စ ‘‘ဧက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘ဧကဉှိ သစ္စံ န ဒုတီယမတ္ထီ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၀). ‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂံ အက္ခာယတီ’’တိ. (အ. နိ. ၄.၃၄၊ ဣတိဝု. ၉၀) ခယော ဧဝ အန္တောတိ ခယန္တော၊ ဇာတိယာ ခယန္တံ ဒိဋ္ဌဝါတိ ဇာတိခယန္တဒဿီ. အဝိဘာဂေန သဗ္ဗေပိ သတ္တေ ဟိတေန အနုကမ္ပတီတိ ဟိတာနုကမ္ပီ. အတရိံသူတိ တရိံသု. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမကာ ဗုဒ္ဓါ၊ ပုဗ္ဗေ ဝါ အတီတကာလေ.

တန္တိ တေသံ ဝစနံ၊ တံ ဝါ ကိရိယာဝုတ္တိဝါစကတ္တံ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ သင်္ခေယျပ္ပဓာနတာယ သတ္တဝါစိနော ဧကသဒ္ဒဿ ကိရိယာဝုတ္တိဝါစကတာ အတ္ထိ. ‘‘သကိမ္ပိ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆေယျာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၇.၇၂) ဝိယ သကိံ အယနောတိ ဣမိနာ ဗျဉ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ဧဝမတ္ထံ ယောဇေတွာတိ ‘‘ဧကံ အယနံ အဿာ’’တိ ဧဝံ သမာသပဒတ္ထံ ယောဇေတွာ. ဥဘယထာပီတိ ပုရိမနယေန၊ ပစ္ဆိမနယေန စ. န ယုဇ္ဇတိ ဣဓာဓိပ္ပေတမဂ္ဂဿ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ. ‘‘အနေကဝါရမ္ပိ အယတီ’’တိ ပုရိမနယဿ အယုတ္တတာဒဿနံ၊ ‘‘အနေကဉ္စဿ အယနံ ဟောတီ’’တိ ပစ္ဆိမနယဿ.

ဣမသ္မိံ ပဒေတိ ‘‘ဧကာယနော အယံ ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါ’’တိ ဣမသ္မိံ ဝါကျေ၊ ဣမသ္မိံ ဝါ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ၊ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ’’တိ ဝိဓာနပဒေ. မိဿကမဂ္ဂေါတိ လောကိယေန မိဿကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ. ဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ နိပ္ပရိယာယဟေတုကံ သင်္ဂဏှန္တော အာစရိယတ္ထေရော ‘‘မိဿကမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. ဣတရော ပရိယာယဟေတု ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ’’တိ အဝေါစ.

သဒ္ဒံ သုတွာတိ ‘‘ကာလော ဘန္တေ ဓမ္မသဝနာယာ’’တိ ကာလာရောစနသဒ္ဒံ ပစ္စက္ခတော၊ ပရမ္ပရာယ စ သုတွာ. ဧဝံ ဥက္ခိပိတွာတိ ဧဝံ ‘‘သုန္ဒရံ မနောဟရံ ဣမံ ကထံ ဆဍ္ဍေမာ’’တိ အဆဍ္ဍေန္တာ ဥစ္ဆုဘာရံ ဝိယ ပဂ္ဂဟေတွာ န ဝိစရန္တိ. အာလုဠေတီတိ ဝိလုဠိတော အာကုလော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧကာယနမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါတိ ဧတ္တာဝတာ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္ထေ သိဒ္ဓေ တဿေဝ အလင်္ကာရတ္ထံ သော ပန ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော’’တိအာဒိကာ ဂါထာပိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂတောဝ အာနေတွာ ဌပိတာ.

နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ နိဗ္ဗာနဂမနံ၊သောယေဝ အဝိပရီတသဘာဝတာယ အတ္ထော၊ တေန နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန၊ နိဗ္ဗာနာဓိဂမူပါယတာယာတိ အတ္ထော. မဂ္ဂနီယဋ္ဌေနာတိ ဂဝေသိတဗ္ဗတာယ. ‘‘ဂမနီယဋ္ဌေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ ဥပဂန္တဗ္ဗတာယာတိ အတ္ထော. ‘‘ရာဂါဒီဟီ’’တိ ဣမိနာ ရာဂဒေါသမောဟာနံယေဝ ဂဟဏံ ‘‘ရာဂေါ မလံ၊ ဒေါသော မလံ၊ မောဟော မလ’’န္တိ (ဝိဘ. ၉၂၄) ဝစနတော. ‘‘အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟီ’’တိ ပန ဣမိနာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပက္ကိလေသာနံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ တေ ဝိသုံ ဥဒ္ဓဋာ. ‘‘သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဧကန္တိကတံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ သာမညဇောတနာ၊ စိတ္တဿေဝ ပန ဝိသုဒ္ဓိ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပမလဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ကေဝလံ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ၊ အထ ခေါ ဣဒံ ဧတ္ထ အာဟစ္စ ဘာသိတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

သာ ပနာယံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ သောကာဒီနံ အနုပ္ပါဒါယ သံဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သောစနံ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ စေတသော သန္တာပေါ အန္တောနိဇ္ဈာနံ သောကော. ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တမေဝ သောကာဝတိဏ္ဏတော ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တက ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၃၅၃၊ ၃၅၄၊ သံ. နိ. ၂.၆၃) ပရိဒေဝနဝသေန ဝါစာဝိပ္ပလာပေါ ပရိဒဝနံ ပရိဒေဝေါ. အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနံ ဣဓ သမတိက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိ. တံ ပနဿ သမတိက္ကမာဝဟတံ နိဒဿနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘အယဉှီ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ယံ ပုဗ္ဗေ၊ တံ ဝိသောဓေဟီတိ အတီတေသု ခန္ဓေသု တဏှာသံကိလေသဝိသောဓနံ ဝုတ္တံ. ပစ္ဆာတိ ပရတော. တေတိ တုယှံ. မာဟူတိ မာ အဟု. ကိဉ္စနန္တိ ရာဂါဒိကိဉ္စနံ၊ ဧတေန အနာဂတေသု ခန္ဓေသု သံကိလေသဝိသောဓနံ ဝုတ္တံ. မဇ္ဈေတိ တဒုဘယဝေမဇ္ဈေ. နော စေ ဂဟေဿသီတိ န ဥပါဒိယိဿသိ စေ၊ ဧတေန ပစ္စုပ္ပန္နေ ခန္ဓပ္ပဗန္ဓေ ဥပါဒါနပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ. ဥပသန္တော စရိဿသီတိ ဧဝံ အဒ္ဓတ္တယဂတသံကိလေသဝိသောဓနေ သတိ နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟတာယ ဥပသန္တော ဟုတွာ ဝိဟရိဿသီတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဂါထံ နိဋ္ဌပေသိ. တေနာဟ ‘‘ဣမံ ဂါထ’’န္တိအာဒိ.

ပုတ္တာတိ ဩရသာ၊ အညေပိ ဝါ ဒိန္နကကိတ္တိမာဒယော ယေ ကေစိ. ပိတာတိ ဇနကော၊ အညေပိ ဝါ ပိတုဋ္ဌာနိယာ. ဗန္ဓဝါတိ ဉာတကာ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ပုတ္တာ ဝါ ပိတာ ဝါ ဗန္ဓဝါ ဝါ အန္တကေန မစ္စုနာ အဓိပန္နဿ အဘိဘူတဿ မရဏတော တာဏာယ န ဟောန္တိ. ကသ္မာ? နတ္ထိ ဉာတီသု တာဏတာတိ. န ဟိ ဉာတီနံ ဝသေန မရဏတော အာရက္ခာ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ပဋာစာရေ ‘‘ဥဘော ပုတ္တာ ကာလင်္ကတာ’’တိအာဒိနာ (အပ. ထေရီ ၁.၄၉၈) မာ နိရတ္ထကံ ပရိဒေဝိ၊ ဓမ္မံယေဝ ပန ယာထာဝတော ပဿာတိ အဓိပ္ပါယော. သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ယထာနုလောမံ ပဝတ္တိတာယ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ ပရိယောသာနေ သဟဿနယပဋိမဏ္ဍိတေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. ကထံ ပနာယံ သတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂဝသေန သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသီတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. န ဟိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနကထာယ ဝိနာ သာဝကာနံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမော အတ္ထိ. ‘‘ဣမံ ဂါထံ သုတွာ’’တိ ပနိဒံ သောကဝိနောဒနဝသေန ပဝတ္တိတာယ ဂါထာယ ပဌမံ သုတတ္တာ ဝုတ္တံ၊ သာပိ ဟိ သစ္စဒေသနာယ ပရိဝါရဗန္ဓာ ဧဝ အနိစ္စတာကထာတိ ကတွာ. ဣတရဂါထာယံ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဘာဝနာတိ ပညာဘာဝနာ. သာ ဟိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ရူပါဒီနံ အနိစ္စာဒိတော အနုပဿနာပိ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာဝ၊ တသ္မာ. တေပီတိ သန္တတိမဟာမတ္တပဋာစာရာပိ.

ပဉ္စသတေ စောရေတိ သတသတစောရပရိဝါရေ ပဉ္စစောရေ ပဋိပါဋိယာ ပေသေသိ၊ တေ အရညံ ပဝိသိတွာ ထေရံ ပရိယေသန္တာ အနုက္ကမေန ထေရဿ သမီပေ သမာဂစ္ဆိံသု. တေနာဟ ‘‘တေ ဂန္တွာ ထေရံ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိံသူ’’တိ. ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ ဦရုဋ္ဌိဘေဒပစ္စယံ ဒုက္ခဝေဒနံ အမနသိကာရေန ဝိနောဒေတွာ. ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇိ ဝိပ္ပဋိသာရလေသဿပိ အသမ္ဘဝတော. တေနာဟ ‘‘ပရိသုဒ္ဓံ သီလံ နိဿာယာ’’တိ. ထေရဿ ဟိ သီလံ ပစ္စဝေက္ခတော ပရိသုဒ္ဓံ သီလံ နိဿာယ ဥဠာရံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဦရုဋ္ဌိဘေဒဇနိတံ ဒုက္ခဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေသိ. တိယာမရတ္တိန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ၊ တေနဿ ဝိပဿနာယံ အပ္ပမာဒံ၊ ပဋိပတ္တိဥဿုက္ကာပနဉ္စ ဒဿေတိ. ပါဒါနီတိ ပါဒေ. သံယမေဿာမီတိ သညပေဿာမိ၊ သညတ္တိံ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော. အဋ္ဋိယာမီတိ ဇိဂုစ္ဆာမိ. ဟရာယာမီတိ လဇ္ဇာမိ. ဝိပဿိသန္တိ သမ္ပဿိံ.

ပစလာယန္တာနန္တိ ပစလာယိကာနံ နိဒ္ဒံ ဥပဂတာနံ. အဂတိန္တိ အဂေါစရံ. ဝတသမ္ပန္နောတိ ဓုတဂုဏသမ္ပန္နော. ပမာဒန္တိ ပစလာယနံ သန္ဓာယာဟ. ဩရုဒ္ဓမာနသောတိ ဥပရုဒ္ဓအဓိစိတ္တော. ပဉ္ဇရသ္မိန္တိ သရီရေ. သရီရဉှိ နှာရုသမ္ဗန္ဓအဋ္ဌိသင်္ဃာဋတာယ ဣဓ ‘‘ပဉ္ဇရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ပီတဝဏ္ဏာယ ပန ပဋာကာယ ကာယံ ပရိဟရဏတော၊ မလ္လယုဒ္ဓစိတ္တကတာယ စ ‘‘ပီတမလ္လော’’တိ ပညာတော ပဗ္ဗဇိတွာ ပီတမလ္လတ္ထေရော နာမ ဇာတော. တီသု ရဇ္ဇေသူတိ ပဏ္ဍုစောဠဂေါဠရဇ္ဇေသု. ‘‘သဗ္ဗမလ္လာ သီဟဠဒီပေ သက္ကာရသမ္မာနံ လဘန္တီ’’တိ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ အာဂမ္မ. တံယေဝ အင်္ကုသံ ကတွာတိ ‘‘ရူပါဒယော ‘မမာ’တိ န ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ နတုမှာကဝဂ္ဂေန ပကာသိတမတ္ထံ အတ္တနော စိတ္တမတ္တဟတ္ထိနော အင်္ကုသံ ကတွာ. ပါဒေသု အဝဟန္တေသူတိ အတိဝေလံ စင်္ကမနေန အက္ကမိတုံ အသမတ္ထေသု. ဇဏ္ဏုကေဟိ စင်္ကမတိ ‘‘နိသိန္နေ နိဒ္ဒါယ အဝသရော ဟောတီ’’တိ. ဗျာကရိတွာတိ အတ္တနော ဝီရိယာရမ္ဘဿ သဖလတာပဝေဒနမုခေန သဗြဟ္မစာရီနံ တတ္ထ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော အညံ ဗျာကရိတွာ. ဘာသိတန္တိ ဝစနံ၊ ကဿ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ သဗ္ဗလောကဂ္ဂဝါဒိနော’’တိ. ‘‘န တုမှာက’’န္တိအာဒိ တဿ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနံ. တယိဒံ မေ သင်္ခါရာနံ အစ္စန္တဝူပသမကာရဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အနိစ္စာ ဝတာ’’တိ ဂါထမာဟရိ၊ တေန ဣဒါနာဟံ သင်္ခါရာနံ ခဏေ ခဏေ ဘင်္ဂသင်္ခါတဿ ရောဂဿ အဘာဝေန အရောဂေါ ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ဒဿေတိ.

အဿာတိ သက္ကဿ. ဥပပတ္တီတိ ဒေဝူပပတ္တိ. ပုန ပါကတိကာဝ အဟောသိ သက္ကဘာဝေနေဝ ဥပပန္နတ္တာ.

သုဗြဟ္မာတိ ဧဝံနာမော. အစ္ဆရာနံ နိရယူပပတ္တိံ ဒိသွာ တတော ပဘုတိ သတတံ ပဝတ္တမာနံ အတ္တနော စိတ္တုတြာသံ သန္ဓာယာဟ ‘‘နိစ္စံ ဥတြသ္တမိဒံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဥတြသ္တန္တိ သန္တသ္တံ ဘီတံ. ဥဗ္ဗိဂ္ဂန္တိ သံဝိဂ္ဂံ. ဥတြသ္တန္တိ ဝါ သံဝိဂ္ဂံ. ဥဗ္ဗိဂ္ဂန္တိ ဘယဝသေန သဟ နိဿယေန သဉ္စလိတံ. အနုပ္ပန္နေသူတိ အနာဂတေသု. ကိစ္စေသူတိ တေသု တေသု ဣတိကတ္တဗ္ဗေသု. ‘‘ကိစ္ဆေသူ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ ဒုက္ခေသူတိ အတ္ထော၊ နိမိတ္တတ္ထေ စေတံ ဘုမ္မံ၊ ဘာဝိဒုက္ခနိမိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဥပ္ပတိတေသူတိ ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စေသူတိ ယောဇနာ. တဒါ အတ္တနော ပရိဝါရဿ ဥပ္ပန္နံ ဒုက္ခံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

ဗောဇ္ဈာတိ ဗောဓိတော၊ အရိယမဂ္ဂတောတိ အတ္ထော. ‘‘အညတြာ’’တိ စ ပဒံ အပေက္ခိတွာ နိဿက္ကဝစနံ၊ ဗောဓိံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တပသာတိ တပေါကမ္မတော၊ တေန မဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပါယဘူတံ သလ္လေခပဋိပဒံ ဒဿေတိ. ဣန္ဒြိယသံဝရာတိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သံဝရဏတော၊ ဧတေန သတိသံဝရသီသေန သဗ္ဗမ္ပိ သံဝရသီလံ၊ လက္ခဏဟာရနယေန ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗနိဿဂ္ဂါတိ သဗ္ဗဿပိ နိဿဇ္ဇနတော သဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနတော. ကိလေသေသု ဟိ နိဿဋ္ဌေသု ကမ္မဝဋ္ဋံ၊ ဝိပါကဝဋ္ဋဉ္စ နိဿဋ္ဌမေဝ ဟောတီတိ. သောတ္ထိန္တိ ခေမံ အနုပဒ္ဒဝတံ.

ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ကမတိ နိဗ္ဗာနံ၊ တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဉာယော၊ အရိယမဂ္ဂေါတိ အာဟ ‘‘ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ. တဏှာဝါနဝိရဟိတတ္တာတိ တဏှာသင်္ခါတဝါနဝိဝိတ္တတ္တာ. တဏှာ ဟိ ခန္ဓေဟိ ခန္ဓံ၊ ကမ္မုနာ ဖလံ၊ သတ္တေဟိ စ ဒုက္ခံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ ‘‘ဝါန’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တယိဒံ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဝါနံ၊ န ဝါ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ ဝါနန္တိ နိဗ္ဗာနံ၊ အသင်္ခတာ ဓာတု. ပရပ္ပစ္စယေန ဝိနာ ပစ္စက္ခကရဏံ သစ္ဆိကိရိယာတိ အာဟ ‘‘အတ္တပစ္စက္ခတာယာ’’တိ.

နနု ‘‘ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝိသုဒ္ဓိဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ သောကသမတိက္ကမာဒယောပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ၊ တေ ပုန ကသ္မာ ဂဟိတာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာသနယုတ္တိကောဝိဒေတိ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိလက္ခဏာယံ ဓမ္မနီတိယံ ဆေကေ. တံ တမတ္ထံ ဉာပေတီတိ ယေ ယေ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလာ သင်္ခေပဝိတ္ထာရာဒိဝသေန ယထာ ယထာ ဗောဓေတဗ္ဗာ၊ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန ဘဂဝါ တေ တေ တထာ တထာ ဗောဓေန္တော တံ တမတ္ထံ ဉာပေတိ. တံ တံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေန္တောတိ အတ္ထာပတ္တိံ အဂဏေန္တော တံ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေန္တော. န ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အတ္ထာပတ္တိဉာပကာဒိသာဓနီယဝစနာတိ. သံဝတ္တတီတိ ဇာယတိ၊ ဟောတီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ အနတိက္ကန္တသောကပရိဒေဝဿ န ကဒါစိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ အတ္ထိ သောကပရိဒေဝသမတိက္ကမနမုခေနေဝ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ ဣဇ္ဈနတော၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမေန ဟောတီ’’တိ. ယသ္မာ ပန ဒေါမနဿပစ္စယေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ ဖုဋ္ဌံ ပုထုဇ္ဇနံ သောကာဒယော အဘိဘဝန္တိ၊ ပရိညာတေသု စ တေသု တေ န ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမော ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမေနာ’’တိ. ဉာယဿာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂဿ၊ တတိယမဂ္ဂဿ စ. တဒဓိဂမေန ဟိ ယထာက္ကမံ ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမော. သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယသဟဘာဝီပိ ဣတရာဘိသမယော တဒဝိနာဘာဝတော သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဟေတုကော ဝိယ ဝုတ္တော. ဉာယဿာဓိဂမော နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ ဖလဉာဏေန ဝါ ပစ္စက္ခကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ သမ္ပဒါနဝစနဉ္စေတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝဏ္ဏဘဏနန္တိ ပသံသာဝစနံ. တယိဒံ န ဣဓေဝ၊ အထ ခေါ အညတ္ထာပိ သတ္ထု အာစိဏ္ဏံ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထေဝ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိမှိ ကလျာဏမာဒိ ဝါ ကလျာဏံ ဧတဿာတိ အာဒိကလျာဏံ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထံ. ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိတော၊ ဥပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော စ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ. နိရုပက္ကိလေသတော အပနေတဗ္ဗဿ စ အဘာဝတော ပရိသုဒ္ဓံ. သေဋ္ဌစရိယဘာဝတော သာသနဗြဟ္မစရိယံ၊ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ဝေါ ပကာသေဿာမီတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄၇) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အရိယဝံသာတိ အရိယာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝံသာ ပဝေဏိယော. အဂ္ဂညာတိ အဂ္ဂါတိ ဇာနိတဗ္ဗာ သဗ္ဗဝံသေဟိ သေဋ္ဌဘာဝတော. ရတ္တညာတိ စိရရတ္တာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ဝံသညာတိ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝံသာတိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ပေါရာဏာတိ ပုရာတနာ အနဓုနာတနတ္တာ. အသင်္ကိဏ္ဏာတိ အဝိကိဏ္ဏာ အနပနီတာ. အသင်္ကိဏ္ဏပုဗ္ဗာတိ ‘‘ကိံ ဣမေဟီ’’တိ အရိယေဟိ န အပနီတပုဗ္ဗာ. န သင်္ကီယန္တီတိ ဣဒါနိပိ တေဟိ န အပနီယန္တိ. န သင်္ကီယိဿန္တီတိ အနာဂတေပိ တေဟိ န အပနီယိဿန္တိ. အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ။ပေ။ ဝိညူဟီတိ ယေ လောကေ ဝိညူ သမဏဗြာဟ္မဏာ၊ တေဟိ အပ္ပစ္စက္ခတာ အနိန္ဒိတာ၊ အဂရဟိတာတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိအာဒီဟီတိ ဝိသုဒ္ဓိအာဒိဒီပနေဟိ. ပဒေဟီတိ ဝါကျေဟိ၊ ဝိသုဒ္ဓိအတ္ထတာဒိဘေဒဘိန္နေဟိ ဝါ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေဟိ. ဥပဒ္ဒဝေတိ အနတ္ထေ. ဝိသုဒ္ဓိန္တိ ဝိသုဇ္ဈနံ သံကိလေသပ္ပဟာနံ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. ပရိယာပုဏနံ ပရိစယော. အတ္ထဿ ဟဒယေ ဌပနံ ဓာရဏံ. ပရိဝတ္တနံ ဝါစနံ.

ဂန္ဓာရကောတိ ဂန္ဓာရဒေသေ ဥပ္ပန္နော. ပဟောန္တီတိ သက္ကောန္တိ. အနိယျာနိကမဂ္ဂါတိ မိစ္ဆာမဂ္ဂါ၊ မိစ္ဆတ္တနိယတာနိယတမဂ္ဂါပိ ဝါ. သုဝဏ္ဏန္တိ ကူဋသုဝဏ္ဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ. မဏီတိ ကာစမဏိပိ၊ မုတ္တာတိ ဝေဠုဇာပိ၊ ပဝါဠန္တိ ပလ္လဝေါပိ ဝုစ္စတီတိ ရတ္တဇမ္ဗုနဒါဒိပဒေဟိ တေ ဝိသေသိတာ.

န တတော ဟေဋ္ဌာတိ ဣဓာဓိပ္ပေတကာယာဒီနံ ဝေဒနာဒိသဘာဝတ္တာဘာဝါ၊ ကာယဝေဒနာစိတ္တဝိမုတ္တဿ တေဘူမကဓမ္မဿ ဝိသုံ ဝိပလ္လာသဝတ္ထန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ စ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏေသု ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနံ အနိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ပဉ္စမဿ ပန ဝိပလ္လာသဝတ္ထုနော အဘာဝါ ‘‘န ဥဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. အာရမ္မဏဝိဘာဂေန ဟေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနဝိဘာဂေါတိ. တယော သတိပဋ္ဌာနာတိ သတိပဋ္ဌာန-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဒဿနံ၊ န ဣဓ ပါဠိယံ ဝုတ္တဿ သတိပဋ္ဌာန-သဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနန္တိ. အာဒီသု ဟိ သတိဂေါစရောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော၊ နာမရူပသမုဒယာ စိတ္တဿ သမုဒယော၊ မနသိကာရသမုဒယာ ဓမ္မာနံ သမုဒယော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဝုတ္တာနံ သဘိဂေါစရာနံ ပကာသကေ သုတ္တပ္ပဒေသေ သင်္ဂဏှာတိ. ဧဝံ ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါပါဠိယ’’မ္ပိ (ပဋိ. မ. ၂.၃၄) အဝသေသပါဠိပ္ပဒေသဒဿနတ္ထော အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိယာ ပဋ္ဌာနန္တိ သတိယာ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဒါနာဒီနိ ကရောန္တဿ ရူပါဒီနိ သတိယာ ဌာနံ ဟောန္တီတိ တံနိဝါရဏတ္ထမာဟ ‘‘ပဓာနံ ဌာန’’န္တိ. ပ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဣဓ ‘‘ပဏီတာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သံ. မာတိကာ ၁၄) ဝိယ ပဓာနတ္ထဒီပကောတိ အဓိပ္ပါယော.

အရိယောတိ အရိယံ သဗ္ဗသတ္တသေဋ္ဌံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တေ.(မ. နိ. ၃.၃၁၀) သုတ္တေကဒေသေန ဟိ သုတ္တံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ –

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ ယဒရိယော။ပေ။ အရဟတီတိ ဣတိ ခေါ ပနေတံ ဝုတ္တံ၊ ကိဉ္စေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ. ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္ထာ သာဝကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အနုကမ္ပကော ဟိတေသီ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ ‘ဣဒံ ဝေါ ဟိတာယ ဣဒံ ဝေါ သုခါယာ’တိ. တဿ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ. န သောတံ ဩဒဟန္တိ၊ န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေန္တိ၊ ဝေါက္ကမ္မ စ သတ္ထု သာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ၊ န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ. ယဒရိယော သေဝတိ။ပေ။ အရဟတိ.

ပုန စပရံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္ထာ။ပေ...ဣဒံ ဝေါ သုခါယာတိ. တဿ ဧကစ္စေ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ။ပေ။ န စ ဝေါက္ကမ္မ သတ္ထု သာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ၊ န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ န စ အတ္တမနော ဟောတိ၊ န စ အတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ အနတ္တမနတာ စ အတ္တမနတာ စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုတိယံ.

ပုန စပရံ၊ ဘိက္ခဝေ။ပေ။ သုခါယာတိ၊ တဿ သာဝကာ သုဿူသန္တိ။ပေ။ ဝတ္တန္တိ. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော အတ္တမနော စေဝ ဟောတိ၊ အတ္တမနတဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တတိယ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၁၁).

ဧဝံ ပဋိဃာနုနယေဟိ အနဝဿုတတာ၊ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယ တဒုဘယဝီတိဝတ္တတာ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဟိ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ ဟောတိ အာဝေဏိကဓမ္မဘာဝတော၊ န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနံ. ပ-သဒ္ဒေါ အာရမ္ဘံ ဇောတေတိ၊ အာရမ္ဘော စ ပဝတ္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော’’တိ. သတိယာ ကရဏဘူတာယ ပဋ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ သတိပဋ္ဌာနံ. အန-သဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလံဝစနေန ကမ္မတ္ထောပိ ဟောတီတိ. တထာဿ ကတ္တုအတ္ထောပိ လဗ္ဘတီတိ ‘‘ပဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာတီတိ ဧတ္ထ ပ-သဒ္ဒေါ ဘုသတ္ထဝိသိဋ္ဌံ ပက္ခန္ဒနံ ဒီပေတီတိ ‘‘ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပတ္ထရိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ပုန ဘာဝတ္ထံ သတိ၊ သဒ္ဒံ၊ ပဋ္ဌာနသဒ္ဒဉ္စ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ၊ တေန ပုရိမဝိကပ္ပေ သတိ၊ သဒ္ဒေါ၊ ပဋ္ဌာန-သဒ္ဒေါ စ ကတ္တုအတ္ထောတိ ဝိညာယတိ. သရဏဋ္ဌေနာတိ စိရကတဿ၊ စိရဘာသိတဿ စ အနုဿရဏဋ္ဌေန. ဣဒန္တိ ယံ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဣဒံ. ဣဓ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ အဓိပ္ပေတံ.

ယဒိ ဧဝန္တိ. ယဒိ သတိ ဧဝ သတိပဋ္ဌာနံ၊ သတိ နာမ ဧကော ဓမ္မော၊ ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သတိဗဟုတ္တာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဗဟုကာ တာ သတိယော၊ အထ ကသ္မာ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဧကဝစနန္တိ ယောဇနာ. မဂ္ဂဋ္ဌေနာတိ နိယျာနဋ္ဌေန. နိယျာနိကော ဟိ မဂ္ဂဓမ္မော၊ တေနေဝ နိယျာနိကဘာဝေန ဧကတ္တူပဂတော ဧကန္တတော နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ၊ အတ္ထိကေဟိ စ တဒတ္ထံ မဂ္ဂီယတီတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိ၊ အတ္တနာဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ပစ္စာဟရတိ. တတ္ထ စတဿောပိ စေတာတိ ကာယာနုပဿနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာပိ စ ဧတာ သတိယော. အပရဘာဂေတိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ. ကိစ္စံ သာဓယမာနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာယာဒီသု သုဘသညာဒိဝိဓမနဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တိတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ သတိယေဝ တတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝိပလ္လာသဿ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနကိစ္စံ သာဓယမာနာ အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ. စတုကိစ္စသာဓနေနေဝ ဟေတ္ထ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ဧဝဉ္စ သတီတိ ဧဝံ မဂ္ဂဋ္ဌေန ဧကတ္တံ ဥပါဒါယ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဧကဝစနေန၊ အာရမ္မဏဘေဒေန စတုဗ္ဗိဓတံ ဥပါဒါယ ‘‘စတ္တာရော’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗတာယ သတိ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ဝစနာနုသန္ဓိနာ ‘‘ဧကာယနော အယ’’န္တိအာဒိကာ ဒေသနာ သာနုသန္ဓိကာဝ၊ န အနနုသန္ဓိကာတိ အဓိပ္ပါယော. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဒဿနေန ပဋိပါဒေတုံ ‘‘မာရသေနပ္ပမဒ္ဒန’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၂၂၄) သုတ္တပဒံ အာနေတွာ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိနာ နိဒဿနံ သံသန္ဒတိ. ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ နိဂမနံ.

ဝိသေသတော ကာယော၊ ဝေဒနာ စ အဿာဒဿ ကာရဏန္တိ တပ္ပဟာနတ္ထံ တေသု တဏှာဝတ္ထူသု ဩဠာရိကသုခုမေသု အသုဘဒုက္ခဘာဝဒဿနာနိ မန္ဒတိက္ခပညေဟိ တဏှာစရိတေဟိ သုကရာနီတိ တာနိ တေသံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တထာ ‘‘နိစ္စံ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝေသဝတ္ထုတာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိသေသကာရဏေသု စိတ္တဓမ္မေသု အနိစ္စာနတ္တတာဒဿနာနိ သရာဂါဒိဝသေန၊ သညာဖဿာဒိဝသေန၊ နီဝရဏာဒိဝသေန စ နာတိပ္ပဘေဒါတိပ္ပဘေဒဂတေသု တေသု တပ္ပဟာနတ္ထံ မန္ဒတိက္ခပညာနံ ဒိဋ္ဌိစရိတာနံ သုကရာနီတိ တေသံ တာနိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဧတ္ထ စ ယထာ စိတ္တဓမ္မာနမ္ပိ တဏှာယ ဝတ္ထုဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ၊ တထာ ကာယဝေဒနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိယာတိ သတိပိ နေသံ စတုန္နမ္ပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝတ္ထုဘာဝေ ယော ယဿာ သာတိသယပစ္စယော၊ တံ ဒဿနတ္ထံ ဝိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တိက္ခပညသမထယာနိကော ဩဠာရိကာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော တတ္ထ အဋ္ဌတွာ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဝေဒနံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဩဠာရိကာရမ္မဏေ အသဏ္ဌဟနတော’’တိ. ဝိပဿနာယာနိကဿ ပန သုခုမေ စိတ္တေ၊ ဓမ္မေသု စ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ စိတ္တဓမ္မာနုပဿနာနံ မန္ဒတိက္ခပညဝိပဿနာယာနိကာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတာ ဝုတ္တာ.

တေသံ တတ္ထာတိ ဧတ္ထ တတ္ထ-သဒ္ဒဿ ‘‘ပဟာနတ္ထ’’န္တိ ဧတေန ယောဇနာ. ပရတော တေသံ တတ္ထာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စ ကာမဂုဏာ သဝိသေသာ ကာယေ လဗ္ဘန္တီတိ ဝိသေသေန ကာယော ကာမောဃဿ ဝတ္ထု၊ ဘဝေသု သုခဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝဿာဒေါ ဟောတီတိ ဘဝေါဃဿ ဝေဒနာ ဝတ္ထု၊ သန္တတိဃနဂ္ဂဟဏဝသေန ဝိသေသတော စိတ္တေ အတ္တာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌောဃဿ စိတ္တံ ဝတ္ထု၊ ဓမ္မေသု ဝိနိဗ္ဘောဂဿ ဒုက္ကရတ္တာ၊ ဓမ္မာနံ ဓမ္မမတ္တတာယ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတ္တာ စ သမ္မောဟော ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇောဃဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထု၊ တသ္မာ တေသု တေသံ ပဟာနတ္ထံ စတ္တာရောဝ ဝုတ္တာ.

ဧဝံ ကာယာဒီနံ ကာမောဃာဒိဝတ္ထုဘာဝကထနေနေဝ ကာမယောဂကာမာသဝါဒီနမ္ပိ ဝတ္ထုဘာဝေါ ဒီပိတော ဟောတိ ဩဃေဟိ တေသံ အတ္ထတော အနညတ္တာ. ယဒဂ္ဂေန စ ကာယော ကာမောဃာဒီနံ ဝတ္ထု၊ တဒဂ္ဂေန အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု. ‘‘ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီ’’တိ ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခသင်္ခါရဒုက္ခဘူတာ ဝေဒနာ ဝိသေသေန ဗျာပါဒကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု. စိတ္တေ နိစ္စဂ္ဂဟဏဝသေန သဿတဿ အတ္တနော သီလေန သုဒ္ဓီတိ အာဒိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ စိတ္တံ ဝတ္ထု. နာမရူပပရိစ္ဆေဒေန ဘူတံ ဘူတတော အပဿန္တဿ ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ တဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထု. ကာယဿ ကာမုပါဒါနဝတ္ထုတာ ဝုတ္တနယာဝ. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ကာယော ကာမောဃဿ ဝတ္ထု၊ တဒဂ္ဂေန ကာမုပါဒါနဿပိ ဝတ္ထု အတ္ထတော အဘိန္နတ္တာ. သုခဝေဒနဿာဒဝသေန ပရလောကနိရပေက္ခော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိကံ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁၊ မ. နိ. ၁.၄၄၅၊ ၂.၉၅၊ ၂၂၅၊ ၃.၉၁၊ ၁၁၆၊ သံ. နိ. ၃.၂၁၀၊ ဓ. သ. ၁၂၂၁၊ ဝိဘ. ၉၃၈) ပရာမာသံ ဥပ္ပါဒေတီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနဿ ဝေဒနာ ဝတ္ထု. စိတ္တဓမ္မာနံ ဣတရုပါဒါနဝတ္ထုတာ တတိယစတုတ္ထဂန္ထယောဇနာယံ ဝုတ္တနယာ ဧဝ. ကာယဝေဒနာနံ ဆန္ဒဒေါသာဂတိဝတ္ထုတာ ကာမောဃဗျာပါဒကာယဂန္ထယောဇနာယံ ဝုတ္တနယာ ဧဝ. သန္တတိဃနဂ္ဂဟဏဝသေန သရာဂါဒိစိတ္တေ သမ္မောဟော ဟောတီတိ မောဟာဂတိယာ စိတ္တံ ဝတ္ထု. ဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေ ဘယံ ဟောတီတိ ဘယာဂတိယာ ဓမ္မာ ဝတ္ထု.

အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယာ၊ ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော၊ (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ၊ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပန္တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆၊ ဥဒါ. ၁၊ ဝိဘ. ၂၂၅) ဝစနတော ကာယာဒီနံ သမုဒယဘူတာ ကဗဠီကာရဖဿမနောသဉ္စေတနာဝိညာဏာဟာရာ ကာယာဒိပရိဇာနနေန ပရိညာတာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘စတုဗ္ဗိဓာဟာရပရိညတ္ထ’’န္တိ. ပကရဏနယောတိ နေတ္တိပကရဏဝသေန သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာနယော.

သရဏဝသေနာတိ ကာယာဒီနံ၊ ကုသလာဒိဓမ္မာနဉ္စ ဥပဓာရဏဝသေန. သရန္တိ ဂစ္ဆန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဧတာယာတိ သတီတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဧကတ္တေ ဧကသဘာဝေ နိဗ္ဗာနေ သမောသရဏံ သမာဂမော ဧကတ္တသမောသရဏံ. ဧတဒေဝ ဟိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဧကနိဗ္ဗာနပဝေသဟေတုဘူတော ဝါ သမာနတာယ ဧကော သတိပဋ္ဌာနသဘာဝေါ ဧကတ္တံ၊ တတ္ထ သမောသရဏံ ဧကတ္တသမောသရဏံ၊ တံသဘာဂတာဝ၊ ဧကနိဗ္ဗာနပဝေသဟေတုဘာဝံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သရဏေကတ္တသမောသရဏာနိ သဟေဝ သတိပဋ္ဌာနေကဘာဝဿ ကာရဏတ္တေန ဝုတ္တာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ၊ ပုရိမသ္မိံ ဝိသုံ. သရဏဝသေနာတိ ဝါ ဂမနဝသေနာတိ အတ္ထေ သတိ တဒေဝ ဂမနံ သမောသရဏန္တိ၊ သမောသရဏေ ဝါ သတိ-သဒ္ဒတ္ထဝသေန အဝုစ္စမာနေ ဓာရဏတာဝ သတီတိ သတိ-သဒ္ဒတ္ထန္တရာဘာဝါ ပုရိမံ သတိဘာဝဿ ကာရဏံ၊ ပစ္ဆိမံ ဧကဘာဝဿာတိ နိဗ္ဗာနသမောသရဏေပိ သဟိတာနေဝ တာနိ သတိပဋ္ဌာနေကဘာဝဿ ကာရဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ.

‘‘စုဒ္ဒသဝိဓေန၊ နဝဝိဓေန၊ သောဠသဝိဓေန၊ ပဉ္စဝိဓေနာ’’တိ ဣဒံ ဥပရိ ပါဠိယံ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၄) အာဂတာနံ အာနာပါနပဗ္ဗာဒီနံ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ တေသံ ပန အနန္တရဘေဒဝသေန၊ တဒနုဂတဘေဒဝသေန စ ဘာဝနာယ အနေကဝိဓတာ လဗ္ဘတိယေဝ၊ စတူသု ဒိသာသု ဥဋ္ဌာနကဘဏ္ဍသဒိသတာ ကာယာနုပဿနာဒိတံတံသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာနုဘာဝဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ ဣတရာသံ ပုစ္ဆာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော၊ နိဒ္ဒေသာဒိဝသေန ဒေသေတုကမျတာယ စ တထာ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘ဣဓာ’’တိ ဝုစ္စမာနပဋိပတ္တိသမ္ပာဒကဿ ဘိက္ခုနော သန္နိဿယဒဿနံ၊ သော စဿ သန္နိဿယော သာသနတော အညော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ’’တိ. ဓမ္မ။ပေ။ လပနမေတံ တေသံ အတ္တနော သမ္မုခါဘိမုခဘာဝကရဏတ္ထံ၊ တဉ္စ ဓမ္မဿ သက္ကစ္စသဝနတ္ထံ. ‘‘ဂေါစရေ ဘိက္ခဝေ စရထ သကေ ပေတ္တိကေ ဝိသယေ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀၊ သံ. နိ. ၅.၃၇၂) ဝစနတော ဘိက္ခုဂေါစရာ ဧတေ ဓမ္မာ၊ ယဒိဒံ ကာယာနုပဿနာဒယော. တတ္ထ ယသ္မာ ကာယာနုပဿနာဒိပဋိပတ္တိယာ ဘိက္ခု ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ ဘိက္ခုံ ဒဿေတိ ဘိက္ခုမှိ တံနိယမတောတိ အာဟ ‘‘ပဋိပတ္တိယာ ဘိက္ခုဘာဝဒဿနတော’’တိ. သတ္ထုစရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ၊ သကလသာသနသမ္ပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ သဗ္ဗပ္ပကာရာယ အနုသာသနိယာ ဘာဇနဘာဝေါ. တသ္မိံ ဂဟိတေတိ ဘိက္ခုမှိ ဂဟိတေ. ဘိက္ခုပရိသာယ ဇေဋ္ဌဘာဝတော ရာဇဂမနဉာယေန ဣတရာ ပရိသာပိ အတ္ထတော ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သေသာ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ပဌမံ ကာရဏံ ဝိဘဇိတွာ ဣတရမ္ပိ ဝိဘဇိတုံ ‘‘ယော စ ဣမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

သမံ စရေယျာတိ ကာယာဒိ ဝိသမစရိယံ ပဟာယ ကာယာဒီဟိ သမံ စရေယျ. ရာဂါဒိဝူပသမေန သန္တော၊ ဣန္ဒြိယဒမေန ဒန္တော၊ စတုမဂ္ဂနိယာမေန နိယတော၊ သေဋ္ဌစရိတာယ ဗြဟ္မစာရီ၊ သဗ္ဗတ္ထ ကာယဒဏ္ဍာဒိဩရောပနေန နိဓာယ ဒဏ္ဍံ. အရိယဘာဝေ ဌိတော သော ဧဝရူပေါ ဗာဟိတပါပသမိတပါပဘိန္နကိလေသတာဟိ ‘‘ဗြာဟ္မဏော၊ သမဏော၊ ဘိက္ခူ’’တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘အယဉ္စေဝ ကာယော၊ ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပ’’န္တိအာဒီသု ခန္ဓပဉ္စကံ၊ တထာ ‘‘သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၇၁၊ ၂၈၇၊ ပါရာ. ၁၁)၊ ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ကာယဿ ပဿဒ္ဓိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီ’’တိအာဒီသု စ ဝေဒနာဒယော စေတသိကာ ခန္ဓာ ကာယောတိ ဝုစ္စန္တီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ကာယေတိ ရူပကာယေ’’တိ အာဟ. ကေသာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနန္တိ ကေသာဒိသညိတာနံ ဘူတုပါဒါဓမ္မာနံ. ဧဝံ ‘‘စယဋ္ဌော သရီရဋ္ဌော ကာယဋ္ဌော’’တိ သဒ္ဒနယေန ကာယ-သဒ္ဒံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နိရုတ္တိနယေနပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာယန္တီတိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ.

အသမ္မိဿတောတိ ဝေဒနာဒယောပိ ဧတ္ထ သိတာ၊ ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယေ ဝေဒနာဒိအနုပဿနာပသင်္ဂေပိ အာပန္နေ တတော အသမ္မိဿတောတိ အတ္ထော. သမူဟဝိသယတာယ စဿ ကာယ-သဒ္ဒဿ၊ သမုဒါယုပါဒါနတာယ စ အသုဘာကာရဿ ‘‘ကာယေ’’တိ ဧကဝစနံ၊ တထာ အာရမ္မဏာဒိဝိဘာဂေန အနေကဘေဒဘိန္နမ္ပိ စိတ္တံ စိတ္တဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ‘‘စိတ္တေ’’တိ ဧကဝစနံ၊ ဝေဒနာ ပန သုခါဒိဘေဒဘိန္နာ ဝိသုံ ဝိသုံ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တေန ‘‘ဝေဒနာသူ’’တိ ဗဟုဝစနေန ဝုတ္တာ၊ တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တိတော၊ ဓမ္မာ စ ပရောပဏ္ဏာသဘေဒါ၊ အနုပဿိတဗ္ဗာကာရေန စ အနေကဘေဒါ ဧဝါတိ တေပိ ဗဟုဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ.

အဝယဝီဂါဟသမညာတိဓာဝနသာရာဒါနာဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ကာယံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေဟိ၊ တာနိ စ ကေသာဒီဟိ၊ ကေသာဒိကေ စ ဘူတုပါဒါယရူပေဟိ ဝိနိဗ္ဘုဉ္ဇန္တော ‘‘တထာ န ကာယေ’’တိအာဒိမာဟ. ပါသာဒါဒိနဂရာဝယဝသမူဟေ အဝယဝီဝါဒိနောပိ အဝယဝီဂါဟံ န ကရောန္တိ၊ ‘‘နဂရံ နာမ ကောစိ အတ္ထော အတ္ထီ’’တိ ပန ကေသဉ္စိ သမညာတိဓာဝနံ သိယာတိ ဣတ္ထိပုရိသာဒိသမညာတိဓာဝနေ နဂရနိဒဿနံ ဝုတ္တံ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမူဟော၊ ကေသလောမာဒိသမူဟော၊ ဘူတုပါဒါယသမူဟော စ ယထာဝုတ္တသမူဟော၊ တဗ္ဗိနိမုတ္တော ကာယောပိ နာမ ကောစိ နတ္ထိ၊ ပဂေဝ ဣတ္ထိအာဒယောတိ အာဟ ‘‘ကာယော ဝါ ဣတ္ထီ ဝါ ပုရိသော ဝါ အညော ဝါ ကောစိ ဓမ္မော ဒိဿတီ’’တိ. ‘‘ကောစိ ဓမ္မော’’တိ ဣမိနာ သတ္တဇီဝါဒိံ ပဋိက္ခိပတိ၊ အဝယဝီ ပန ကာယပဋိက္ခေပေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တောတိ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ကာယာဒိသမညာတိဓာဝနာနီတိ အာဟ ‘‘ယထာဝုတ္တဓမ္မ။ပေ။ ကရောန္တီ’’တိ. တထာ တထာတိ ကာယာဒိအာကာရေန.

ယံ ပဿတီတိ ယံ ဣတ္ထိံ၊ ပုရိသံ ဝါ ပဿတိ. နနု စက္ခုနာ ဣတ္ထိပုရိသဒဿနံ နတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ၊ ‘‘ဣတ္ထိံ ပဿာမိ၊ ပုရိသံ ပဿာမီ’’တိ ပန ပဝတ္တသညာယ ဝသေန ‘‘ယံ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ မိစ္ဆာဒဿနေန ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ယံ ပဿတိ၊ န တံ ဒိဋ္ဌံ တံ ရူပါယတနံ န ဟောတီတိ အတ္ထော ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန မိစ္ဆာပရိကပ္ပိတရူပတ္တာ. အထ ဝါ တံ ကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ ဒိဋ္ဌံ န ဟောတိ၊ အစက္ခုဝိညာဏဝိညေယျတ္တာ ဒိဋ္ဌံ ဝါ တံ န ဟောတိ. ယံ ဒိဋ္ဌံ၊ တံ န ပဿတီတိ ယံ ရူပါယတနံ ကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ ဒိဋ္ဌံ၊ တံ ပညာစက္ခုနာ ဘူတတော န ပဿတီတိ အတ္ထော. အပဿံ ဗဇ္ဈတေတိ ဣမံ အတ္တဘာဝံ ယထာဘူတံ ပညာစက္ခုနာ အပဿန္တော ‘‘ဧတံ မမ၊ ဧသော ဟမသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ကိလေသဗန္ဓနေန ဗဇ္ဈတိ.

န အညဓမ္မာနုပဿီတိ န အညသဘာဝါနုပဿီ၊ အသုဘာဒိတော အညာကာရာနုပဿီ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ တံ ဧဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတိ. ပထဝီကာယန္တိ ကေသာဒိကောဋ္ဌာသံ ပထဝိံ ဓမ္မသမူဟတ္တာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ၊ လက္ခဏပထဝိမေဝ ဝါ အနေကပ္ပဘေဒံ သကလသရီရဂတံ၊ ပုဗ္ဗာပရိယဘာဝေန စ ပဝတ္တမာနံ သမူဟဝသေန ဂဟေတွာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ. ‘‘အာပေါကာယ’’န္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ဧဝံ ဂဟေတဗ္ဗဿာတိ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တတ္တနိယဘာဝေန အန္ဓဗာလေဟိ ဂဟေတဗ္ဗဿ.

ဣဒါနိ သတ္တန္နံ အနုပဿနာကာရာနမ္ပိ ဝသေန ကာယာနုပဿနံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အနိစ္စတော အနုပဿတီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကံ ကာယံ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဿတိ၊ ဧဝံ ပဿန္တော ဧဝဉ္စဿ အနိစ္စာကာရမ္ပိ ‘‘အနုပဿတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တထာဘူတဿ စဿ နိစ္စဂ္ဂါဟဿ လေသောပိ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ. တထာ ဟေသ ‘‘နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၃၅) ဝုတ္တော. ဧတ္ထ စ ‘‘အနိစ္စတော ဧဝ အနုပဿတီ’’တိ ဧဝ-ကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ တေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ ဝုတ္တံ. န စေတ္ထ ဒုက္ခတော အနုပဿနာဒိနိဝတ္တနံ အာသင်္ကိတဗ္ဗံ ပဋိယောဂီနိဝတ္တနပရတ္တာ ဧဝ-ကာရဿ၊ ဥပရိ ဒေသနာရုဠှတ္တာ စ တာသံ. ‘‘ဒုက္ခတော အနုပဿတီ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – အနိစ္စဿ ဒုက္ခတ္တာ တမေဝ စ ကာယံ ဒုက္ခတော အနုပဿတိ၊ ဒုက္ခဿ အနတ္တတ္တာ အနတ္တတော အနုပဿတိ. ယသ္မာ ပန ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ၊ န တံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ၊ ယဉ္စ န အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ၊ န တတ္ထ ရဉ္ဇိတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒတိ၊ နော နန္ဒတိ. ဝိရဇ္ဇတိ၊ နော ရဇ္ဇတီ’’တိ. သော ဧဝံ အရဇ္ဇန္တော ရာဂံ နိရောဓေတိ၊ နော သမုဒေတိ သမုဒယံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပဋိပန္နော စ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ၊ နော အာဒိယတိ. အယဉှိ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန သဒ္ဓိံ ကာယံ တန္နိဿယခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော၊ သင်္ခတဒေါသဒဿနေန တဗ္ဗိပရီတေ နိဗ္ဗာနေ တန္နိန္နတာယ ပက္ခန္ဒနတော ‘‘ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ တာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ကိလေသေ ပရိစ္စဇတိ၊ နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒတိ၊ တထာဘူတော စ နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ကိလေသေ န အာဒိယတိ၊ နာပိ အဒေါသဒဿိတာဝသေန သင်္ခတာရမ္မဏံ၊ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဇ္ဇတိ၊ နော အာဒိယတီ’’တိ. ဣဒါနိဿ တာဟိ အနုပဿနာဟိ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိစ္စသညန္တိ ‘‘သင်္ခါရာ နိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဝိပရီတသညံ. ဒိဋ္ဌိစိတ္တဝိပလ္လာသပ္ပဟာနမုခေနေဝ သညာဝိပလ္လာသပ္ပဟာနန္တိ သညာဂ္ဂဟဏံ၊ သညာသီသေန ဝါ တေသမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ ကာယာနုပဿနာသမင်္ဂိနော ဣရိယာပထဝိဟာရော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဣရိယတီ’’တိ၊ ဣရိယာပထံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဘိဗျာပနတော ‘‘တီသု ဘဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ပန ကိလေသာ ပရိတ္တဘူမကာ ဧဝါတိ. ယဒိပိ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အာတာပနန္တိ တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ အတ္ထေဝ၊ အာတပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ပန အာတာပသဒ္ဒေါ ဝီရိယေယေဝ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဿေတံ နာမ’’န္တိ. အထ ဝါ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဗ္ဘုဿဟနဝသေန ပဝတ္တမာနဿ ဝီရိယဿ သာတိသယံ တဒါတာပနန္တိ ဝီရိယမေဝ တထာ ဝုစ္စတိ၊ န အညေ ဓမ္မာ. အာတာပီတိ စာယမီကာရော ပသံသာယ၊ အတိသယဿ ဝါ ဒီပကောတိ အာတာပီဂဟဏေန သမ္မပ္ပဓာနသမင်္ဂိတံ ဒဿေတိ. သမ္မာ၊ သမန္တတော၊ သာမဉ္စ ပဇာနန္တော သမ္ပဇာနော၊ အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနေ အညဓမ္မာနုပဿိတာဘာဝေန သမ္မာ အဝိပရီတံ၊ သဗ္ဗာကာရပဇာနနေန သမန္တတော၊ ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟဘာဝေန ပဝတ္တိယာ သာမံ ပဇာနန္တောတိ အတ္ထော. ယဒိ ပညာယ အနုပဿတိ၊ ကထံ သတိပဋ္ဌာနတာတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗတ္ထိကန္တိ သဗ္ဗတ္ထ ဘဝံ သဗ္ဗတ္ထ လီနေ၊ ဥဒ္ဓတေ စ စိတ္တေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. သဗ္ဗေ ဝါ လီနေ၊ ဥဒ္ဓတေ စ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အတ္ထိကာ ဧတာယာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ. သတိယာ လဒ္ဓုပကာရာယ ဧဝ ပညာယ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တေ ကာယေ ကမ္မဋ္ဌာနိကော ဘိက္ခု ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ. အန္တော သင်္ခေပေါ အန္တောဩလီယနော၊ ကောသဇ္ဇန္တိ အတ္ထော. ဥပါယပရိဂ္ဂဟေတိ ဧတ္ထ သီလဝိသောဓနာဒိ၊ ဂဏနာဒိ၊ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လာဒိ စ ဥပါယော၊ တဗ္ဗိပရိယာယတော အနုပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ ဥပဋ္ဌိတဿတိ ယထာဝုတ္တံ ဥပါယံ န ပရိစ္စဇတိ၊ အနုပါယဉ္စ န ဥပါဒိယတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မုဋ္ဌဿတီ ။ပေ။ အသမတ္ထော ဟောတီ’’တိ. တေနာတိ ဥပါယာနုပါယာနံ ပရိဂ္ဂဟပရိဝဇ္ဇနေသု၊ ပရိစ္စာဂါပရိဂ္ဂဟေသု စ အသမတ္ထဘာဝေန. အဿ ယောဂိနော.

ယသ္မာ သတိယေဝေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာဿ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝီရိယာဒယော အင်္ဂန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္စဿ ဒဿေတွာ’’တိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကာရဏပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ သမာဓိဿာပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဿာ သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ယသ္မာ ဝါ သတိသီသေနာယံ ဒေသနာ. န ဟိ ကေဝလာယ သတိယာ ကိလေသပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ၊ နိဗ္ဗာနာဓိဂမော ဝါ၊ နာပိ ကေဝလာ သတိ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာဿ ဈာနဒေသနာယံ သဝိတက္ကာဒိဝစနဿ ဝိယ သမ္ပယောဂင်္ဂဒဿနတာတိ အင်္ဂ-သဒ္ဒဿ အဝယဝပရိယာယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပဟာနင်္ဂန္တိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ မ. နိ. ၁.၂၇၁၊ ၂၈၇၊ ၂၉၇၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂၊ အ. နိ. ၄.၁၂၃၊ ပါရာ. ၁၁) ဝိယ ပဟာတဗ္ဗင်္ဂံ ဒဿေတုံ. ယသ္မာ ဧတ္ထ လောကိယမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော၊ န လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ၊ တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ ဝိနယံ ဒဿေန္တော ‘‘တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ’’တိ အာဟ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဝေဒနာဒိဓမ္မာနံ. တေသဉှိ တတ္ထ အနဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ ဝိဘင်္ဂေ. ဧတ္ထာတိ ‘‘လောကေ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ.

အဝိသေသေန ဒွီဟိပိ နီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝုတ္တန္တိ ကတွာ ပုန ဧကေကေန ဝုတ္တံ ပဟာနဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိသေသေနာ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ ‘‘ဝိနေယျ နီဝရဏာနီ’’တိ အဝတွာ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿဝိနယဝစနဿ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိသေသေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာယာနုပဿနာဘာဝနာယ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကာနံ အနုရောဓဝိရောဓာဒီနံ ပဟာနဒဿနံ ဧတဿ ပယောဇနန္တိ. ကာယသမ္ပတ္တိမူလကဿာတိ ရူပဗလယောဗ္ဗနာရောဂျာဒိသရီရသမ္ပဒါနိမိတ္တဿ. ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ကာယဝိပတ္တိမူလကော ဝိရောဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာယဘာဝနာယာတိ ကာယာနုပဿနာဘာဝနာယ. သာ ဟိ ဣဓ ကာယဘာဝနာတိ အဓိပ္ပေတာ. သုဘသုခဘာဝါဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မနုညနိစ္စတာဒိသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အသုဘာသုခဘာဝါဒီနန္တိ ဧတ္ထ ပန အာဒိ-သဒ္ဒေန အမနုညအနိစ္စတာဒီနံ. တေနာတိ အနုရောဓာဒိပ္ပဟာနဝစနေန. ‘‘ယောဂါနုဘာဝေါ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏံ. ယောဂါနုဘာဝေါ ဟိ ဘာဝနာနုဘာဝေါ. ယောဂသမတ္ထောတိ ယောဂမနုယုဉ္ဇိတုံ သမတ္ထော. ပုရိမေန ဟိ ‘‘အနုရောဓဝိရောဓဝိပ္ပမုတ္တော’’တိအာဒိဝစနေန ဘာဝနံ အနုယုတ္တဿ အာနိသံသော ဝုတ္တော၊ ဒုတိယေန ဘာဝနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ ပဋိပတ္တိ. န ဟိ အနုရောဓဝိရောဓာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတဿ ဘာဝနာ ဣဇ္ဈတိ.

အနုပဿီတိ ဧတ္ထာတိ ‘‘အနုပဿီ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ လဗ္ဘမာနာယ အနုပဿနာယ အနုပဿနာဇောတနာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုတ္တန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ အညထာ ‘‘အနုပဿနာယာ’’တိ ကရဏဝစနံ န ယုဇ္ဇေယျ. အနုပဿနာ ဧဝ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ၊ န ဧတ္ထ အာရမ္မဏံ အဓိပ္ပေတံ၊ ယုဇ္ဇတိ ဝါ. ကာယပရိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏဿ စေတ္ထ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ ‘‘ကာယပရိဟရဏ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဟိ ကာယပရိဟရဏံ ယာဝဒေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိဟရဏတ္ထန္တိ. ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏဿ ဝါ ‘‘အာတာပီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃) ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘ကာယပရိဟရဏ’’န္တွေဝ ဝုတ္တံ. ကာယဂ္ဂဟဏေန ဝါ နာမကာယဿာပိ ဂဟဏံ၊ န ရူပကာယဿေဝ၊ တေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ၊ ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဝိဟရတီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိဟာရေနာ’’တိ ဧတ္ထဂ္ဂဟဏဉ္စ သမတ္ထိတံ ဟောတိ ‘‘ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ ဝိဟာရဿ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အာတာပီ’’တိအာဒိ ပန သင်္ခေပတော ဝုတ္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနပရိဟရဏဿ သဟ သာဓနေန ဝိတ္ထာရေတွာ ဒဿနံ. အာတာပေနာတိ အာတာပဂ္ဂဟဏေန. ‘‘သတိသမ္ပဇညေနာ’’တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၊ မေတ္တာ၊ မရဏဿတိ၊ အသုဘဘာဝနာ စ. ဣဒဉှိ စတုက္ကံ ယောဂိနာ ပရိဟရိယမာနံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထကကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ သဗ္ဗတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဿာရက္ခဘူတတ္တာ သတိသမ္ပဇညဗလေန အဝိစ္ဆိန္နဿ ပရိဟရိတဗ္ဗတ္တာ သတိသမ္ပဇညဂ္ဂဟဏေန တဿ ဝုတ္တတာ ဝုတ္တာ. သတိယာ ဝါ သမထော ဝုတ္တော တဿာ သမာဓိက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတတ္တာ.

ဝိဘင်္ဂေ(ဝိဘ. ကာယာနုပဿနာနိဒ္ဒေသေ) ပန အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. တေနာတိ သဒ္ဒတ္ထံ အနာဒိယိတွာ ဘာဝတ္ထဿေဝ ဝိဘဇနဝသေန ပဝတ္တေန ဝိဘင်္ဂပါဌေန သဟ. အဋ္ဌကထာနယောတိ သဒ္ဒတ္ထဿာပိ ဝိဝရဏဝသေန ယထာရဟံ ဝုတ္တော အတ္ထသံဝဏ္ဏနာနယော. ယထာ သံသန္ဒတီတိ ယထာ အတ္ထတော၊ အဓိပ္ပါယတော စ အဝိလောမေန္တော အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတိ၊ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝေဒနာဒီနံ ပုန ဝစနေတိ ဧတ္ထ နိဿယပစ္စယဘာဝဝသေန စိတ္တဓမ္မာနံ ဝေဒနာသန္နိဿိတတ္တာ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အရူပဓမ္မာနံ ရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတော စ ဝေဒနာယ ကာယာဒိအနုပဿနာပ္ပသင်္ဂေပိ အာပန္နေ တတော အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနံ ဒဿနတ္ထံ၊ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဒိဒဿနတ္ထဉ္စ ဒုတိယံ ဝေဒနာဂ္ဂဟဏံ၊ တေန န ဝေဒနာယံ ကာယာနုပဿီ၊ စိတ္တဓမ္မာနုပဿီ ဝါ၊ အထ ခေါ ဝေဒနာနုပဿီ ဧဝါတိ ဝေဒနာသင်္ခါတေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝေဒနာနုပဿနာကာရဿေဝ ဒဿနေန အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တထာ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ သုခါ ဝေဒနာ၊ န တသ္မိံ သမယေ ဒုက္ခာ၊ အဒုက္ခမသုခါ ဝါ ဝေဒနာ၊ ယသ္မိံ ဝါ ပန သမယေ ဒုက္ခာ၊ အဒုက္ခမသုခါ ဝါ ဝေဒနာ၊ န တသ္မိံ သမယေ ဣတရာ ဝေဒနာ’’တိ ဝေဒနာဘာဝသာမညေ အဝတွာ တံ တံ ဝေဒနံ ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတွာ ဒဿနေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေါ ဓုဝဘာဝဝိဝေကော ဒဿိတော ဟောတိ၊ တေန တာသံ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနဒဿနေန အနိစ္စတာယ၊ တတော ဧဝ ဒုက္ခတာယ၊ အနတ္တတာယ စ ဒဿနံ ဝိဘာဝိတံ ဟောတိ. ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အယမ္ပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉှိ ဝေဒနာယံ ဝေဒနာနုပဿီ ဧဝ၊ န အညဓမ္မာနုပဿီ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ နာမ ဗာလော အမဏိသဘာဝေပိ ဥဒကပုဗ္ဗုဠကေ မဏိအာကာရာနုပဿီ ဟောတိ၊ န ဧဝံ အယံ ဌိတိရမဏီယေပိ ဝေဒယိတေ၊ ပဂေဝ ဣတရသ္မိံ မနုညာကာရာနုပဿီ၊ အထ ခေါ ခဏပဘင်္ဂုရတာယ၊ အဝသဝတ္တိတာယ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတာယ စ အနိစ္စအနတ္တအသုဘာကာရာနုပဿီ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ဝိသေသတော ဒုက္ခာနုပဿီ ယေဝါတိ. ဧဝံ စိတ္တ ဓမ္မေသုပိ ယထာရဟံ ပုနဝစနေ ပယောဇနံ ဝတ္တဗ္ဗံ. လောကိယာ ဧဝ သမ္မသနစာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘ကေဝလံ ပနိဓာ’’တိအာဒိနာ ‘‘ဣဓ ဧတ္တကံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ. ‘‘ဧသ နယော’’တိ ဣမိနာ ယထာ စိတ္တံ၊ ဓမ္မာ စ အနုပဿိတဗ္ဗာ၊ တထာ တာနိ အနုပဿန္တော စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ၊ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဒုက္ခတောတိ ဒုက္ခသဘာဝတော၊ ဒုက္ခန္တိ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒါတိ ယော ဘိက္ခု သုခံ ဝေဒနံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ‘‘ဒုက္ခာ’’တိ ပညာစက္ခုနာ အဒ္ဒက္ခိ. ဒုက္ခံ အဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ပီဠာဇနနတော၊ အန္တောတုဒနတော၊ ဒုန္နီဟရဏတော စ သလ္လတော အဒ္ဒက္ခိ ပဿိ. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဥပေက္ခာဝေဒနံ. သန္တန္တိ သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ အနောဠာရိကတာယ၊ ပစ္စယဝသေန ဝူပသန္တသဘာဝတာယ စ သန္တံ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာအဘာဝတော၊ ဥဒယဝယဝန္တတော၊ တာဝကာလိကတော၊ နိစ္စပဋိပက္ခတော စ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ယော အဒ္ဒက္ခိ. သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခု ဧကံသေန၊ ပရိဗျတ္တံ ဝါ ဝေဒနာယ သမ္မာပဿနကောတိ အတ္ထော.

ဒုက္ခာတိပီတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခာ ဣတိပိ. တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ သဗ္ဗံ တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ ပရိယာပန္နံ ဝဒါမိ သင်္ခါရဒုက္ခတာနတိဝတ္တနတော. သုခဒုက္ခတောပိ စာတိ သုခါဒီနံ ဌိတိဝိပရိဏာမဉာဏသုခတာယ၊ ဝိပရိဏာမဌိတိအညာဏဒုက္ခတာယ စ ဝုတ္တတ္တာ တိဿောပိ စ သုခတော၊ တိဿောပိ စ ဒုက္ခတော အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သတ္တ အနုပဿနာ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတာ ဧဝ. သေသန္တိ ယထာဝုတ္တံ သုခါဒိဝိဘာဂတော သေသံ သာမိသနိရာမိသာဒိဘေဒံ ဝေဒနာနုပဿနာယံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

အာရမ္မဏ။ပေ။ ဘေဒါနန္တိ ရူပါဒိအာရမ္မဏနာနတ္တဿ နီလာဒိတဗ္ဘေဒဿ၊ ဆန္ဒာဒိအဓိပတိနာနတ္တဿ ဟီနာဒိတဗ္ဘေဒဿ၊ ဉာဏဈာနာဒိသဟဇာတနာနတ္တဿ သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကသဝိတက္ကာဒိတဗ္ဘေဒဿ၊ ကာမာဝစရာဒိဘူမိနာနတ္တဿ ဥက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမာဒိတဗ္ဘေဒဿ၊ ကုသလာဒိကမ္မနာနတ္တဿ ဒေဝဂတိသံဝတ္တနိယတာဒိတဗ္ဘေဒဿ၊ ကဏှသုက္ကဝိပါကနာနတ္တဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယတာဒိတဗ္ဘေဒဿ၊ ပရိတ္တဘူမကာဒိကိရိယာနာနတ္တဿ တိဟေတုကာဒိတဗ္ဘေဒဿ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကာဒိနာနတ္တဿ ပုဂ္ဂလတ္တယသာဓာရဏာဒိတဗ္ဘေဒဿ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သလက္ခဏသာမညလက္ခဏာနန္တိ ဖုသနာဒိတံတံလက္ခဏာနဉ္စေဝ အနိစ္စတာဒိသာမညလက္ခဏာနဉ္စ ဝသေနာတိ ယောဇနာ. သုညတဓမ္မဿာတိ အနတ္တတာသင်္ခါတသုညတာသဘာဝဿ. ယံ ဝိဘာဝေတုံ အဘိဓမ္မေ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တိ၊ ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၁) သုညတာဝါရဒေသနာ ပဝတ္တာ၊ တံ ပဟီနမေဝ ပုဗ္ဗေ ပဟီနတ္တာ၊ တသ္မာ တဿ တဿ ပုန ပဟာနံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. န ဟိ ကိလေသာ ပဟီယမာနာ အာရမ္မဏဝိဘာဂေန ပဟီယန္တိ အနာဂတာနံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ၊ တသ္မာ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဧကတ္ထ ပဟာနံ ဝတွာ ဣတရတ္ထ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဧဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ကာမဉ္စေတ္ထာ’’တိအာဒိနာ. အထ ဝါ မဂ္ဂစိတ္တက္ခဏေ ဧကတ္ထ ပဟီနံ သဗ္ဗတ္ထ ပဟီနမေဝ ဟောတီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဟာနံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. မဂ္ဂေန ဟိ ပဟီနာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. တတ္ထ ပုရိမာယ စောဒနာယ နာနာပုဂ္ဂလပရိဟာရော၊ န ဟိ ဧကဿ ပဟီနံ တတော အညဿ ပဟီနံ နာမ ဟောတိ. ပစ္ဆိမာယ နာနာစိတ္တက္ခဏိကပရိဟာရော. နာနာစိတ္တက္ခဏေတိ ဟိ လောကိယမဂ္ဂစိတ္တက္ခဏေတိ အဓိပ္ပါယော. ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ ဟိ ဣဓာဓိပ္ပေတော. လောကိယဘာဝနာယ စ ကာယေ ပဟီနံ န ဝေဒနာဒီသု ဝိက္ခမ္ဘိတံ ဟောတိ. ယဒိပိ နပ္ပဝတ္တေယျ၊ ပဋိပက္ခဘာဝနာယ သုပ္ပဟီနတ္တာ တတ္ထ သာ ‘‘အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿဿ အပ္ပဝတ္တီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗာ၊ တသ္မာ ပုနပိ တပ္ပဟာနံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ဧကတ္ထ ပဟီနံ သေသေသုပိ ပဟီနံ ဟောတီတိ လောကုတ္တရသတိပဋ္ဌာနဘာဝနံ၊ လောကိယဘာဝနာယ ဝါ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဝတ္တိမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဉ္စပိ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော’’တိ (ဝိဘ. ၃၆၂၊ ၃၆၄၊ ၃၆၆) ဟိ ဝိဘင်္ဂေစတူသုပိ ဌာနေသု ဝုတ္တန္တိ.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ.

ကာယာနုပဿနာ

အာနာပါနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၇၄. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အနုပဿိတဗ္ဗကာယာဒိအာရမ္မဏဝသေန. စတုဓာ ဘိန္ဒိတွာတိ ဥဒ္ဒေသဝသေန စတုဓာ ဘိန္ဒိတွာ. တတော စတုဗ္ဗိဓသတိပဋ္ဌာနတော ဧကေကံ သတိပဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ကာယံ ဝိဘဇန္တောတိ ပါဌသေသော.

ကထဉ္စာတိ ဧတ္ထ ကထန္တိ ပကာရပုစ္ဆာ၊ တေန နိဒ္ဒိသိယမာနေ ကာယာနုပဿနာပကာရေ ပုစ္ဆတိ. စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကော၊ တေန ဥဒ္ဒေသဝါရေန အပါကဋံ နိဒ္ဒေသဝါရေန ဝိဘာဝိယမာနံ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. ဗာဟိရကေသုပိ ဣတော ဧကဒေသဿ သမ္ဘဝတော သဗ္ဗပ္ပကာရဂ္ဂဟဏံ ကတံ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရကာယာနုပဿနာနိဗ္ဗတ္တကဿာ’’တိ၊ တေန ယေ ဣမေ အာနာပါနပဗ္ဗာဒိဝသေန အာဂတာ စုဒ္ဒသပ္ပကာရာ၊ တဒန္တောဂဓာ စ အဇ္ဈတ္တာဒိအနုပဿနာပ္ပကာရာ၊ တထာ ကာယဂတာသတိသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၅၃) ဝုတ္တာ ကေသာဒိဝဏ္ဏသဏ္ဌာနကသိဏာရမ္မဏစတုက္ကဇ္ဈာနပ္ပကာရာ၊ လောကိယာဒိပ္ပကာရာ စ၊ တေ သဗ္ဗေပိ အနဝသေသတော သင်္ဂဏှာတိ. ဣမေ စ ပကာရာ ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ၊ န ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရ။ပေ။ ပဋိသေဓနော စာ’’တိ. တတ္ထ တထာဘာဝပဋိသေဓနောတိ သဗ္ဗပ္ပကာရကာယာနုပဿနာနိဗ္ဗတ္တကဿ ပုဂ္ဂလဿ အညသာသနဿ နိဿယဘာဝပဋိသေဓနော၊ ဧတေန ဣဓ ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ဣဓ-သဒ္ဒေါ အန္တောဂဓဧဝသဒ္ဒတ္ထောတိ ဒဿေတိ. သန္တိ ဟိ ဧကပဒါနိပိ အဝဓာရဏာနိ ယထာ ‘‘ဝါယုဘက္ခော’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဣဓေဝ ဘိက္ခဝေ သမဏော’’တိအာဒိ. ပရိပုဏ္ဏသမဏပ္ပကရဏဓမ္မော ဟိ သော ပုဂ္ဂလော၊ ယော သဗ္ဗပ္ပကာရကာယာနုပဿနာနိဗ္ဗတ္တကော. ပရပ္ပဝါဒါတိ ပရေသံ အညတိတ္ထိယာနံ နာနပ္ပကာရာ ဝါဒါ တိတ္ထာယတနာနိ.

အရညာဒိကဿေဝ ဘာဝနာနုရူပသေနာသနတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမဿဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒုဒ္ဒမော ဒမထံ အနုပဂတော ဂေါဏော ကူဋဂေါဏော. ဒေါဟနကာလေ ယထာ ထနေဟိ အနဝသေသတော ခီရံ န ပဂ္ဃရတိ၊ ဧဝံ ဒေါဟပဋိဗန္ဓိနီ ကူဋဓေနု. ရူပ-သဒ္ဒါဒိကေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကအဿာဒေါ ရူပါရမ္မဏာဒိရသော. ပုဗ္ဗေ အာစိဏ္ဏာရမ္မဏန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇတော ပုဗ္ဗေ၊ အနာဒိမတိ ဝါ သံသာရေ ပရိစိတာရမ္မဏံ. နိဗန္ဓေယျာတိ ဗန္ဓေယျ. သတိယာတိ သမ္မဒေဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ သလ္လက္ခဏဝသေန ပဝတ္တာယ သတိယာ. အာရမ္မဏေတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ. ဒဠှန္တိ ထိရံ၊ ယထာ သတောကာရိဿ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေါ သမာဓိ ဣဇ္ဈတိ၊ တထာ ထာမဂတံ ကတွာတိ အတ္ထော.

ဝိသေသာဓိဂမဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရပဒဋ္ဌာနန္တိ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓါနံ၊ ဧကစ္စာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ၊ ဗုဒ္ဓသာဝကာနဉ္စ ဝိသေသာဓိဂမဿ အညေန ကမ္မဋ္ဌာနေန အဓိဂတဝိသေသာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ.

ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယော ဝိယ ဘဂဝါ ယောဂီနံ အနုရူပနိဝါသဋ္ဌာနုပဒိသနတော. ဘိက္ခု ဒီပိသဒိသော အရညေ ဧကကော ဝိဟရိတွာ ပဋိပက္ခနိမ္မထနဝသေန ဣစ္ဆိတတ္ထသာဓနတော ဖလမုတ္တမန္တိ သာမညဖလံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပရက္ကမဇဝယောဂ္ဂဘူမိန္တိ ဘာဝနုဿာဟဇဝဿ ယောဂ္ဂကရဏဘူမိဘူတံ.

အဒ္ဓါနဝသေန ပဝတ္တာနံ အဿာသပဿာသာနံ ဝသေန ဒီဃံ ဝါ အဿသန္တော၊ ဣတ္တရဝသေန ပဝတ္တာနံ အဿာသပဿာသာနံ ဝသေန ရဿံ ဝါ အဿသန္တောတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သိက္ခတောတိ အဿာသပဿာသာနံ ဒီဃရဿတာပဇာနနသဗ္ဗကာယပ္ပဋိသံဝေဒနဩဠာရိကောဠာရိကပဋိပ္ပဿမ္ဘနဝသေန ဘာဝနံ သိက္ခတော၊ တထာဘူတော ဝါ ဟုတွာ တိဿော သိက္ခာ ပဝတ္တယတော. အဿာသပဿာသနိမိတ္တေတိ အဿာသပဿာသသန္နိဿယေန ဥပဋ္ဌိတပဋိဘာဂနိမိတ္တေ. အဿာသပဿာသေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ ရူပမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသန္တော၊ ယော ‘‘အဿာသပဿာသကမ္မိကော’’တိ ဝုတ္တော. ဈာနင်္ဂါနိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ အရူပမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသန္တော. ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယော စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထီတိ ဝိသုဒ္ဓိဒိဋ္ဌိ ‘‘တယိဒံ ဓမ္မမတ္တံ၊ န အဟေတုကံ၊ နာပိ ဣဿရာဒိဝိသမဟေတုကံ၊ အထ ခေါ အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုက’’န္တိ အဒ္ဓါတ္တယေပိ ကင်္ခါဝိတရဏေန ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ. ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဘိက္ခု ရူပ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၃၆၁၊ ၂.၁၁၃၊ ၃.၈၆၊ ၈၉၊ ပဋိ. မ. ၁.၅၄) နယေန ကလာပသမ္မသနဝသေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ. ဥဒယဝယာနုပဿနာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တော. အနုက္ကမေန မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ.

‘‘ပရဿ ဝါ အဿာသပဿာသကာယေ’’တိ ဣဒံ သမ္မသနဝါရဝသေနာယံ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ သမထဝသေန ပန ပရဿ အဿာသပဿာသကာယေ အပ္ပနာနိမိတ္တုပ္ပတ္တိ ဧဝ နတ္ထိ. အဋ္ဌပေတွာတိ အန္တရန္တရာ န ဌပေတွာ. အပရာပရံ သဉ္စရဏကာလောတိ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေသုပိ နိရန္တရံ ဝါ ဘာဝနာယ ပဝတ္တနကာလော ကထိတော. ဧကသ္မိံ ကာလေ ပနိဒံ ဥဘယံ န လဗ္ဘတီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ၊ ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ စ ဝုတ္တံ ဣဒံ ဓမ္မဒွယံ ဃဋိတံ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဧကတော အာရမ္မဏဘာဝေန န လဗ္ဘတိ၊ ဧကဇ္ဈံ အာလမ္ဗိတုံ န သက္ကာတိ အတ္ထော.

သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ သမုဒယော၊ သော ဧဝ ကာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မောတိ သမုဒယဓမ္မော. အဿာသပဿာသာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ကရဇကာယာဒိ၊ တဿ အနုပဿနသီလော သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ၊ တံ ပန သမုဒယဓမ္မံ ဥပမာယ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘသ္တန္တိ ရုတ္တိံ. ဂဂ္ဂရနာဠိန္တိ ဥက္ကာပနာဠိံ. တေတိ ကရဇကာယာဒိကေ. ယထာ အဿာသပဿာသကာယော ကရဇကာယာဒိသမ္ဗန္ဓီ တံနိမိတ္တတာယ၊ ဧဝံ ကရဇကာယာဒယောပိ အဿာသပဿာသကာယသမ္ဗန္ဓိနော တံနိမိတ္တဘာဝေနာတိ ‘‘သမုဒယဓမ္မာ ကာယသ္မိ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမုဒယ။ပေ။ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပကတိဝါစီ ဝါ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဇာတိဓမ္မာန’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၃၁၊ ၃.၃၁၀၊ ပဋိ. မ. ၁.၃၃) ဝိယာတိ ကာယဿ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနကပကတိကာယာနုပဿီ ဝါ ‘‘သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ’’တိ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ကရဇကာယဉ္စာ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကာယသ္မိန္တိ ဘုမ္မဝစနံ သုဋ္ဌုတရံ ယုဇ္ဇတိ.

ဝယဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထ အဟေတုကတ္တေပိ ဝိနာသဿ ယေသံ ဟေတုဓမ္မာနံ အဘာဝေ ယံ န ဟောတိ၊ တဒဘာဝေါ တဿ အဘာဝဿ ဟေတု ဝိယ ဝေါဟရီယတီတိ ဥပစာရတော ကရဇကာယာဒိအဘာဝေါ အဿာသပဿာသကာယဿ ဝယကာရဏံ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဘသ္တာယာ’’တိအာဒိ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဌမဝိကပ္ပဝသေန အတ္ထဝိဘာဝနာ. ဒုတိယဝိကပ္ပဝသေန ဥပစာရေန ဝိနာယေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနုပဿနာ ဝိယ ဘိန္နဝတ္ထုဝိသယတာယ သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿနာပိ ဧကကာလေ န လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ကာလေန သမုဒယံ ကာလေန ဝယံ အနုပဿန္တော’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ကာယော’’တိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ‘‘ကာယောဝ အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေန္တော ‘‘န သတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယော ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ၊ ပရေသဉ္စ သဇ္ဇာပနဋ္ဌေန၊ သတွဂုဏယောဂတော ဝါ ‘‘သတ္တော’’တိ ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတော၊ တဿ သတ္တနိကာယဿ ပူရဏတော စ စဝနုပပဇ္ဇနဓမ္မတာယ ဂလနတော စ ‘‘ပုဂ္ဂလော’’တိ၊ ထီယတိ သံဟညတိ ဧတ္ထ ဂဗ္ဘောတိ ‘‘ဣတ္ထီ’’တိ၊ ပုရိ ပုရေ ဘာဂေ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ‘‘ပုရိသော’’တိ၊ အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ ‘‘အတ္တာ’’တိ၊ အတ္တနော သန္တကဘာဝေန ‘‘အတ္တနိယ’’န္တိ၊ ပရော န ဟောတီတိ ကတွာ ‘‘အဟ’’န္တိ၊ မမ သန္တကန္တိ ကတွာ ‘‘မမာ’’တိ၊ ဝုတ္တပ္ပကာရဝိနိမုတ္တော အညောတိ ကတွာ ‘‘ကောစီ’’တိ၊ တဿ သန္တကဘာဝေန ‘‘ကဿစီ’’တိ၊ ဝိကပ္ပေတဗ္ဗော ကောစိ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ ‘‘ကာယော ဧဝ အတ္ထီ’’တိ. ဒသဟိပိ ပဒေဟိ အတ္တတ္တနိယသုညတမေဝ ကာယဿ ဝိဘာဝေတိ. ဧဝန္တိ ‘‘ကာယောဝ အတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန.

ဉာဏပမာဏတ္ထာယာတိ ကာယာနုပဿနာဉာဏံ ပရံ ပမာဏံ ပါပနတ္ထာယ. သတိပမာဏတ္ထာယာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကံ သတိံ ပဝတ္တနသတိံ ပရံ ပမာဏံ ပါပနတ္ထာယ. ဣမဿ ဟိ ဝုတ္တနယေန ‘‘အတ္ထိ ကာယော’’တိ အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန ပစ္စုပဋ္ဌိတာ သတိ ဘိယျောသော မတ္တာယ တတ္ထ ဉာဏဿ၊ သတိယာ စ ပရိဗြူဟနာယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သတိသမ္ပဇညာနံ ဝုဍ္ဎတ္ထာယာ’’တိ. ဣမိဿာ ဘာဝနာယ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာနံ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာ။ပေ။ ဝိဟရတီ’’တိ. တထာဘူတော စ လောကေ ကိဉ္စိပိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ န ပဿတိ၊ ကုတော ဂဏှေယျာတိ အာဟ ‘‘န စ ကိဉ္စီ’’တိအာဒိ. ဧဝမ္ပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ ဟေဋ္ဌာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ တာဒိသဿ အတ္ထဿ အဘာဝတော အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပရိ အတ္ထံ ဥပါဒါယာ’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘အန္တမသော တိရစ္ဆာနဂတာယပိ၊ အယမ္ပိ ပါရာဇိကော ဟောတီ’’တိ. (ပါရာ. ၄၂) ဧဝန္တိ ပန နိဒ္ဒိဋ္ဌာကာရဿ ပစ္စာမသနံ နိဂမနဝသေန ကတန္တိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ပန။ပေ။ ဒဿေတီ’’တိ.

ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနဿ ဣဓ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သတိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ. သာ ပန သတိ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ၊ တဿ သမုဋ္ဌာပိကာ တဏှာ၊ တဿာပိ သမုဋ္ဌာပိကာ ဧဝ နာမ ဟောတိ တဒဘာဝေ အဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘တဿာ သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမတဏှာ’’တိ၊ ယထာ ‘‘သင်္ခါရပစ္စယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆၊ ဥဒါ. ၁၊ ဝိဘ. ၄၈၄). တံဝိညာဏဗီဇတံသန္တတိသမ္ဘူတော သဗ္ဗောပိ လောကိယော ဝိညာဏပ္ပဗန္ဓော ‘‘သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ သုတ္တန္တနယေန. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ၊ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိယာ နိမိတ္တဘူတောတိ အတ္ထော. န ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ အပ္ပဝတ္တိ. ‘‘ဒုက္ခပရိဇာနနော’’တိအာဒိ ဧကန္တတော စတုကိစ္စသာဓနဝသေနေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ပဝတ္တီတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. အဝုတ္တသိဒ္ဓေါ ဟိ တဿ ဘာဝနာပဋိဝေဓော. စတုသစ္စဝသေနာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဝသေန. ဥဿက္ကိတွာတိ ဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာယ အာရုဟိတွာ၊ ဘာဝနံ ဥပရိ နေတွာတိ အတ္ထော. နိယျာနမုခန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရဏူပါယော.

အာနာပါနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဣရိယာပထပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၇၅. ဣရိယာပထဝသေနာတိ ဣရိယနံ ဣရိယာ၊ ကိရိယာ၊ ဣဓ ပန ကာယိကပယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣရိယာနံ ပထော ပဝတ္တိမဂ္ဂေါတိ ဣရိယာပထော၊ ဂမနာဒိဝသေန ပဝတ္တာ သရီရာဝတ္ထာ. ဂစ္ဆန္တော ဝါ ဟိ သတ္တော ကာယေန ကာတဗ္ဗကိရိယံ ကရောတိ ဌိတော ဝါ နိသိန္နော ဝါ နိပန္နော ဝါတိ၊ တေသံ ဣရိယာပထာနံ ဝသေန၊ ဣရိယာပထဝိဘာဂေနာတိ အတ္ထော. ပုန စပရန္တိ ပုန စ အပရံ၊ ယထာဝုတ္တအာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနတော ဘိယျောပိ အညံ ကာယာနုပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေမိ၊ သုဏာထာတိ ဝါ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ဂစ္ဆန္တော ဝါ’’တိအာဒိ ဂမနာဒိမတ္တဇာနနဿ၊ ဂမနာဒိဂတဝိသေသဇာနနဿ စ သာဓာရဏဝစနံ၊ တတ္ထ ဂမနာဒိမတ္တဇာနနံ န ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ၊ ဂမနာဒိဂတဝိသေသဇာနနံ ပန အဓိပ္ပေတန္တိ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ကာမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတ္တူပလဒ္ဓိန္တိ ‘‘သတ္တော အတ္ထီ’’တိ ဥပလဒ္ဓိံ သတ္တဂ္ဂါဟံ. န ပဇဟတိ န ပရိစ္စဇတိ ‘‘အဟံ ဂစ္ဆာမိ၊ မမ ဂမန’’န္တိ ဂါဟသဗ္ဘာဝတော. တတော ဧဝ အတ္တသညံ ‘‘အတ္ထိ အတ္တာ ကာရကော ဝေဒကော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဝိပရီတသညံ န ဥဂ္ဃါဋေတိ နာပနေတိ အပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော၊ အနနုဗြူဟနတော ဝါ. ဧဝံ ဘူတဿ စဿ ကုတော ကမ္မဋ္ဌာနာဒိဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ ဝါ န ဟောတီ’’တိ. ‘‘ဣမဿ ပနာ’’တိအာဒိ သုက္ကပက္ခော၊ တဿ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တမေဝ ဟိ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

တတ္ထ ကော ဂစ္ဆတီတိ သာဓနံ၊ ကိရိယဉ္စ အဝိနိဗ္ဘုတ္တံ ကတွာ ဂမနကိရိယာယ ကတ္တုပုစ္ဆာ၊ သာ ကတ္တုဘာဝဝိသိဋ္ဌအတ္တပဋိက္ခေပတ္ထာ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ဂမနသိဒ္ဓိဒဿနတော. ကဿ ဂမနန္တိ တမေဝတ္ထံ ပရိယာယန္တရေန ဝဒတိ သာဓနံ၊ ကိရိယဉ္စ ဝိနိဗ္ဘုတ္တံ ကတွာ ဂမနကိရိယာယ အကတ္တုသမ္ဗန္ဓီဘာဝဝိဘာဝနတော. ပဋိက္ခေပတ္ထဉှိ အန္တောနီတံ ကတွာ ဥဘယတ္ထံ ကိံ-သဒ္ဒေါ ပဝတ္တော. ကိံ ကာရဏာတိ ပန ပဋိက္ခိတ္တကတ္တုကာယ ဂမနကိရိယာယ အဝိပရီတကာရဏပုစ္ဆာ. ဣဒဉှိ ဂမနံ နာမ အတ္တာ မနသာ သံယုဇ္ဇတိ၊ မနော ဣန္ဒြိယေဟိ၊ ဣန္ဒြိယာနိ အတ္တေဟီတိ ဧဝမာဒိ မိစ္ဆာကာရဏဝိနိမုတ္တအနုရူပပစ္စယဟေတုကော ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသော. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ.

န ကောစိ သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ဂစ္ဆတိ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ဂမနသိဒ္ဓိတော၊ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ စ ကဿစိ အဘာဝတော. ဣဒါနိ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ဂမနသိဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တကိရိယာဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စိတ္တကိရိယာ စ သာ၊ ဝါယောဓာတုယာ ဝိပ္ဖါရော ဝိပ္ဖန္ဒနဉ္စာတိ စိတ္တကိရိယာဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရော၊ တေန. ဧတ္ထ စ စိတ္တကိရိယဂ္ဂဟဏေန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရံ နိဝတ္တေတိ၊ ဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရဂ္ဂဟဏေန စေတနာဝစီဝိညတ္တိဘေဒံ စိတ္တကိရိယံ နိဝတ္တေတိ၊ ဥဘယေန ပန ကာယဝိညတ္တိံ ဝိဘာဝေတိ. ‘‘ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝတွာ ယထာ ပဝတ္တမာနေ ကာယေ ‘‘ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တန္တိ ဂန္တုကာမတာဝသေန ပဝတ္တစိတ္တံ. ဝါယံ ဇနေတီတိ ဝါယောဓာတုအဓိကံ ရူပကလာပံ ဥပ္ပါဒေတိ၊ အဓိကတာ စေတ္ထ သာမတ္ထိယတော၊ န ပမာဏတော. ဂမနစိတ္တသမုဋ္ဌိတံ သဟဇာတရူပကာယဿ ထမ္ဘနသန္ဓာရဏစလနာနံ ပစ္စယဘူတေန အာကာရဝိသေသေန ပဝတ္တမာနံ ဝါယောဓာတုံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝါယော ဝိညတ္တိံ ဇနေတီ’’တိ. အဓိပ္ပါယသဟဘာဝီ ဟိ ဝိကာရော ဝိညတ္တိ. ယထာဝုတ္တအဓိကဘာဝေနေဝ စ ဝါယောဂဟဏံ၊ န ဝါယောဓာတုယာ ဧဝ ဇနကဘာဝတော၊ အညထာ ဝိညတ္တိယာ ဥပါဒါယရူပဘာဝေါ ဒုရုပပါဒေါ သိယာ. ပုရတော အဘိနီဟာရော ပုရတောဘာဂေန ကာယဿ ပဝတ္တနံ၊ ယော ‘‘အဘိက္ကမော’’တိ ဝုစ္စတိ.

‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အတိဒေသေန သင်္ခေပတော ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘တတြာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကောဋိတော ပဋ္ဌာယာတိ ဟေဋ္ဌိမကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ပါဒတလတော ပဋ္ဌာယ. ဥဿိတဘာဝေါတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓဘာဝေါ.

ဧဝံ ပဇာနတောတိ ဧဝံ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရေနေဝ ဂမနာဒိ ဟောတီတိ ပဇာနတော. တဿ ဧဝံ ပဇာနနာယ နိစ္ဆယဂမနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ ဟောတီ’’တိ ဝိစာရဏာ ဝုစ္စတိ လောကေ ယထာဘူတံ အဇာနန္တေဟိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေန၊ လောကဝေါဟာရဝသေန ဝါ. အတ္ထိ ပနာတိ အတ္တနော ဧဝံ ဝီမံသနဝသေန ပုစ္ဆာဝစနံ. နတ္ထီတိ နိစ္ဆယဝသေန သတ္တဿ ပဋိက္ခေပဝစနံ. ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ တဿေဝ အတ္ထဿ ဥပမာယ ဝိဘာဝနံ၊ တံ သုဝိညေယျမေဝ.

နာဝါ မာလုတဝေဂေနာတိ ယထာ အစေတနာ နာဝါ ဝါတဝေဂေန ဒေသန္တရံ ယာတိ၊ ယထာ စ အစေတနော တေဇနံ ကဏ္ဍော ဇိယာဝေဂေန ဒေသန္တရံ ယာတိ၊ တထာ အစေတနော ကာယော ဝါတာဟတော ယထာဝုတ္တဝါယုနာ နီတော ဒေသန္တရံ ယာတီတိ ဧဝံ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သစေ ပန ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ယထာ နာဝါတေဇနာနံ ပေလ္လကဿ ပုရိသဿ ဝသေန ဒေသန္တရဂမနံ၊ ဧဝံ ကာယဿာပီ’’တိ၊ ဟောတု၊ ဧဝံ ဣစ္ဆိတော ဝါယမတ္ထော ယထာ ဟိ နာဝါတေဇနာနံ သံဟတလက္ခဏဿေဝ ပုရိသဿ ဝသေန ဂမနံ၊ န အသံဟတလက္ခဏဿ၊ ဧဝံ ကာယဿာပီတိ. ကာ နော ဟာနိ၊ ဘိယျောပိ ဓမ္မမတ္တတာဝ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ၊ န ပုရိသဝါဒေါ. တေနာဟ ‘‘ယန္တသုတ္တဝသေနာ’’တိအာဒိ.

တတ္ထ ပယုတ္တန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဂမနာဒိကိရိယာဝသေန ပစ္စယေဟိ ပယောဇိတံ. ဌာတီတိ တိဋ္ဌတိ. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. ဝိနာ ဟေတုပစ္စယေတိ ဂန္တုကာမတာစိတ္တတံသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုအာဒိဟေတုပစ္စယေဟိ ဝိနာ. တိဋ္ဌေတိ တိဋ္ဌေယျ. ဝဇေတိ ဝဇေယျ ဂစ္ဆေယျ ကော နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပဋိက္ခေပတ္ထော စေတ္ထ ကိံ-သဒ္ဒေါတိ ဟေတုပစ္စယဝိရဟေန ဌာနဂမနပဋိက္ခေပမုခေန သဗ္ဗာယပိ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာဝိဘာဝနေန အတ္တသုညတာ ဝိယ အနိစ္စဒုက္ခတာပိ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ပဏိဟိတောတိ ယထာ ယထာ ပစ္စယေဟိ ပကာရေဟိ နိဟိတော ဌပိတော. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝစနန္တိ သဗ္ဗေသမ္ပိ စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ ဧကဇ္ဈံ သင်္ဂဏှနဝစနံ၊ ပုဗ္ဗေ ဝိသုံ ဝိသုံ ဣရိယာပထာနံ ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ နေသံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝစနန္တိ အတ္ထော. ပုရိမနယော ဝါ ဣရိယာပထပ္ပဓာနော ဝုတ္တောတိ တတ္ထ ကာယော အပ္ပဓာနော အနုနိပ္ဖါဒီတိ ဣဓ ကာယံ ပဓာနံ၊ အပဓာနဉ္စ ဣရိယာပထံ အနုနိပ္ဖါဒိံ ကတွာ ဒဿေတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ ဒွိန္နံ နယာနံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဌိတောတိ ပဝတ္တော.

ဣရိယာပထပရိဂ္ဂဏှနမ္ပိ ဣရိယာပထဝတော ကာယဿေဝ ပရိဂ္ဂဏှနံ တဿ အဝတ္ထာဝိသေသဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထပရိဂ္ဂဏှနေန ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ. တေနေဝေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓဝသေနေဝ သမုဒယာဒယော ဥဒ္ဓဋာ. ဧသ နယော သေသဝါရေသုပိ. အာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာ ‘‘တဏှာသမုဒယာ ကမ္မသမုဒယာ အာဟာရသမုဒယာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတီတိ ဣမေ စတ္တာရော အာကာရာ သင်္ဂယှန္တိ၊ ဧဝံ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ’’တိ အာဒယောပိ ပဉ္စ အာကာရာ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ဣရိယာပထပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၇၆. စတုသမ္ပဇညဝသေနာတိ သမန္တတော ပကာရေဟိ၊ ပကဋ္ဌံ ဝါ သဝိသေသံ ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော၊ သမ္ပဇာနဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ၊ တထာပဝတ္တံ ဉာဏံ၊ ဟတ္ထဝိကာရာဒိဘေဒဘိန္နတ္တာ စတ္တာရိ သမ္ပဇညာနိ သမာဟဋာနိ စတုသမ္ပဇညံ၊ တဿ ဝသေန. ‘‘အဘိက္ကန္တေ’’တိအာဒီနိ သာမညဖလေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၄၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၄ ဝါကျခန္ဓေပိ) ဝဏ္ဏိတာနိ၊ န ပုန ဝဏ္ဏေတဗ္ဗာနိ၊ တသ္မာ တံတံသံဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာပိ တတ္ထ ဝိဟိတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ. ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝစနတော အဘိက္ကမာဒိဂတစတုသမ္ပဇညပရိဂ္ဂဏှနေန ရူပကာယဿေဝေတ္ထ သမုဒယဓမ္မာနုပဿိတာဒိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ရူပက္ခန္ဓဿေဝ သမုဒယော စ ဝယော စ နီဟရိတဗ္ဗော’’တိ. ရူပဓမ္မာနံယေဝ ဟိ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသာ အဘိက္ကမာဒယောတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဋိက္ကူလမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၇၇. ပဋိက္ကူလမနသိကာရဝသေနာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယတာယ ပဋိကူလမေဝ ပဋိက္ကူလံ၊ ယော ပဋိက္ကူလသဘာဝေါ ပဋိက္ကူလာကာရော၊ တဿ မနသိ ကရဏဝသေန. အန္တရေနာပိ ဟိ ဘာဝဝါစိနံ သဒ္ဒံ ဘာဝတ္ထော ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ပဋဿ သုက္က’’န္တိ. ယသ္မာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၈၂) ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ တတ္ထ၊ တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၁၈၂ အာဒယော) ဝုတ္တနယေန ‘‘ဣမမေဝ ကာယ’’န္တိ အာဒီနမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝတ္ထာဒီဟိ ပသိဗ္ဗကာကာရေန ဗန္ဓိတွာ ကတံ အာဝါဋနံ ပုတောဠိ. နာနာကာရာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ သမ္မိဿာတိ ဧတ္တာဝတာ နာနာဝဏ္ဏာနံ ကေသာဒီနဉ္စ ဥပမေယျတာ. ဝိဘူတကာလောတိ ပဏ္ဏတ္တိံ သမတိက္ကမိတွာ ကေသာဒီနံ အသုဘာကာရဿ ဥပဋ္ဌိတကာလော. ဣတိ-သဒ္ဒဿ အာကာရတ္ထတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဝတွာ တံ အာကာရံ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘ကေသာဒိပရိဂ္ဂဏှနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကေသာဒိသညိတာနဉှိ အသုစိဘာဝါနံ ပရမဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပဋိက္ကူလာကာရဿ သမုဒယတော အနုပဿနာ ဣဓ ကာယာနုပဿနာတိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ပဋိက္ကူလမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဓာတုမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၇၈. ဓာတုမနသိကာရဝသေနာတိ ပထဝီဓာတုအာဒိကာ စတဿော ဓာတုယော အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဘာဝနာမနသိကာရဝသေန၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေနာတိ အတ္ထော. ဓာတုမနသိကာရော၊ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနံ၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနန္တိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ. ဂေါဃာတကောတိ ဇီဝိကတ္ထာယ ဂုန္နံ ဃာတကော. အန္တေဝါသိကောတိ ကမ္မကရဏဝသေန တဿ သမီပဝါသီ တံ နိဿာယ ဇီဝနကော. ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာတိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ အညမညံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ. မဟာပထာနံ ဝေမဇ္ဈဋ္ဌာနသင်္ခါတေတိ စတုန္နံ မဟာပထာနံ တာယ ဧဝ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌာနတာယ ဝေမဇ္ဈသင်္ခါတေ. ယသ္မာ တေ စတ္တာရော မဟာပထာ စတူဟိ ဒိသာဟိ အာဂန္တွာ တတ္ထ သမောဟိတာ ဝိယ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ တံ ဌာနံ စတုမဟာပထံ၊ တသ္မိံ စတုမဟာပထေ. ဌိတ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဌိတော ဝါ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၃၊ အ. နိ. ၅.၂၈) ဌာနသင်္ခါတဣရိယာပထသမင်္ဂိတာယ၊ ဌာ-သဒ္ဒဿ ဝါ ဂတိနိဝတ္တိအတ္ထတာယ အညတ္ထ ဌပေတွာ ဂမနံ သေသဣရိယာပထသမင်္ဂိတာယ ဗောဓကော၊ ဣဓ ပန ယထာ တထာ ရူပကာယဿ ပဝတ္တိအာကာရဗောဓကော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ ယေန ကေနစိ အာကာရေန ဌိတတ္တာ ယထာ ဌိတ’’န္တိ. တတ္ထ အာကာရေနာတိ ဌာနာဒိနာ ရူပကာယဿ ပဝတ္တိအာကာရေန. ဌာနာဒယော ဟိ ဣရိယာပထသင်္ခါတာယ ကိရိယာယ ပထော ပဝတ္တိမဂ္ဂေါတိ ‘‘ဣရိယာပထော’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ ဝုတ္တော ဝါယမတ္ထော. ယထာဌိတန္တိ ယထာပဝတ္တံ၊ ယထာဝုတ္တံ ဌာနမေဝေတ္ထ ပဏိဓာနန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ယထာ ဌိတတ္တာ စ ယထာပဏိဟိတ’’န္တိ. ‘‘ဌိတ’’န္တိ ဝါ ကာယဿ ဌာနသင်္ခါတဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ၊ ‘‘ပဏိဟိတ’’န္တိ တဒညဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ. ‘‘ဌိတ’’န္တိ ဝါ ကာယသင်္ခါတာနံ ရူပဓမ္မာနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ခဏေ သကိစ္စဝသေန အဝဋ္ဌာနပရိဒီပနံ၊ ပဏိဟိတန္တိ ပစ္စယဝသေန တေဟိ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ပကာရတော နိဟိတံ ပဏိဟိတန္တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စဝေက္ခတီတိ ပတိ ပတိ အဝေက္ခတိ၊ ဉာဏစက္ခုနာ ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဿတိ.

ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဘာဝတ္ထဝိဘာဝနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဂေါဃာတကဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပေါသေန္တဿာတိ မံသူပစယပရိဗြူဟနာယ ကုဏ္ဍကဘတ္တကပ္ပါသဋ္ဌိအာဒီဟိ သံဝဍ္ဎေန္တဿ. ဝဓိတံ မတန္တိ ဟိံသိတံ ဟုတွာ မတံ. မတန္တိ စ မတမတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တာဝဒေဝါ’’တိ. ဂါဝီတိ သညာ န အန္တရဓာယတီတိ ယာနိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ယထာသန္နိဝိဋ္ဌာနိ ဥပါဒါယ ဂါဝီသမညာ မတမတ္တာယပိ ဂါဝိယာ တေသံ တံသန္နိဝေသဿ အဝိနဋ္ဌတ္တာ. ဝိလီယန္တိ ဘိဇ္ဇန္တိ ဝိဘုဇ္ဇန္တီတိ ဗီလာ၊ ဘာဂါ ဝ-ကာရဿ ဗ-ကာရံ၊ ဣကာရဿ စ ဤကာရံ ကတွာ. ဗီလသောတိ ဗီလံ ဗီလံ ကတွာ. ဝိဘဇိတွာတိ အဋ္ဌိသင်္ဃာတတော မံသံ ဝိဝေစေတွာ၊ တတော ဝါ ဝိဝေစိတံ မံသံ ဘာဂသော ကတွာ. တေနေဝါဟ ‘‘မံသသညာ ပဝတ္တတီ’’တိ. ပဗ္ဗဇိတဿာပိ အပရိဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနဿ. ဃနဝိနိဗ္ဘောဂန္တိ သန္တတိသမူဟကိစ္စဃနာနံ ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇနံ ဝိဝေစနံ. ဓာတုသော ပစ္စဝေက္ခတောတိ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂကရဏေန ဓာတုံ ဓာတုံ ပထဝီအာဒိဓာတုံ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ. သတ္တသညာတိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိဝသေန ပဝတ္တာ သတ္တသညာတိ ဝဒန္တိ၊ ဝေါဟာရဝသေန ပဝတ္တသတ္တသညာယပိ တဒါ အန္တရဓာနံ ယုတ္တမေဝ ယာထာဝတော ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဿ သမ္ပာဒနတော. ဧဝဉှိ သတိ ယထာဝုတ္တဩပမ္မတ္ထေန ဥပမေယျတ္ထော အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓာတုဝသေနေဝ စိတ္တံ သန္တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဒက္ခောတိ ဆေကော တံတံသမညာယ ကုသလော ‘‘ယထာဇာတေ သူနသ္မိံ နင်္ဂုဋ္ဌခုရဝိသာဏာဒိဝန္တေ အဋ္ဌိမံသာဒိအဝယဝသမုဒါယေ အဝိဘတ္တေ ဂါဝီသမညာ၊ န ဝိဘတ္တေ. ဝိဘတ္တေ ပန အဋ္ဌိမံသာဒိအဝယဝသမညာ’’တိ ဇာနနတော. စတုမဟာပထော ဝိယ စတုဣရိယာပထောတိ ဂါဝိယာ ဌိတစတုမဟာပထော ဝိယ ကာယဿ ပဝတ္တိမဂ္ဂဘူတော စတုဗ္ဗိဓော ဣရိယာပထော ယသ္မာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၀၅) ဝိတ္ထာရိတာ၊ တသ္မာ တတ္ထ၊ တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၁.၃၀၆) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ဓာတုမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နဝသိဝထိကပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၇၉. သိဝထိကာယ အပဝိဒ္ဓဥဒ္ဓုမာတကာဒိပဋိသံယုတ္တာနံ ဩဓိသော ပဝတ္တာနံ ကထာနံ၊ တဒဘိဓေယျာနဉ္စ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိအသုဘဘာဂါနံ သိဝထိကပဗ္ဗာနီတိ သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဂဟိတသမညာ. တေနာဟ ‘‘သိဝထိကပဗ္ဗေဟိ ဝိဘဇိတု’’န္တိ. မရိတွာ ဧကာဟာတိက္ကန္တံ ဧကာဟမတံ. ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာတိ ဇီဝိတက္ခယတော ဥပရိ မရဏတော ပရံ. သမုဂ္ဂတေနာတိ သမုဋ္ဌိတေန. ဥဒ္ဓုမာတတ္တာတိ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ သူနတ္တာ. သေတရတ္တေဟိ ဝိပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ ဝိနီလံ၊ ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ. ဝိနီလမေဝ ဝိနီလကန္တိ က-ကာရေန ပဒဝဍ္ဎနံ အနတ္ထန္တရတော ယထာ ‘‘ပီတကံ လောဟိတက’’န္တိ (ဓ. သ. ၆၁၆). ပဋိက္ကူလတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ. ကုစ္ဆိတံ ဝိနီလန္တိ ဝိနီလကန္တိ ကုစ္ဆနတ္ထော ဝါ အယံ က-ကာရောတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၆၊ အ. နိ. ၅.၂၁၃၊ မဟာဝ. ၂၈၅) ပရိဘိန္နဋ္ဌာနေဟိ ကာကကင်္ကာဒီဟိ. ဝိဿန္ဒမာနပုဗ္ဗန္တိ ဝိဿဝန္တပုဗ္ဗံ၊ တဟံ တဟံ ပဂ္ဃရန္တပုဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တထာဘာဝန္တိ ဝိဿန္ဒမာနပုဗ္ဗဘာဝံ.

သော ဘိက္ခူတိ ယော ‘‘ပဿေယျ သရီရံ သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ သော ဘိက္ခု. ဥပသံဟရတိ သဒိသတံ. ‘‘အယမ္ပိ ခေါ’’တိအာဒိ ဥပသံဟရဏာကာရဒဿနံ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ၊ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပနေတ္ထ ဝိညာဏဂတိကမေဝ. ဥသ္မာတိ ကမ္မဇတေဇော. ဧဝံ ပူတိကသဘာဝေါယေဝါတိ ဧဝံ အတိဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပဋိက္ကူလပူဘိကသဘာဝေါ ဧဝ၊ န အာယုအာဒီနံ အဝိဂမေ ဝိယ မတ္တသောတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဧဝံဘာဝီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘေဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ.

လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာတိ ဥပ္ပါဋေတွာ ဥပ္ပါဋေတွာ. သာဝသေသမံသလောဟိတယုတ္တန္တိ သဗ္ဗသော အခါဒိတတ္တာ တဟံ တဟံ သေသေန အပ္ပါဝသေသေန မံသလောဟိတေန ယုတ္တံ. ‘‘အညေန ဟတ္ထဋ္ဌိက’’န္တိ အဝိသေသေန ဟတ္ထဋ္ဌိကာနံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာ ဇောတိတာတိ အနဝသေသတော တေသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုသဋ္ဌိဘေဒမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ.

တေရောဝဿိကာနီတိ တိရောဝဿံ ဂတာနိ၊ တာနိ ပန သံဝစ္ဆရံ ဝီတိဝတ္တာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အတိက္ကန္တသံဝစ္ဆရာနီ’’တိ. ပုရာဏတာယ ဃနဘာဝဝိဂမေန ဝိစုဏ္ဏတာ ဣဓ ပူတိဘာဝေါတိ သော ယထာ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဗ္ဘောကာသေ’’တိအာဒိမာဟ. တေရောဝဿိကာနေဝါတိ သံဝစ္ဆရမတ္တာတိက္ကန္တာနိ ဧဝ. ခဇ္ဇမာနတာဒိဝသေန ဒုတိယသိဝထိကပဗ္ဗာဒီနံ ဝဝတ္ထာပိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ခဇ္ဇမာနတာဒီနံ ဝသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ.

နဝသိဝထိကပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဣမာနေဝ ဒွေတိ အဝဓာရဏေန အပ္ပနာကမ္မဋ္ဌာနံ တတ္ထ နိယမေတိ အညပဗ္ဗေသု တဒဘာဝတော. ယတော ဟိ ဧဝ-ကာရော၊ တတော အညတ္ထ နိယမေတိ၊ တေန ပဗ္ဗဒွယဿ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနတာပိ အပ္ပဋိသိဒ္ဓါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ အနိစ္စတာဒိဒဿနတော. သင်္ခါရေသု အာဒီနဝဝိဘာဝနာနိ သိဝထိကပဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘သိဝထိကာနံ အာဒီနဝါနုပဿနာဝသေန ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. ဣရိယာပထပဗ္ဗာဒီနံ အပ္ပနာဝဟတာ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘သေသာနိ ဒွါဒသပီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

ကာယာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝေဒနာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ

၃၈၀. သုခံ ဝေဒနန္တိ ဧတ္ထ သုခယတီတိ သုခါ. သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ၊ ကာယဉ္စ လဒ္ဓဿာဒေ ကရောတီတိ အတ္ထော. သုဋ္ဌု ဝါ ခါဒတိ၊ ခနတိ ဝါ ကာယိကံ၊ စေတသိကဉ္စာဗာဓန္တိ သုခါ. ‘‘သုကရံ ဩကာသဒါနံ ဧတိဿာတိ သုခါ’’တိ အပရေ. ဝေဒယတိ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတီတိ ဝေဒနာ. ဝေဒယမာနောတိ အနုဘဝမာနော. ‘‘ကာမ’’န္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဣရိယာပထပဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝ. သမ္ပဇာနဿ ဝေဒိယနံ သမ္ပဇာနဝေဒိယနံ.

ဝတ္ထုအာရမ္မဏာတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏာ. ရူပါဒိအာရမ္မဏဉှေတ္ထ ဝေဒနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ အဓိပ္ပေတံ. အဿာတိ ဘဝေယျ. ဓမ္မဝိနိမုတ္တဿ ကတ္တု အဘာဝတော ဓမ္မဿေဝ ကတ္တုဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝေဒနာဝ ဝေဒယတီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဧတေန ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’’တိ ဣဒံ ဝေါဟာရမတ္တန္တိ ဒဿေတိ.

နိတ္ထုနန္တောတိ ဗလဝတော ဝေဒနာဝေဂဿ နိရောဓနေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တဿ အဝသရဒါနဝသေန နိတ္ထုနန္တော. ဝေဂသန္ဓာရဏေ ဟိ အတိမဟန္တံ ဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အညမ္ပိ ဝိကာရံ ဥပ္ပါဒေယျ၊ တေန ထေရော အပရာပရံ ပရိဝတ္တတိ. ဝီရိယသမထံ ယောဇေတွာတိ အဓိဝါသနဝီရိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ တဿ ဟာပနဝသေန သမာဓိနာ သမရသတာပါဒနေန ဝီရိယသမထံ ယောဇေတွာ. သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟီတိ လောကုတ္တရပဋိသမ္ဘိဒါဟိ သဟ. အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ ပဋိသမ္ဘိဒါနံ အသမ္မောဟဝသေန အဓိဂမော၊ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါယ ပန အာရမ္မဏကရဏဝသေနပိ. လောကိယာနမ္ပိ ဝါ သတိ ဥပ္ပတ္တိကာလေ တတ္ထ သမတ္ထတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟီ’’တိ. သမသီသီတိ ဝါရသမသီသီ ဟုတွာ၊ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရဿ အနန္တရဝါရေ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အတ္ထော.

ယထာ စ သုခံ၊ ဧဝံ ဒုက္ခန္တိ ယထာ ‘‘သုခံ ကော ဝေဒယတီ’’တိအာဒိနာ သမ္ပဇာနဝေဒိယနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ဒုက္ခမ္ပိ. တတ္ထ ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ၊ ကာယဉ္စ ပီဠေတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော. ဒုဋ္ဌုံ ဝါ ခါဒတိ၊ ခနတိ ကာယိကံ၊ စေတသိကဉ္စ သာတန္တိ ဒုက္ခာ. ‘‘ဒုက္ကရံ ဩကာသဒါနံ ဧတိဿာတိ ဒုက္ခာ’’တိ အပရေ. အရူပကမ္မဋ္ဌာနန္တိ အရူပပရိဂ္ဂဟံ၊ အရူပဓမ္မမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသနန္တိ အတ္ထော. န ပါကဋံ ဟောတိ ဖဿဿ၊ စိတ္တဿ စ အဝိဘူတာကာရတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အန္ဓကာရံ ဝိယ ခါယတီ’’တိ. ‘‘န ပါကဋံ ဟောတီ’’တိ စ ဣဒံ တာဒိသေ ပုဂ္ဂလေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တေသံ အာဒိတော ဝေဒနာဝ ဝိဘူတတရာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဧဝဉှိ ယံ ဝုတ္တံ သက္ကပဉှဝဏ္ဏနာ ဒီသု ‘‘ဖဿော ပါကဋော ဟောတိ၊ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတီ’’တိ၊ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၅၉) တံ အဝိရောဓိတံ ဟောတိ. ဝေဒနာဝသေန ကထိယမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပါကဋံ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ‘‘ဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိပါကဋတာယာ’’တိ စ ဣဒံ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. တာသဉှိ ပဝတ္တိ ဩဠာရိကာ၊ န ဣတရာယ. တဒုဘယဂ္ဂဟဏမုခေန ဝါ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဣတရာယပိ ပဝတ္တိ ဝိညူနံ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ အဝိသေသဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သက္ကပဉှေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ တသ္မာ တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗော အတ္ထဝိသေသော တတ္ထ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗော.

ပုဗ္ဗေ ‘‘ဝတ္ထုံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာဝ ဝေဒယတီ’’တိ ဝေဒနာယ အာရမ္မဏာဓီနဝုတ္တိတာယ စ အနတ္တတာယ စ ပဇာနနံ ဝုတ္တံ၊ ဣဒါနိ တဿာ အနိစ္စတာဒိပဇာနနံ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ အပရောပိ ပဇာနနပရိယာယော’’တိ အာဟ. ယထာ ဧကသ္မိံ ခဏေ စိတ္တဒွယဿ အသမ္ဘဝေါ ဧကဇ္ဈံ အနေကန္တပစ္စယာဘာဝတော၊ ဧဝံ ဝေဒနာဒွယဿ ဝိသိဋ္ဌာရမ္မဏဝုတ္တိတော စာတိ အာဟ ‘‘သုခဝေဒနာက္ခဏေ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အဘာဝတော’’တိ. နိဒဿနမတ္တဉ္စေတံ တဒါ ဥပေက္ခာဝေဒနာယပိ အဘာဝတော၊ တေန သုခဝေဒနာက္ခဏေ ဘူတပုဗ္ဗာနံ ဣတရဝေဒနာနံ ဟုတွာအဘာဝပဇာနနေန သုခဝေဒနာယပိ ဟုတွာ အဘာဝေါ ဉာတော ဧဝ ဟောတီတိ တဿာ ပါကဋဘာဝမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမိဿာ စ သုခါယ ဝေဒနာယ ဣတော ပဌမံအဘာဝတော’’တိ အာဟ၊ ဧတေနေဝ စ တာသမ္ပိ ဝေဒနာနံ ပါကဋဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဝေဒနာ နာမ အနိစ္စာ အဓုဝါ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ’’တိ. အနိစ္စဂ္ဂဟဏေန ဟိ ဝေဒနာနံ ဝိဒ္ဓံသနဘာဝေါ ဒဿိတော ဝိဒ္ဓသ္တေ အနိစ္စတာယ သုဝိညေယျတ္တာ. အဓုဝဂ္ဂဟဏေန ပါကဋဘာဝေါ တဿ အသဒါဘာဝိတာဒိဘာဝနတော. ဝိပရိဏာမဂ္ဂဟဏေန ဒုက္ခဘာဝေါ တဿ အညထတ္တဒီပနတော၊ တေန သုခါပိ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ၊ ပဂေဝ ဣတရာတိ တိဿန္နမ္ပိ ဝေဒနာနံ ဒုက္ခတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. ဣတိ ‘‘ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ၊ တံ ဧကန္တတော အနတ္တာ’’တိ တီသုပိ ဝေဒနာသု လက္ခဏတ္တယပဇာနနာ ဇောတိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဣတိဟ တတ္ထ သမ္ပဇာနော ဟောတီ’’တိ.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ သုတ္တေန (မ. နိ. ၂.၂၀၅) သာဓေတုံ ‘‘ဝုတ္တမ္ပိ စေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နေဝ တသ္မိံ သမယေ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဝေဒေတီတိ တသ္မိံ သုခဝေဒနာသမင်္ဂိသမယေ နေဝ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ နိရုဒ္ဓတ္တာ၊ အနုပ္ပန္နတ္တာ စ ယထာက္ကမံ အတီတာနာဂတာနံ. ပစ္စုပ္ပန္နာယ ပန အသမ္ဘဝေါ ဝုတ္တော ဧဝ. သကိစ္စက္ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော အနိစ္စာ. သမေစ္စ သမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ သင်္ခတာ. ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိပစ္စယံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ခယဝယပလုဇ္ဇနနိရုဇ္ဈနပကတိတာယ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ ဝိရာဂဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ကိလေသေဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသံ နာမ၊ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ၊ အာရမ္မဏကရဏဝသေန သဟ အာမိသေဟီတိ သာမိသံ. တေနာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏာမိသနိဿိတာ’’တိ.

ဣတော ပရန္တိ ‘‘အတ္ထိ ဝေဒနာ’’တိ ဧဝမာဒိ ပါဠိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကာယာနုပဿနာယံ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

ဝေဒနာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စိတ္တာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ

၃၈၁. သမ္ပယောဂဝသေန ပဝတ္တမာနေန သဟ ရာဂေနာတိ သရာဂံ. တေနာဟ ‘‘လောဘသဟဂတ’’န္တိ. ဝီတရာဂန္တိ ဧတ္ထ ကာမံ သရာဂပဒပဋိယောဂိနာ ဝီတရာဂပဒေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ သမ္မသနစာရဿ ပန အဓိပ္ပေတတ္တာ တေဘူမကဿေဝ ဂဟဏန္တိ ‘‘လောကိယကုသလာဗျာကတ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိအာဒိနာ တမေဝ အဓိပ္ပါယံ ဝိဝရတိ. သေသာနိ ဒွေ ဒေါသမူလာနိ၊ ဒွေ မောဟမူလာနီတိ စတ္တာရိ အကုသလစိတ္တာနိ. တေသဉှိ ရာဂေန သမ္ပယောဂါဘာဝတော နတ္ထေဝ သရာဂတာ၊ တံနိမိတ္တကတာယ ပန သိယာ တံသဟိတကာလေ သောတိ နတ္ထေဝ ဝီတရာဂတာပီတိ ဒုက္ခဝိနိမုတ္တတာ ဧဝေတ္ထ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘နေဝ ပုရိမပဒံ န ပစ္ဆိမပဒံ ဘဇန္တီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ပဒေသိကံ ပဇာနနံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ ဒုကန္တရပရိယာပန္နတ္တာ တေသံ. ယေ ပန ‘‘ပဋိပက္ခဘာဝေ အဂယှမာနေ သမ္ပယောဂါဘာဝေါ ဧဝေတ္ထ ပမာဏံ ဧကစ္စအဗျာကတာနံ ဝိယာ’’တိ ဣစ္ဆန္တိ၊ တေသံ မတေန သေသာကုသလစိတ္တာနမ္ပိ ဒုတိယပဒသင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုတိယဒုကေပိ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အကုသလမူလေသု သဟ မောဟေနေဝ ဝတ္တတီတိ သမောဟန္တိ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဉ္စေဝ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဉ္စာ’’တိ. ယသ္မာ စေတ္ထ ‘‘သဟေဝ မောဟေနာတိ သမောဟ’’န္တိ ပုရိမပဒါဝဓာရဏမ္ပိ လဗ္ဘတိယေဝ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ယထာ ပန အတိမူဠှတာယ ပါဋိပုဂ္ဂလိကနယေန သဝိသေသမောဟဝန္တတာယ ‘‘မောမူဟစိတ္တ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတော ဝိစိကိစ္ဆာဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဒွယံ ဝိသေသတော ‘‘သမောဟ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ န တထာ သေသာကုသလစိတ္တာနီတိ ‘‘ဝဋ္ဋန္တိယေဝါ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. သမ္ပယောဂဝသေန ထိနမိဒ္ဓေန အနုပတိတံ အနုဂတန္တိ ထိနမိဒ္ဓါနုပတိတံ၊ ပဉ္စဝိဓံသသင်္ခါရိကာကုသလစိတ္တံ သင်္ကုစိတစိတ္တံ၊ သင်္ကုစိတစိတ္တံ နာမ အာရမ္မဏေ သင်္ကောစနဝသေန ပဝတ္တနတော. ပစ္စယဝိသေသဝသေန ထာမဇာတေန ဥဒ္ဓစ္စေန သဟဂတံ သံသဋ္ဌန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ၊ အညထာ သဗ္ဗမ္ပိ အကုသလစိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတမေဝါတိ. ပသဋစိတ္တံ နာမ အာရမ္မဏေ သဝိသေသံ ဝိက္ခေပဝသေန ဝိသဋဘာဝေန ပဝတ္တနတော.

ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဝိပုလဖလတာယ စ ဒီဃသန္တာနတာယ စ မဟန္တဘာဝံ ဂတံ၊ မဟန္တေဟိ ဝါ ဥဠာရစ္ဆန္ဒာဒီဟိ ဂတံ ပဋိပန္နန္တိ မဟဂ္ဂတံ၊ တံ ပန ရူပါရူပဘူမိဂတံ တတော မဟန္တဿ လောကေ အဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ရူပါရူပါဝစရ’’န္တိ. တဿ စေတ္ထ ပဋိယောဂီ ပရိတ္တံ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အမဟဂ္ဂတန္တိ ကာမာဝစရ’’န္တိ. အတ္တာနံ ဥတ္တရိတုံ သမတ္ထေဟိ သဟ ဥတ္တရေဟီတိ သဥတ္တရံ. တပ္ပဋိပက္ခေန အနုတ္တရံ. တဒုဘယံ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သဥတ္တရန္တိ ကာမာဝစရန္တိအာဒိ. ပဋိပက္ခဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထေန သမာဓိနာ သမ္မဒေဝ အာဟိတံ သမာဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိ. ယဿာတိ ယဿ စိတ္တဿ. ယထာဝုတ္တေန သမာဓိနာ န သမာဟိတန္တိ အသမာဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ဥဘယသမာဓိရဟိတ’’န္တိ. တဒင်္ဂဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တံ၊ ကာမာဝစရကုသလစိတ္တံ၊ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တံ၊ မဟဂ္ဂတစိတ္တန္တိ တဒုဘယံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုတ္တ’’န္တိ. ယတ္ထ တဒုဘယဝိမုတ္တိ နတ္ထိ၊ တံ ဥဘယဝိမုတ္တိရဟိတန္တိ ဂယှမာနေ လောကုတ္တရစိတ္တေပိ သိယာသင်္ကာတိ တံ နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘သမုစ္ဆေဒ။ပေ။ ဩကာသောဝ နတ္ထီ’’တိ အာဟ. ဩကာသဘာဝေါ စ သမ္မသနစာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ ဥတ္တာနမေဝ.

စိတ္တာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဓမ္မာနုပဿနာ

နီဝရဏပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၂. ပဟာတဗ္ဗာဒိဓမ္မဝိဘာဂဒဿနဝသေန ပဉ္စဓာ ဓမ္မာနုပဿနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အယမတ္ထော ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတီတိ တမတ္ထံ ဥလ္လိင်္ဂေန္တော ‘‘ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနံ ကထေတု’’န္တိ အာဟ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ နီဝရဏာဒိဝသေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ? ဝိနေယျဇ္ဈာသယတော. ယေသဉှိ ဝေနေယျာနံ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မေသု ပဌမံ နီဝရဏာနိ ဝိဘာဂေန ဝတ္တဗ္ဗာနိ၊ တေသံ ဝသေနေတ္ထ ဘဂဝတာ ပဌမံ နီဝရဏေသု ဓမ္မာနုပဿနာ ကထိတာ. တထာ ဟိ ကာယာနုပဿနာပိ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဒေသိတာ၊ တတော ပရိညေယျေသု ခန္ဓေသု၊ အာယတနေသု စ ဘာဝေတဗ္ဗေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု၊ ပရိညေယျာဒိဝိဘာဂေသု သစ္စေသု စ ဥတ္တရာ ဒေသနာ၊ တသ္မာ စေတ္ထ သမထဘာဝနာပိ ယာဝဒေဝ ဝိပဿနတ္ထာ ဣစ္ဆိတာ. ဝိပဿနာပဓာနာ၊ ဝိပဿနာဗဟုလာ စ သတိပဋ္ဌာနဒေသနာတိ တဿာ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝိဘာဂေန ဒေသိတဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓာယတနဒုက္ခသစ္စဝသေန မိဿကပရိဂ္ဂဟကထနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သညာသင်္ခါရက္ခန္ဓပရိဂ္ဂဟမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန သကလပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓပရိဂ္ဂဟံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ ဣတရေသံ တဒန္တောဂဓတ္တာ.

‘‘ကဏှသုက္ကဓမ္မာနံ ယုဂနန္ဓတာ နတ္ထီ’’တိ ပဇာနနကာလေ အဘာဝါ ‘‘အဘိဏှသမုဒါစာရဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. သံဝိဇ္ဇမာနန္တိ အတ္တနော သန္တာနေ ဥပလဗ္ဘမာနံ. ယထာတိ ယေနာကာရေန၊ သော ပန ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပါဒေါ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ကာရဏာကာရောဝ၊ အတ္ထတော ကာရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. စ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနတ္ထသမုစ္စယတ္ထော.

တတ္ထာတိ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဒေ. သုဘမ္ပီတိ ကာမစ္ဆန္ဒောပိ. သော ဟိ အတ္တနော ဂဟဏာကာရေန ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ တေနာကာရေန ပဝတ္တနကဿ အညဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ နိမိတ္တတ္တာ ‘‘နိမိတ္တ’’န္တိ စ. ဣဋ္ဌံ၊ ဣဋ္ဌာကာရေန ဝါ ဂယှမာနံ ရူပါဒိ သုဘာရမ္မဏံ. အာကင်္ခိတဿ ဟိတသုခဿ ပတ္တိယာ အနုပါယဘူတော မနသိကာရော အနုပါယမနသိကာရော. တန္တိ အယောနိသောမနသိကာရံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ သဘာဂဟေတုဘူတေ၊ အာရမ္မဏဘူတေ စ ဒုဝိဓေ သုဘနိမိတ္တေ. အာဟာရောတိ ပစ္စယော အတ္တနော ဖလံ အာဟရတီတိ ကတွာ.

အသုဘန္တိ အသုဘဇ္ဈာနံ ဥတ္တရပဒလောပေန၊ တံ ပန ဒသသု အဝိညာဏကအသုဘေသု စ ကေသာဒီသု သဝိညာဏကအသုဘေသု စ ပဝတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေသာဒီသု ဟိ သညာ ‘‘အသုဘသညာ’’တိ ဂိရိမာနန္ဒသုတ္တေ (အ. နိ. ၁၀.၆၀) ဝုတ္တာ. ဧတ္ထ စ စတုဗ္ဗိဓဿ အယောနိသောမနသိကာရဿ၊ ယောနိသောမနသိကာရဿ စ ဂဟဏံ နိရဝသေသဒဿနတ္ထံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ တေသု ပန အသုဘေသု ‘‘သုဘ’’န္တိ၊ ‘‘အသုဘ’’န္တိ စ မနသိကာရော ဣဓာဓိပ္ပေတော၊ တဒနုကူလတ္တာ ပန ဣတရေ ပီတိ.

ဧကာဒသသု အသုဘေသု ပဋိက္ကူလာကာရဿ ဥဂ္ဂဏှနံ၊ ယထာ ဝါ တတ္ထ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တထာ ပဋိပတ္တိ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. ဥပစာရပ္ပနာဝဟာယ အသုဘဘာဝနာယ အနုယုဉ္ဇနာ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ. ‘‘ဘောဇနေ မတ္တညုနော မိတာဟာရဿ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘဝါဘာဝါ ဩတာရံ အလဘမာနော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတီ’’တိ ဝဒန္တိ၊ အယမေဝ စ အတ္ထော နိဒ္ဒေသေပိ ဝုစ္စတိ. ယော ပန ဘောဇနဿ ပဋိက္ကူလတံ၊ တဗ္ဗိပရိဏာမဿ တဒါဓာရဿ တဿ စ ဥပနိဿယဘူတဿ အတိဝိယ ဇေဂုစ္ဆတံ၊ ကာယဿ စ အာဟာရဋ္ဌိတိကတ္တံ သမ္မဒေဝ ဇာနာတိ၊ သော သဗ္ဗသော ဘောဇနေ ပမာဏဿ ဇာနနေန ဘောဇနေမတ္တညူ နာမ. တာဒိသဿ ဟိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ.

အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရော ဒန္တဋ္ဌိဒဿာဝီ. ပဟီနဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနဿ. ဣတော ပရေသုပိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဧသေဝ နယော. အဘိဓမ္မပရိယာယေန (ဓ. သ. ၁၁၅၉၊ ၁၅၀၃) သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေနာ’’တိ.

ပဋိဃမ္ပိ ပုရိမုပ္ပန္နံ ပဋိဃနိမိတ္တံ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ပဋိဃဿ ကာရဏန္တိ ကတွာ.

မေဇ္ဇတိ သိနိယှတီတိ မိတ္တော၊ ဟိတေသီ ပုဂ္ဂလော၊ တသ္မိံ မိတ္တေ ဘဝါ၊ မိတ္တဿ ဝါ ဧသာတိ မေတ္တာ၊ ဟိတေသိတာ၊ တဿာ မေတ္တာယ. အပ္ပနာပိ ဥပစာရောပိ ဝဋ္ဋတိ သာဓာရဏဝစနဘာဝတော. ‘‘စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုတ္တေ အပ္ပနာဝ ဝဋ္ဋတိ အပ္ပနံ အပ္ပတ္တာယ ပဋိပက္ခတော သုဋ္ဌု မုစ္စနဿ အဘာဝတော. တန္တိ ယောနိသောမနသိကာရံ. တတ္ထာတိ မေတ္တာယ. ဗဟုလံ ပဝတ္တယတောတိ ဗဟုလီကာရဝတော.

သတ္တေသု မေတ္တာယနဿ ဟိတူပသံဟာရဿ ဥပ္ပါဒနံ ပဝတ္တနံ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော၊ ပဌမုပ္ပန္နော မေတ္တာမနသိကာရော ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ ကာရဏဘာဝတော မေတ္တာမနသိကာရောဝ မေတ္တာနိမိတ္တံ. ကမ္မမေဝ သကံ ဧတေသန္တိ ကမ္မဿကာ၊ သတ္တာ၊ တဗ္ဘာဝေါ ကမ္မဿကတာ၊ ကမ္မဒါယာဒတာ. ဒေါသမေတ္တာသု ယာထာဝတော အာဒီနဝါနိသံသာနံ ပဋိသင်္ခါနံ ဝီမံသာ ဣဓ ပဋိသင်္ခါနံ. မေတ္တာဝိဟာရိကလျာဏမိတ္တဝန္တတာ ဣဓ ကလျာဏမိတ္တတာ. ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာနန္တိ (ဩဓိသကအနောဓိသကဒိသာဖရဏာနံ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၁၅) အတ္တအတိပိယသဟာယမဇ္ဈတ္တဝေရိဝသေန ဩဒိဿကတာ၊ သီမာသမ္ဘေဒေ ကတေ အနောဒိဿကတာ. ဧကာဒိဒိသာဖရဏဝသေန ဒိသာဖရဏတာ မေတ္တာယ ဥဂ္ဂဟဏေ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဟာရရစ္ဆာဂါမာဒိဝသေန ဝါ ဩဒိဿကဒိသာဖရဏံ. ဝိဟာရာဒိဥဒ္ဒေသရဟိတံ ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာဝသေန အနောဒိဿကဒိသာဖရဏန္တိ ဧဝံ ဒွိဓာ ဥဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဩဒိဿကအနောဒိဿကဒိသာဖရဏာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟောတိ စ ယာဝ ဥပစာရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဂ္ဂဟိတာယ အာသေဝနာ ဘာဝနာ. တတ္ထ သဗ္ဗေ သတ္တာ၊ ပါဏာ၊ ဘူတာ၊ ပုဂ္ဂလာ၊ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာတိ ဧတေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ၊ ဧကေကသ္မိံ အဝေရာ ဟောန္တု၊ အဗျာပဇ္ဈာ၊ အနီဃာ၊ သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူတိ စတုဓာ ပဝတ္တိတော ဝီသတိဝိဓာ အနောဒိဿကဖရဏာ မေတ္တာ. သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော၊ ပုရိသာ၊ အရိယာ၊ အနရိယာ၊ ဒေဝါ၊ မနုဿာ၊ ဝိနိပါတိကာတိ သတ္တောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ သတ္တဝိဓာ၊ အဋ္ဌဝီသတိ ဝိဓာ ဝါ၊ ဒသဟိ ဒိသာဟိ ဒိသောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဒသဝိဓာ၊ ဧကေကာယ ဝါ ဒိသာယ သတ္တာဒိဣတ္ထာဒိအဝေရာဒိဘေဒေန အသီတာဓိကစတုသတပ္ပဘေဒါ စ ဩဓိသော ဖရဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ယေန အယောနိသောမနသိကာရေန အရတိအာဒိကာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ သော အရတိအာဒီသု အယောနိသောမနသိကာရော. တေန နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ ဟိ ဣဒံ ဘုမ္မံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ဥက္ကဏ္ဌိတာ ပန္တသေနာသနေသု၊ အဓိကုသလဓမ္မေသု စ ဥပ္ပဇ္ဇနဘာဝရိဉ္စနာ. ကာယဝိနမနာတိ ကရဇကာယဿ ဝိရူပေနာကာရေန နမနာ. လီနာကာရောတိ သင်္ကောစာပတ္တိ.

ကုသလဓမ္မပဋိပတ္တိယာ ပဋ္ဌပနသဘာဝတာယ၊ တပ္ပဋိပက္ခာနံ ဝိသောသနသဘာဝတာယ စ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိတော ပဝတ္တဝီရိယန္တိ အာဟ ‘‘ပဌမာရမ္ဘဝီရိယ’’န္တိ. ယသ္မာ ပဌမာရမ္ဘမတ္တဿ ကောသဇ္ဇဝိဓမနံ၊ ထာမဂမနဉ္စ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတာယ တတော ဗလဝတရ’’န္တိ. ယသ္မာ ပန အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ လဒ္ဓါသေဝနံ ဥပရူပရိ ဝိသေသံ အာဝဟန္တံ အတိဝိယ ထာမဂတမေဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတော တတောပိ ဗလဝတရ’’န္တိ.

အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ အတိဘောဇနေ ထိနမိဒ္ဓဿ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော၊ ဧတ္တကေ ဘုတ္တေ တံ ဘောဇနံ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏံ ဟောတိ၊ ဧတ္တကေ န ဟောတီတိ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏာကာရဏဂါဟော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဗျတိရေကဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ ‘‘ဧတ္တကေ ဘုတ္တေ တံ ဘောဇနံ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏံ န ဟောတီ’’တိ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ စ အတ္ထတော ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘စတုပဉ္စ။ပေ။ န ဟောတီ’’တိ. ဒိဝါ သူရိယာလောကန္တိ ဒိဝါ ဂဟိတနိမိတ္တံ သူရိယာလောကံ ရတ္တိယံ မနသိ ကရောန္တဿာပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓုတင်္ဂါနံ ဝီရိယနိဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပါယကထာယပီ’’တိ.

ကုက္ကုစ္စမ္ပိ ကတာကတာနုသောစနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စေတသော အဝူပသမာဝဟတာယ ဥဒ္ဓစ္စေန သမာနလက္ခဏမေဝါတိ ‘‘အဝူပသမော နာမ အဝူပသန္တာကာရော၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝေတံ အတ္ထတော’’တိ ဝုတ္တံ.

ဗဟုဿုတဿ ဂန္ထတော၊ အတ္ထတော စ သုတ္တာဒီနိ ဝိစာရေန္တဿ တဗ္ဗဟုလဝိဟာရိနော အတ္ထဝေဒါဒိပဋိလာဘသဗ္ဘာဝတော ဝိက္ခေပေါ န ဟောတီတိ၊ ယထာဝိဓိပဋိပတ္တိယာ၊ ယထာနုရူပပတိကာရပ္ပဝတ္တိယာ စ ကတာကတာနုသောစနဉ္စ န ဟောတီတိ ‘‘ဗာဟုသစ္စေနပိ။ပေ။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတီ’’တိ အာဟ. ယဒဂ္ဂေန ဗာဟုသစ္စေန ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ၊ တဒဂ္ဂေန ပရိပုစ္ဆကတာဝိနယပကတညုတာဟိပိ တံ ပဟီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုဒ္ဓသေဝိတာ စ ဝုဒ္ဓသီလိတံ အာဝဟတီတိ စေတောဝူပသမကရတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနကာရီ ဝုတ္တာ. ဝုဒ္ဓတ္တံ ပန အနပေက္ခိတွာ ကုက္ကုစ္စဝိနောဒကာ ဝိနယဓရာ ကလျာဏမိတ္တာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိက္ခေပေါ စ ပဗ္ဗဇိတာနံ ယေဘုယျေန ကုက္ကုစ္စဟေတုကော ဟောတီတိ ‘‘ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာ’’တိအာဒိနာ ဝိနယနယေနေဝ ပရိပုစ္ဆကတာဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ကုက္ကုစ္စဿ ဒေါမနဿသဟဂတတ္တာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တော.

တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဌာနီယာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဌာနီယာ ဝိစိကိစ္ဆာဌာနီယာ၊ ဝိစိကိစ္ဆာယ ကာရဏဘူတာ ဓမ္မာ၊ တိဋ္ဌတီတိ ဝါ ဌာနီယာ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ဌာနီယာ ဧတိဿာတိ ဝိစိကိစ္ဆာဌာနီယာ၊ အတ္ထတော ဝိစိကိစ္ဆာ ဧဝ. သာ ဟိ ပုရိမုပ္ပန္နာ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဝိစိကိစ္ဆာယ သဘာဂဟေတုတာယ အသာဓာရဏံ ကာရဏံ.

ကုသလာကုသလာတိ ကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန ကုသလာ၊ တပ္ပဋိပက္ခတော အကုသလာ. ယေ အကုသလာ၊ တေ သာဝဇ္ဇာ၊ အသေဝိတဗ္ဗာ၊ ဟီနာ စ. ယေ ကုသလာ၊ တေ အနဝဇ္ဇာ၊ သေဝိတဗ္ဗာ၊ပဏီတာ စ. ကုသလာ ဝါ ဟီနေဟိ ဆန္ဒာဒီဟိ အာရဒ္ဓါ ဟီနာ၊ ပဏီတေဟိ ပဏီတာ. ကဏှာတိ ကာဠကာ စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏာ. သုက္ကာတိ ဩဒါတာ စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏာ. ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော ဝါ ကဏှာ. သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော သုက္ကာ. တေ ဧဝ သပ္ပဋိဘာဂါ. ကဏှာ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ သုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ၊ တထာ သုက္ကာပိ ဣတရေဟိ. အထ ဝါ ကဏှသုက္ကာ စ သပ္ပဋိဘာဂါ စ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ. သုခါ ဟိ ဝေဒနာ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ သပ္ပဋိဘာဂါ၊ ဒုက္ခာ စ ဝေဒနာ သုခါယ ဝေဒနာယ သပ္ပဋိဘာဂါတိ.

ကာမံ ဗာဟုသစ္စပရိပုစ္ဆကတာဟိ သဗ္ဗာပိ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ၊ တထာပိ ရတနတ္တယဝိစိကိစ္ဆာမူလိကာ သေသဝိစိကိစ္ဆာတိ ကတွာ အာဟ ‘‘တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘာ’’တိ. ရတနတ္တယဂုဏာဝဗောဓေ ‘‘သတ္ထရိ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိ (ဓ. သ. ၁၀၀၈၊ ၁၁၂၃၊ ၁၁၆၇၊ ၁၂၄၁၊ ၁၂၆၃၊ ၁၂၇၀၊ ဝိဘ. ၉၁၅) ဝိစိကိစ္ဆာယ အသမ္ဘဝေါတိ. ဝိနယေ ပကတညုတာ ‘‘သိက္ခာယ ကင်္ခတီ’’တိ ဝုတ္တာယ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပဟာနံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိနယေ စိဏ္ဏဝသီဘာဝဿာပီ’’တိ. ဩကပ္ပနိယသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခဗဟုလဿာတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုနော အနုပဝိသနသဒ္ဓါသင်္ခါတအဓိမောက္ခေန အဓိမုစ္စနဗဟုလဿ၊ အဓိမုစ္စနဉ္စ အဓိမောက္ခုပ္ပါဒနမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ သဒ္ဓါယ ဝါ နိန္နပေါဏတာအဓိမုတ္တိ အဓိမောက္ခော.

သမုဒယဝယာတိ သမုဒယဝယဓမ္မာ. သုဘနိမိတ္တအသုဘနိမိတ္တာဒီသူတိ ‘‘သုဘနိမိတ္တာဒီသု အသုဘနိမိတ္တာဒီသူ’’တိ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. တတ္ထ ပဌမေန အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဋိဃနိမိတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော၊ ဒုတိယေနမေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိအာဒီနံ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဝုတ္တနယမေဝ.

နီဝရဏပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ခန္ဓပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၃. ဥပါဒါနေဟိ အာရမ္မဏကရဏာဒိဝသေန ဥပါဒါတဗ္ဗာ ဝါ ခန္ဓာ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ.

ဣတိ ရူပန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဣဒံ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထောတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဣဒံ ရူပ’’န္တိ. တယိဒံ သရူပဂ္ဂဟဏဘာဝတော အနဝသေသပရိယာဒါနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧတ္တကံ ရူပံ၊ န ဣတော ပရံ ရူပံ အတ္ထီ’’တိ. ဣတီတိ ဝါ ပကာရတ္ထေ နိပါတော၊ တသ္မာ ‘‘ဣတိ ရူပ’’န္တိ ဣမိနာ ဘူတုပါဒါဒိဝသေန ယတ္တကော ရူပဿ ပဘေဒေါ၊ တေန သဒ္ဓိံ ရူပံ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယိတွာ ဒဿေတိ. သဘာဝတောတိ ရုပ္ပနသဘာဝတော၊ စက္ခာဒိဝဏ္ဏာဒိသဘာဝတော စ. ဝေဒနာဒီသုပီတိ ဧတ္ထ ‘‘အယံ ဝေဒနာ၊ ဧတ္တကာ ဝေဒနာ၊ န ဣတော ပရံ ဝေဒနာ အတ္ထီတိ သဘာဝတော ဝေဒနံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ၊ သဘာဝတောတိ စ ‘‘အနုဘဝနသဘာဝတော၊ သာတာဒိသဘာဝတော စာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျမေဝ.

ခန္ဓပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အာယတနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၃၈၄. ဆသု အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရေသူတိ ‘‘ဆသု အဇ္ဈတ္တိကေသု ဆသု ဗာဟိရေသူ’’တိ ‘‘ဆသူ’’တိ ပဒံ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ပနေတာနိ ဥဘယာနိ ဆဠေဝ ဝုတ္တာနိ? ဆဝိညာဏကာယုပ္ပတ္တိဒွါရာရမ္မဏဝဝတ္ထာနတော. စက္ခုဝိညာဏဝီထိယာ ပရိယာပန္နဿ ဟိ ဝိညာဏကာယဿ စက္ခာယတနမေဝ ဥပ္ပတ္တိဒွါရံ၊ ရူပါယတနမေဝ စ အာရမ္မဏံ၊ တထာ ဣတရာနိ ဣတရေသံ၊ ဆဋ္ဌဿ ပန ဘဝင်္ဂမနသင်္ခါတော မနာယတနေကဒေသော ဥပ္ပတ္တိဒွါရံ၊ အသာဓာရဏဉ္စ ဓမ္မာယတနံ အာရမ္မဏံ. စက္ခတီတိ စက္ခု၊ ရူပံ အဿာဒေတိ၊ ဝိဘာဝေတိ စာတိ အတ္ထော. သုဏာတီတိ သောတံ. ဃာယတီတိ ဃာနံ. ဇီဝိတနိမိတ္တတာယ ရသော ဇီဝိတံ၊ တံ ဇီဝိတံ အဝှါယတီတိ ဇိဝှါ. ကုစ္ဆိတာနံ သာသဝဓမ္မာနံ အာယော ဥပ္ပတ္တိဒေသောတိ ကာယော. မုနာတိ အာရမ္မဏံ ဝိဇာနာတီတိ မနော. ရူပယတိ ဝဏ္ဏဝိကာရံ အာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ရူပံ. သပ္ပတိ အတ္တနော ပစ္စယေဟိ ဟရီယတိ သောတဝိညေယျဘာဝံ ဂမီယတီတိ သဒ္ဒေါ. ဂန္ဓယတိ အတ္တနော ဝတ္ထုံ သူစေတီတိ ဂန္ဓော. ရသန္တိ တံ သတ္တာ အဿာဒေန္တီတိ ရသော. ဖုသီယတီတိ ဖောဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ. သဗ္ဗာနိ ပန အာယာနံ တနနာဒိအတ္ထေန အာယတနာနိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၅၁၀၊ ၅၁၁၊ ၅၁၂၊ ဝိသုဒ္ဓိ. ဋီ. ၂.၅၁၀) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

စက္ခုဉ္စ ပဇာနာတီတိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၄၊ မ. နိ. ၁.၁၁၇) ဧတ္ထ စက္ခု နာမ ပသာဒစက္ခု၊ န သသမ္ဘာရစက္ခု၊ နာပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုအာဒိကန္တိ အာဟ စက္ခုပသာဒန္တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ စက္ခု စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ပသာဒေါ’’တိ. (ဓ. သ. ၅၉၆) စ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနတ္ထသမုစ္စယတ္ထော. ယာထာဝသရသလက္ခဏဝသေနာတိ အဝိပရီတဿ အတ္တနော ရသဿ စေဝ လက္ခဏဿ စ ဝသေန၊ ရူပေသု အာဝိဉ္ဆနကိစ္စဿ စေဝ ရူပါဘိဃာတာရဟဘူတပသာဒလက္ခဏဿ စ ဒဋ္ဌုကာမတာနိဒါနကမ္မသမုဋ္ဌာနဘူတပသာဒလက္ခဏဿ စ ဝသေနာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယာထာဝသရသလက္ခဏဝသေနာတိ ယာထာဝသရသဝသေန စေဝ လက္ခဏဝသေန စ၊ ယာထာဝသရသောတိ စ အဝိပရီတသဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ရသီယတိ အဝိရဒ္ဓပဋိဝေဓဝသေန အဿာဒီယတိ ရမီယတီတိ ‘‘ရသော’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ သလက္ခဏဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. လက္ခဏဝသေနာတိ အနိစ္စာဒိသာမညလက္ခဏဝသေန.

‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၄၊ ၄၀၀၊ မ. နိ. ၃.၄၂၁၊ ၄၂၅၊ ၄၂၆၊ သံ. နိ. ၂.၄၃၊ ၄၅၊ ၂.၄.၆၀) သမုဒိတာနိယေဝ ရူပါယတနာနိ စက္ခုဝိညာဏုပ္ပတ္တိဟေတု၊ န ဝိသုံ ဝိသုန္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဇောတနတ္ထံ ‘‘ရူပေ စာ’’တိ ပုထုဝစနဂ္ဂဟဏံ၊ တာယ ဧဝ စ ဒေသနာဂတိယာ ကာမံ ဣဓာပိ ‘‘ရူပေ စ ပဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ရူပဘာဝသာမညေန ပန သဗ္ဗံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဗဟိဒ္ဓါ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပဉ္စာတိ ဧကဝစနဝသေန အတ္ထော. သရသလက္ခဏ ဝသေနာတိ စက္ခုဝိညာဏဿ ဝိသယဘာဝကိစ္စဿ ဝသေန စေဝ စက္ခုပဋိဟနနလက္ခဏဿ ဝသေန စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဥဘယံ ပဋိစ္စာတိ စက္ခုံ ဥပနိဿယပစ္စယဝသေန ပစ္စယဘူတံ၊ ရူပေ အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယဝသေန ပစ္စယဘူတေ စ ပဋိစ္စ. ကာမံ အယံ သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာ၊ နိပ္ပရိယာယကထာ နာမ အဘိဓမ္မသန္နိဿိတာ ဧဝါတိ အဘိဓမ္မနယေနေဝ သံယောဇနာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမရာဂ။ပေ။ အဝိဇ္ဇာသံယောဇန’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ကာမေသု ရာဂေါ၊ ကာမော စ သော ရာဂေါ စာတိ ဝါ ကာမရာဂေါ. သော ဧဝ ဗန္ဓနဋ္ဌေန သံယောဇနံ. အယဉှိ ယဿ သံဝိဇ္ဇတိ၊ တံ ပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋသ္မိံ သံယောဇေတိ ဗန္ဓတိ ဣတိ ဒုက္ခေန သတ္တံ၊ ဘဝါဒိကေ ဝါ ဘဝန္တရာဒီဟိ၊ ကမ္မုနာ ဝါ ဝိပါကံ သံယောဇေတိ ဗန္ဓတီတိ သံယောဇနံ. ဧဝံ ပဋိဃသံယောဇံအာဒီနမ္ပိ ယထာရဟမတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. သရသလက္ခဏဝသေနာတိ ဧတ္ထ ပန သတ္တဿ ဝဋ္ဋတော အနိဿဇ္ဇနသင်္ခါတဿ အတ္တနော ကိစ္စဿ စေဝ ယထာဝုတ္တဗန္ဓနသင်္ခါတဿ လက္ခဏဿ စ ဝသေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဘဝဿာဒဒိဋ္ဌိဿာဒနိဝတ္တနတ္ထံ ကာမဿာဒဂ္ဂဟဏံ. အဿာဒယတောတိ အဘိရမန္တဿ. အဘိနန္ဒတောတိ သပ္ပီတိကတဏှာဝသေန နန္ဒန္တဿ. ပဒဒွယေနာပိ ဗလဝတော ကာမရာဂဿ ပစ္စယဘူတာ ကာမရာဂုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. အနိဋ္ဌာရမ္မဏေတိ ဧတ္ထ ‘‘အာပါထဂတေ’’တိ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမနဝသေန ‘‘အာပါထဂတ’’န္တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဧတံ အာရမ္မဏန္တိ ဧတံ ဧဝံသုခုမံ ဧဝံဒုဗ္ဗိဘာဂံ အာရမ္မဏံ. ‘‘နိစ္စံ ဓုဝ’’န္တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ. ‘‘ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ ဝိနဿိဿတီတိ ဂဏှတော’’တိ ဧဝမာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. ပဌမာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ အနုရောဓဝသေန ‘‘သတ္တော နု ခေါ’’တိ၊ ဣတရာယ အနုရောဓဝသေန ‘‘သတ္တဿ နု ခေါ’’တိ ဝိစိကိစ္ဆတော. အတ္တတ္တနိယာဒိဂါဟာနုဂတာ ဟိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိယာ အသတိ အဘာဝတော. ဘဝံ ပတ္ထေန္တဿာတိ ‘‘ဤဒိသေ သမ္ပတ္တိဘဝေ ယသ္မာ အမှာကံ ဣဒံ ဣဋ္ဌံ ရူပါရမ္မဏံ သုလဘံ ဇာတံ၊ တသ္မာ အာယတိမ္ပိ ဧဒိသော၊ ဣတော ဝါ ဥတ္တရိတရော သမ္ပတ္တိဘဝေါ ဘဝေယျာ’’တိ ဘဝံ နိကာမေန္တဿ. ဧဝရူပန္တိ ဧဝရူပံ ရူပံ. တံသဒိသေ ဟိ တဗ္ဗောဟာရဝသေနေဝံ ဝုတ္တံ. ဘဝတိ ဟိ တံသဒိသေသု တဗ္ဗောဟာရော ယထာ ‘‘သာ ဧဝ တိတ္တိရီ၊ တာနိ ဧဝ ဩသဓာနီ’’တိ. ဥသူယတောတိ ဥသူယံ ဣဿံ ဥပ္ပါဒယတော. အညဿ မစ္ဆရာယတောတိ အညေန အသာဓာရဏဘာဝကရဏေန မစ္ဆရိယံ ကရောတော. သဗ္ဗေဟေဝ ယထာဝုတ္တေဟိ နဝဟိ သံယောဇနေဟိ.

တဉ္စ ကာရဏန္တိ သုဘနိမိတ္တပဋိဃနိမိတ္တာဒိဝိဘာဂံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဒိရူပါရမ္မဏဉ္စေဝ တဇ္ဇာယောနိသောမနသိကာရဉ္စာတိ တဿ တဿ သံယောဇနဿ ကာရဏံ. အဝိက္ခမ္ဘိတာသမူဟတဘူမိလဒ္ဓုပ္ပန္နံ တံ သန္ဓာယ ‘‘အပ္ပဟီနဋ္ဌေန ဥပ္ပန္နဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝတ္တမာနုပ္ပန္နတာ သမုဒါစာရဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ. ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန ဝိပဿနာသမထဘာဝနာသင်္ခါတေန ကာရဏေန. တဉှိ တဿ တဒင်္ဂဝသေန စေဝ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ ပဟာနကာရဏံ. ဣဿာမစ္ဆရိယာနံ အပါယဂမနီယတာယ ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈတာ ဝုတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁) သုတ္တပဒံ ကထန္တိ? တံ သုတ္တန္တပရိယာယေန ဝုတ္တံ. ယထာနုလောမသာသနာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာ၊ အယံ ပန အဘိဓမ္မနယေန သံဝဏ္ဏနာတိ နာယံ ဒေါသောတိ. ဩဠာရိကဿာတိ ထူလဿ၊ ယတော အဘိဏှသမုပ္ပတ္တိပရိယုဋ္ဌာနတိဗ္ဗတာဝ ဟောတိ. အဏုသဟဂတဿာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရာဘာဝေန အဏုဘာဝံ သုခုမဘာဝံ ဂတဿ. ဥဒ္ဓစ္စသံယောဇနဿပေတ္ထ အနုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တောယေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယထာဝုတ္တသံယောဇနေဟိ အဝိနာဘာဝတော. ဧကတ္ထတာယ သောတာဒီနံ သဘာဝသရသလက္ခဏဝသေန ပဇာနနာ၊ တပ္ပစ္စယာနံ သံယောဇနာနံ ဥပ္ပါဒါဒိပဇာနနာ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အတိဒိသတိ.

အတ္တနော ဝါ ဓမ္မေသူတိ အတ္တနော အဇ္ဈတ္တိကာယတနဓမ္မေသု၊ အတ္တနော ဥဘယဓမ္မေသု ဝါ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ အဇ္ဈတ္တိကာယတနပရိဂ္ဂဏှနေနာတိ အဇ္ဈတ္တိကာယတနပရိဂ္ဂဏှနမုခေနာတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ အနဝသေသတော သပရသန္တာနေသု အာယတနာနံ ပရိဂ္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. ပရဿ ဝါ ဓမ္မေသူတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ရူပါယတနဿာတိ အဍ္ဎေကာဒသပ္ပဘေဒဿ ရူပသဘာဝဿ အာယတနဿ ရူပက္ခန္ဓေ ‘‘ဝုတ္တနယေန နီဟရိတဗ္ဗော’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သေသက္ခန္ဓေသူတိ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓေသု. ဝုတ္တနယေနာတိ ဣမိနာ အတိဒေသေန ရူပက္ခန္ဓေ ‘‘အာဟာရသမုဒယာ’’တိ ဝိညာဏက္ခန္ဓေ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ’’တိ သေသခန္ဓေသု ‘‘ဖဿသမုဒယာ’’တိ ဣမံ ဝိသေသံ ဝိဘာဝေတိ၊ ဣတရံ ပန သဗ္ဗတ္ထ သမာနန္တိ ခန္ဓပဗ္ဗေ ဝိယ အာယတနပဗ္ဗေပိ လောကုတ္တရနိဝတ္တနံ ပါဠိယံ ဂဟိတံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မာ န ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.