၄. သင်္ခါရက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၂၀. ‘‘ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာတိ ဧတ္ထာ’’တိ ဣဒံ ပဌမံ ‘‘ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ’’တိ ဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဿ ဟိ ဘုမ္မဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ ဟိ ပဓာနံ ဒဿိတ’’န္တိ. ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာဝ ပဓာနံ ဒဿိတန္တိ ဣမမတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘ယဒိ ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ ပဓာနမေဝ ဒဿိတ’’န္တိ ဧဝမေတ္ထ နိယမော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပရိမကောဋိဂတဘာဝေနာ’’တိအာဒိနာ တံ ပရိဟရတိ. ပဓာနဿေဝ ဒဿနံ. ပဓာနေ ဟိ ဒဿိတေ အပ္ပဓာနမ္ပိ အတ္ထတော ဒဿိတမေဝ ဟောတီတိ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တသင်္ခါရာ ပန တာယ ဂဟိတာယ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီ’’တိ. ယံ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယံ လဗ္ဘတိ၊ တံ ဥပရိမကောဋိယမ္ပိ လဗ္ဘတိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌိမကောဋိ ဟိ သဗ္ဗဗျာပိကာ’’တိ. ဒုတိယေ ကရဏနိဒ္ဒေသတံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဂတာတိ သမ္ဗန္ဓော’’တိ အာဟ. အာဂမနကိရိယာ ဟိ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ ကရဏဘာဝေန တတ္ထ ဝုတ္တာတိ. ယထာ စ အာဂမနကိရိယာယ၊ ဧဝံ ဝစနကိရိယာယပိ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ ကရဏဘာဝေါ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမေပိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဧကူနပညာသပ္ပဘေဒေ’’တိ ဣဒံ လောကိယစိတ္တုပ္ပါဒေ ပါဠိအာဂတာနံ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာနံ ဥပရိမကောဋိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယေဝါပနကဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပရိမကောဋိယာ ဂယှမာနာယ ‘‘တေပညာသာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ၊ လောကုတ္တရစိတ္တုပ္ပါဒဝသေန ပန ‘‘သတ္တပညာသာ’’တိ.

သင်္ခါရက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

သမုဂ္ဂမ-ပဒဿ တတွတော ပရိယာယတော စ အတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သဉ္ဇာတိယံ အာဒိဥပ္ပတ္တိယ’’န္တိ. ဘေဒတော ပန သမာယောဂေ ဥဂ္ဂမနန္တိ. တတ္ထ ကေန သမာယောဂေ၊ ကုတော၊ ကထဉ္စ ဥဂ္ဂမနန္တိ ဝိစာရဏာယံ အာဟ ‘‘တံတံပစ္စယသမာယောဂေ’’တိအာဒိ. တတ္ထေဝါတိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ဧဝ. တတ္ထ ဟိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ပရိပုဏ္ဏာ သမုဂ္ဂစ္ဆန္တိ. ယထာဓိဂတာနံ အဓိဂတပ္ပကာရာနံ၊ ပဋိသန္ဓိကာနန္တိ အတ္ထော. ဩပပါတိကသမုဂ္ဂမေနေဝ စေတ္ထ သံသေဒဇသမုဂ္ဂမောပိ ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ပဉ္စက္ခန္ဓပရိယာပန္နာနံ တဒါ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. တတ္ထ သံသေဒဇာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဝဍ္ဎန္တိ၊ ဣတရေ န ဝဍ္ဎန္တီတိ ဣဒမေတေသံ နာနာကရဏံ. သုခုမဇာတိယလောမာ ဧဝ ကိရ ကေစိ ဧဠကာ ဟိမဝန္တေ ဝိဇ္ဇန္တိ၊ တေသံ လောမံ သန္ဓာယ ‘‘ဇာတိမန္တဧဠကလောမ’’န္တိ ဝုတ္တံ အတိသုခုမတ္တာ တေသံ လောမာနံ. ကေစိ ပန ‘‘အဇပါကတိကေဠကာဒီဟိ သင်္ကရရဟိတာနံ တေသံ ဧဠကဝိသေသာနံ နိဗ္ဗတ္တေဠကဿ လောမံ ဇာတိဥဏ္ဏာ၊ တမ္ပိ တင်္ခဏနိဗ္ဗတ္တဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ဂဟိတဿာတိ အပရေ. ဧဝံသဏ္ဌာနန္တိ ဇာတိဥဏ္ဏံသုနော ပဂ္ဃရိတွာ အဂ္ဂေ ဌိတတေလဗိန္ဒုသဏ္ဌာနံ. ဝဏ္ဏပ္ပဋိဘာဂေါတိ ရူပပဋိစ္ဆန္နော သဏ္ဌာနပဋိစ္ဆန္နော စ.

သန္တတိမူလာနီတိ တသ္မိံ ဘဝေ ရူပသန္တတိယာ မူလဘူတာနိ. အနေကိန္ဒြိယသမာဟာရဘာဝတောတိ ယထာရဟံ စက္ခာဒိအနေကိန္ဒြိယသင်္ဃာတဘာဝတော. ပဓာနင်္ဂန္တိ ဥတ္တမင်္ဂံ သိရော.

န တဿ တဿ ခန္ဓဿ ပရိပုဏ္ဏတံ၊ တံတံခန္ဓေကဒေသဿေဝ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ကာမာဝစရာနန္တိ ကာမာဝစရသတ္တာနံ. ပရိဟီနာယတနဿာတိ ပရိဟီနဿ စက္ခာဒိအာယတနဿ ဝသေန. တတ္ထ ဒုဂ္ဂတိယံ အန္ဓဿ စက္ခုဒသကဝသေန၊ ဗဓိရဿ သောတဒသကဝသေန၊ အန္ဓဗဓိရဿ ဥဘယဝသေန သန္တတိသီသဟာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နပုံသကဿ ပန ဘာဝဟာနိ ဝုတ္တာ ဧဝ. တထာ အန္ဓဗဓိရာဃာနကဿ စက္ခုသောတဃာနဝသေန. တံ ပန ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂပါဠိယာ ဝိရုဇ္ဈတိ. တံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ရူပါဝစရာနံ ပန စက္ခုသောတဝတ္ထုဇီဝိတဝသေန စတ္တာရိ သန္တတိသီသာနီတိ ဣတရေသံ ဝသေန သန္တတိသီသဟာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

တေသန္တိ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ. ဝတ္ထုဘာဝေနာတိ ဝိစာရဏာယ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန. ပဋိသန္ဓိယံ ဥပ္ပန္နာ ပဝတ္တာ ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပဝတ္တိက္ခဏေ စ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ဒဿေတိ. ဘုမ္မနိဒ္ဒေသောတိ ‘‘ပဉ္စသု ခန္ဓေသူ’’တိ အယံ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော. အညထာတိ နိဒ္ဓါရဏေ အနဓိပ္ပေတေ. ‘‘ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထေ’’တိ ဣဒံ ဝိသယာဒိအတ္ထာနံ ဣဓာသမ္ဘဝတော ဝုတ္တံ. ဥဘယန္တိ ရူပါရူပံ. ရူပါရူပသန္တတိန္တိ ရူပသမုဋ္ဌာပကံ ရူပသန္တတိံ အရူပသန္တတိဉ္စ. ‘‘ဝတ္ထု ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဒုဗ္ဗလံ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ န ပဋိသန္ဓိက္ခဏံ ဧဝ၊ နာပိ ဝတ္ထုရူပံ ဧဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဗ္ဗရူပါနံ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဒုဗ္ဗလတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘တဒါ ဟီ’’တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ကာရဏဝစနံ. တတ္ထ တန္တိ ရူပံ. ‘‘ကမ္မက္ခိတ္တတ္တာ’’တိ ဣဒံ န ကမ္မဇတာမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ အထ ခေါ ကမ္မဇဿ ပဌမုပ္ပတ္တိယံ အပတိဋ္ဌိတတံ သန္ဓာယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘သတိပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတော ပရန္တိ တတော ပဋိသန္ဓိတော ပရံ. သဒိသသန္တာနေ ယထာ ပတိဋ္ဌိတံ၊ န တထာ ဝိသဒိသသန္တာနေတိ အာဟ ‘‘သမာနသန္တတိယ’’န္တိ.

အင်္ဂဘာဝန္တိ ကာရဏဘာဝံ. တေနေဝါဟ ‘‘သဟာယဘာဝ’’န္တိ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ယေဟိ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နံ၊ တေသံ ပဋိသန္ဓိယံ စိတ္တစေတသိကဓမ္မာနံ. တဒါတိ ဌိတိက္ခဏေ ဘင်္ဂက္ခဏေ စ ရူပုပ္ပါဒနမေဝ နတ္ထိ. အနန္တရာဒိပစ္စယလာဘေန ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဧဝ စိတ္တဿ ဗလဝဘာဝေါ၊ န ဣတရတြ. တေနာဟ ‘‘ယဒါ စ ရူပုပ္ပါဒနံ၊ တဒါ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ’’တိ.

ယေဟာကာရေဟီတိ အာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယာဒိအာကာရေဟိ. ယထာသမ္ဘဝံ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဖဿာဒယော အာဟာရာဒိဝသေန ယထာရဟံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋ္ဌာနေ ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိပါကာဗျာကတာ အာဟာရာ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာနံ၊ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၉).

စုတိစိတ္တေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ၊ စုတိစိတ္တေန ဝါ ကာရဏဘူတေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ. တတော ပုရိမတရေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဝိယာတိ ယထာ စုတိစိတ္တတော အာသန္နေဟိ ပုရိမတရေဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ရူပံ ဘဝန္တရေ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ စုတိစိတ္တေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနမ္ပိ အနုပစ္ဆိန္နေပိ ဝဋ္ဋမူလေတိ အကာရဏံ ဝဋ္ဋမူလာဝူပသမော စုတိစိတ္တဿ ရူပုပ္ပါဒနေတိ ဒဿေတိ.

အရူပဿာတိ အာရုပ္ပဿ.

ဥတုနာတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နေန ဥတုနာ. သမုဋ္ဌိတေ ရူပေတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ရူပေ သမုဋ္ဌိတေ ပဋိသန္ဓိအနန္တရံ ပဌမဘဝင်္ဂစိတ္တံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ. ဥပ္ပါဒနိရောဓက္ခဏာတိ ယထာဝုတ္တေသု သောဠသသု စိတ္တေသု အာဒိစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏော၊ သောဠသမစိတ္တဿ နိရောဓက္ခဏော စာတိ ဝဒန္တိ၊ ရူပဿေဝ ပန ဥပ္ပါဒနိရောဓက္ခဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဓရမာနက္ခဏေ ဧဝါတိ တဿ ဥတုနော ဝိဇ္ဇမာနက္ခဏေ ဧဝ ယဒိ ဂဟိတာ၊ ‘‘သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကံ ရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ သောဠသဟေဝ စိတ္တေဟိ တဿ ဓရမာနတာယ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ. ဥပ္ပါဒက္ခဏံ အဂ္ဂဟေတွာတိ ဥတုနော ဓရမာနက္ခဏေ ဥပ္ပါဒက္ခဏံ အဂ္ဂဟေတွာ နိရောဓက္ခဏော အထ ဂဟိတော၊ ‘‘သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကံရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ ဥပ္ပါဒက္ခဏသဟိတေန စ ဧကဿ စိတ္တက္ခဏဿ ဂဟိတတ္တာ. ‘‘အဓိကသောဠသစိတ္တက္ခဏာယုက’’န္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ နိရောဓက္ခဏဿ ဗဟိကတတ္တာ.

ဧဝံ ဥပ္ပါဒနိရောဓက္ခဏေသု ဂဟိတေသု အဂ္ဂဟိတေသု စ သောဠသသတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ၊ တတော အဓိကစိတ္တက္ခဏာယုကတာ စ သိယာတိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထ ဌိတပက္ခံ ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တဿ ဓရမာနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နေသူတိ တဿ ဥတုနော ဓရမာနက္ခဏေ ဥပ္ပန္နေသု သောဠသသု စိတ္တေသု ပဋိသန္ဓိပိ ယသ္မာ ဂဟိတာ၊ တသ္မာ ဥတုနော ဥပ္ပါဒက္ခဏော ဓရမာနက္ခဏေ ဂဟိတောတိ နိရောဓက္ခဏေ အဂ္ဂဟိတေ ‘‘ရူပေ ဓရန္တေယေဝ သောဠသ စိတ္တာနိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ၊ တံ ပန သတ္တရသမေန စိတ္တေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၆ ပကိဏ္ဏကကထာ) ဧဝံ အဋ္ဌကထာယံ ဝက္ခမာနာ အဓိကသောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ အဓိပ္ပေတာ. ဂဟိတေ ဝါ နိရောဓက္ခဏေ သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ အဓိပ္ပေတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထ စ ‘‘အဓိကသောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ’’တိ ဣဒံ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏော ဂဟိတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ‘‘ဒွေ ဘဝင်္ဂါနိ၊ အာဝဇ္ဇနံ၊ ဒဿနံ၊ သမ္ပဋိစ္ဆနံ၊ သန္တီရဏံ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ၊ ပဉ္စ ဇဝနာနိ၊ ဒွေ တဒါရမ္မဏာနိ၊ ဧကံ စုတိစိတ္တန္တိ ပဉ္စဒသ စိတ္တက္ခဏာ အတီတာ ဟောန္တိ၊ အထာဝသေသဧကစိတ္တက္ခဏာယုကေ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၇)၊ တထာ တဒါရမ္မဏပရိယောသာနာနိ၊ ‘‘ဧကံ စုတိစိတ္တံ၊ တဒဝသာနေ တသ္မိညေဝ ဧကစိတ္တက္ခဏဋ္ဌိတိကေ အာရမ္မဏေ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၇) စ ဝက္ခတိ. တသ္မာ ရူပဿ သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာယပိ အတ္ထသိဒ္ဓိ ဟောတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ. တထာပိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘဝင်္ဂစလနဿ ပစ္စယော ဟောတိ၊ န ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝါတိ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဩဇာယ သဘာဝသုခုမတာ ဥပါဒါရူပဘာဝတော. ဧတ္ထ စ မာတရာ အဇ္ဈောဟဋာ ဩဇာ ဗာဟိရဗ္ဘဉ္ဇနံ ဝိယ ဂဗ္ဘမလ္လိနာ တသ္မိံ သန္တာနေ ဩဇဋ္ဌမကရူပုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ. အာဟာရသမုဋ္ဌာနရူပပဝေဏိယာ ဩဇာယ ဝိယ သေသတိသန္တတိဩဇာယ ရူပုပ္ပါဒနန္တိ ဥဒရိယေ ဩဇာ ရူပံ န သမုဋ္ဌာပေတိ ဥတုသမုဋ္ဌာနဘာဝတော၊ ဥပါဒိန္နကဋ္ဌာနေ ဧဝ ပန သမုဋ္ဌာပေတိ၊ ရသဟရဏီဟိ ဂန္တွာ ကာယာနုသဋန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

စိတ္တဉ္စေဝါတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေန ပဋိယောဂီနံ ကမ္မမေဝ သမုစ္စိနောတိ၊ န စိတ္တေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မေတိ ကတွာ အာဟ ‘‘စိတ္တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘စိတ္တုပ္ပါဒံ ဂဏှာတိ ‘စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁) ဝိယ၊ န ကမ္မစေတနံ ဝိယ ဧကဓမ္မမေဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ယထာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဿ ဟေတုအာဒယော စိတ္တသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ သမုဋ္ဌာပကာဝ၊ ဧဝံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပဿ ကမ္မသမ္ပယုတ္တာပီ’’တိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတွာ တဿ ပရိဟာရံ ဝတ္တုံ ‘‘ကမ္မသမုဋ္ဌာနဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ.

ရူပဿာတိ ရူပက္ခဏဿ၊ ရူပဿ ဝါ အဒ္ဓုနော. နယဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဧဝ ရူပါရူပဓမ္မာနံ ဧကက္ခဏေ ပါတုဘာဝေါတိ ဣမဿ အတ္ထဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘တတော ပရမ္ပိ ရူပါရူပါနံ သဟုပ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝတော’’တိ. ယထာ စ ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဧဝါ’’တိ နိယမော န ဂဟေတဗ္ဗော၊ ဧဝံ ‘‘ဧကက္ခဏေ ဧဝ ပါတုဘာဝေါ’’တိပိ နိယမော န ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ပနေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တံဒီပနတ္ထမေဝါတိ အသမာနကာလတာဒီပနတ္ထမေဝ၊ န သဟုပ္ပါဒဒီပနတ္ထံ. အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကထာ ဟိ အယန္တိ.

ယဒိ ဧဝန္တိ ယထာ ဖလပတ္တာနိ၊ ဧဝံ ရူပါရူပဓမ္မာ ယဒိ ဒန္ဓလဟုပရိဝတ္တိနော. အသမာနဒ္ဓတ္တာတိ အတုလျကာလတ္တာ. နိစ္ဆိဒ္ဒေသူတိ နိဗ္ဗိဝရေသု. တေန နိရန္တရပ္ပဝတ္တိံ ဧဝ ဝိဘာဝေတိ. အယန္တိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကထာ. စိတ္တဇရူပါဒီနံ န တထာ နိရန္တရဘာဝေန ပဝတ္တိ၊ ယထာ ကမ္မဇရူပါနန္တိ အာဟ ‘‘ကမ္မဇရူပပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာ’’တိ. ကမ္မဇရူပါနံ ဝါ ဣတရေသံ မူလဘာဝတော ပဓာနန္တိ ‘‘ကမ္မဇရူပပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အစိတ္တုပ္ပါဒကတ္တာ အဗျာဗဇ္ဈတာယ နိရောဓသမာပတ္တိယာ နိဗ္ဗာနပဋိဘာဂတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဒေ ပဒံ အက္ကမိတွာတိ လကုဏ္ဍကပါဒတာယ အတ္တနော အက္ကန္တပဒသမီပေ ပဒံ နိက္ခိပိတွာ. ယော ဟိ သီဃပဒဝိက္ကမော လကုဏ္ဍကပါဒေါ၊ သော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘လဟုံ လဟုံ အက္ကမိတွာတိ အတ္ထော’’တိ. သဟေဝ နိရုဇ္ဈန္တီတိ ရူပံ ကမ္မဇမိဓာဓိပ္ပေတန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဥတုဇံ ပန စုတိတော ဥဒ္ဓမ္ပိ ပဝတ္တတိ ဧဝ. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ရူပဿ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာ၊ အရူပဿ တတော ဧကဘာဂေါ’’တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၂၀ ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ) ဧဝံ ဝုတ္တံ အဒ္ဓါနပ္ပကာရံ.

ဧကုပ္ပါဒတောတိ သမာနုပ္ပါဒတော. သမာနတ္ထော ဟိ အယံ ဧက-သဒ္ဒေါ. ဧကော ဒဋ္ဌဗ္ဗာကာရောတိ ဧကော ဉာတပရိညာယ ပဿိတဗ္ဗာကာရော. ဧဝဉှိ သောဠသာကာရာ သိယုံ၊ ဣတရထာ ဝီသတိ၊ တတော အဓိကာ ဝါ ဧတေ အာကာရာ ဘဝေယျုံ. တဿာတိ ပစ္ဆိမကမ္မဇဿ. ဟေဋ္ဌာ သောဠသကေတိ ပရိယောသာနသောဠသကဿ အနန္တရာတီတသောဠသကေ. ပစ္ဆိမဿာတိ တတ္ထ ပစ္ဆိမစိတ္တဿ. နာနာနိရောဓဘာဝံ ဝိယ ဧကုပ္ပါဒဘာဝမ္ပိ ပစ္ဆိမကမ္မဇဿ ဌပနေ ကာရဏံ အနိစ္ဆန္တော ‘‘ယဒိ ပနာ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. ‘‘သဗ္ဗမ္ပီ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ အတိပ္ပသင်္ဂံ ဒဿေတိ. ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ နာနုပ္ပါဒံ ဧကနိရောဓံ. ဂဟေတဗ္ဗံ ဧကုပ္ပါဒနာနာနိရောဓံ. ဥဘယမ္ပိ တဒါ နတ္ထိ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. တေနေဝါဟ ‘‘ကမ္မဇရူပဿ အနုပ္ပတ္တိတော’’တိ. တတော ပုဗ္ဗေတိ ပစ္ဆိမကမ္မဇရူပုပ္ပဇ္ဇနတော ဩရံ. အညဿာတိ ယဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ၊ တတော အညဿ စိတ္တဿ. ဌိတိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နဿ ဧကုပ္ပါဒတာ၊ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နဿ နာနာနိရောဓတာ စ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဌိတိဘင်္ဂက္ခဏေသု ဥပ္ပန္နရူပါနိ ဝဇ္ဇေတွာ’’တိ. တေနာတိ ရူပေန. ‘‘သင်္ခလိကဿ ဝိယ သမ္ဗန္ဓော’’တိ ဧတေန အဝိစ္ဆိန္နသမ္ဗန္ဓော ဣဓ ‘‘ပဝေဏီ’’တိ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေတိ. အညထာတိ ဝိစ္ဆိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂဟေတွာ ‘‘ပဝေဏီ’’တိ ဝုစ္စမာနေ. န ဟိ ရူပဓမ္မာနံ အရူပဓမ္မာနံ ဝိယ အနန္တရပစ္စယဘာဝေါ အတ္ထီတိ ရူပဓမ္မာနံ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နရူပဓမ္မေ အဂ္ဂဟေတွာ ‘‘အဋ္ဌစတ္တာလီသာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေသံ ပန ဂဟဏေ ဧကူနပညာသာဝ သိယာတိ အာဟ ‘‘ဧကူနပညာသကမ္မဇိယဝစနံ ကတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ.

သုဒီပနတ္တာတိ သုခဒီပနတ္တာ၊ နယဒဿနဘာဝေန ဝါ သုဋ္ဌု ဒီပနတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧတေန ဟိ နယေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တန္တိ ရူပံ. တေနာတိ ရူပေန. ဥဘယတ္ထာတိ ပစ္ဆိမကမ္မဇရူပပ္ပဝတ္တိယံ၊ တတော ပုဗ္ဗေ စ. အညဿာတိ ဧကဿ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတော အညဿ စိတ္တဿ. တဿာတိ ရူပဿ. ဧတ္ထ စ ပစ္ဆိမကမ္မဇရူပပ္ပဝတ္တိယံ နိရုဇ္ဈနကန္တိ ဝုတ္တံ တတော ပုရေတရပ္ပဝတ္တံ ရူပံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတုသန္တတိကရူပေနာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တသင်္ဂဟဂမနဒဿနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ နာနုပ္ပါဒေကနိရောဓတာဒီပနေ. ဌိတိက္ခဏေတိ အရူပဿ ရူပဿ စ ဌိတိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နဿ ရူပဿ စ အရူပဿ စ ဒဿိတတ္တာ. အဒဿိတဿာတိ ယထာ ဧဝ ဧတ္ထ၊ ဧဝံ တတ္ထ ဝိဘဇိတွာ အဒဿိတဿ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပစ္ဆိမကမ္မဇေန ဒီပနာယံ သမတိံသကမ္မဇရူပဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ အာဟ ‘‘သမတိံသ။ပေ။ ယောဇိတ’’န္တိ. တတော ကမ္မတော ဇာတာ တံကမ္မဇာ၊ တေသု. သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရော၊ ဇီဝိတဉ္စ တံ သင်္ခါရော စာတိ ဇီဝိတသင်္ခါရော၊ အာယု. ဇီဝိတေန သင်္ခရီယန္တီတိ ဇီဝိတသင်္ခါရာ၊ ဥသ္မာဒယော.

အညဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေတိ ယဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ ရူပံ အညဿ တတော သတ္တရသမဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ၊ ဌိတိက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ အညဿ ဌိတိက္ခဏေတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော’’တိ ဣဒံ ပါဠိယာ ဝိရုဇ္ဈန္တမ္ပိ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယောတိ အတ္ထော. ကသ္မာတိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ သန္ဓာယ ပါဠိ ပဝတ္တာ၊ အဋ္ဌကထာယံ ပန ကမ္မဇရူပန္တိ သာ တာယ ကေန ကာရဏေန ဝိရုဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘စတု။ပေ။ ဘဝိတဗ္ဗတ္တာ’’တိ၊ နိပ္ဖန္နဿာတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယော စာယံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ။ပေ။ ကမ္မာဒိသမုဋ္ဌာနဿာပိ အယမေဝ ခဏနိယမော’’တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၆ ပကိဏ္ဏကကထာ). ဧတေဟီတိ ယထာနီတော ယမကပါဌော၊ ‘‘ကာယသင်္ခါရော စိတ္တသမုဋ္ဌာနော’’တိအာဒိကော အဋ္ဌကထာပဒေသောတိ ဧတေဟိ. နတ္ထိယေဝ ဧကုပ္ပါဒဧကနိရောဓဒီပနတောတိ အဓိပ္ပါယော. တေန ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ယေန စိတ္တေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တရသမေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိအာဒိ.

ပုန ‘‘ဧတေဟီ’’တိ ဣမိနာ ဧကုပ္ပါဒနာနာနိရောဓနာနုပ္ပါဒဧကနိရောဓဒီပနဝသေန ပဝတ္တာ အဋ္ဌကထာပဒေသာ ဂဟိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ၊ ဥဘယတ္ထာပိ ဝါ ဧတေဟိ အာစရိယေဟီတိ အတ္ထော. တတိယော ဘာဂေါ၊ တေန အဓိကာ သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ တတိယ။ပေ။ ယုကတာ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတိယ ဘာဂေါတိ စ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိက္ခဏေ ဥပါဒါယ ဘင်္ဂက္ခဏော အဓိပ္ပေတော. ယသ္မိံ ဧကာဒသ စိတ္တက္ခဏာ အတီတာ၊ အဝသေသပဉ္စစိတ္တက္ခဏာယုကေ၊ ယသ္မိံ ပဉ္စဒသ စိတ္တက္ခဏာ အတီတာ၊ အဝသေသဧကစိတ္တက္ခဏာယုကေ တသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဥဘယဉ္စေတံ ယထာက္ကမံ မနောဒွါရေ ပဉ္စဒွါရေ စ အာပါထဂတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ခေါ ပနေဝံ သက္ကာ ဝိညာတုံ ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတံ အာရမ္မဏံ သန္ဓာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၇) တထာ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟိ သက္ကာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဉ္စဒသာတိ အတိရေကပဉ္စဒသ စိတ္တက္ခဏာ အတီတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိနာ ယတ္ထ ခဏေကဒေသံ အဂ္ဂဟိတန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ၊ တမေဝ ဒဿေတိ. ဧဝံ တာဝ န ရူပံ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကံ၊ နာပိ တတိယဘာဂါဓိကသောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကံ၊ အထ ခေါ သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကမေဝါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ရူပမေဝ သမာနေပိ အနိစ္စသင်္ခတာဒိဘာဝေ စိရာယုကံ ဇာတန္တိ? ဒန္ဓပရိဝတ္တိဘာဝတော. အရူပဓမ္မာ ဟိ သာရမ္မဏာ စိတ္တပုဗ္ဗင်္ဂမာ၊ တေ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏဝိဘာဝနဝသေန ပဝတ္တန္တီတိ တဒတ္ထနိပ္ဖတ္တိသမနန္တရမေဝ နိရုဇ္ဈနတော လဟုပရိဝတ္တိနော. တေနာဟ ဘဂဝါ၊ ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ၊ ယဒိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈). ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ၊ တေ အာရမ္မဏဝသေန အရူပဓမ္မေဟိ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ. သာ စ နေသံ ဝေါဟာရာနုဂုဏာ ဝိဘာဝေတဗ္ဗတာ အတ္တနော ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာယ၊ တေသဉ္စ လဟုပရိဝတ္တိတာယ သောဠသဟိ သတ္တရသဟိ ဝါ စိတ္တက္ခဏေဟိ နိပ္ပဇ္ဇတီတိ ရူပမေဝေတ္ထ စိရာယုကံ ဇာတံ. ကိဉ္စ – လဟုဝိညာဏဝိသယသန္တတိမတ္တာဓီနဝုတ္တိတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ၊ အာရမ္မဏူပလဒ္ဓိမတ္တဘာဝတော ဝိညာဏဿ စ လဟုပရိဝတ္တိတာ၊ ဒန္ဓမဟာဘူတပ္ပစ္စယတာယ ပန ရူပဿ ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာ. နာနာဓာတူသု တထာဂတဿေဝ ယထာဘူတဉာဏံ၊ တေန စ ရူပမေဝ ပုရေဇာတပစ္စယော ဝုတ္တော၊ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တဿေဝါတိ န ဧတ္ထ အနိစ္စသင်္ခတာဒိဘာဝသာမညေန ရူပါရူပံ သမာနာယုကံ ပရိကပ္ပေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တနယေန ရူပမေဝ စိရာယုကန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

ယထာ စ ရူပဿ သတ္တရသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ၊ တတိယဘာဂါဓိကသောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကတာ ဝါ န ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတွာ ယွာယံ အဋ္ဌကထာယံ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏေ ရူပုပ္ပါဒေါ ဝုတ္တော၊ တတ္ထ ဌိတိက္ခဏမေဝ တာဝ စိတ္တဿ အနနုဇာနန္တော ‘‘ယော စေတ္ထ။ပေ။ ဝိစာရေတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ ယမကေ ဥပ္ပန္နဥပ္ပဇ္ဇမာနဝါရာဒိပါဠိံ အာဟရန္တော ‘‘စိတ္တယမကေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိပုဏ္ဏဝိဿဇ္ဇနေတိ ဥဘယမ္ပိ ယမကပဒံ အဟာပေတွာ ကတဝိဿဇ္ဇနေ. ဥပ္ပါဒက္ခဏေ အနာဂတဉ္စာတိ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ စ စိတ္တံ၊ အနာဂတဉ္စ စိတ္တံ န နိရုဒ္ဓံ၊ နိရုဇ္ဈမာနန္တိ အတ္ထော. ဌိတိက္ခဏာဘာဝံ စိတ္တဿ ဒီပေတီတိ ဥပ္ပန္နဥပ္ပဇ္ဇမာနဝါရာဒီသု ‘‘ဌိတိက္ခဏေ’’တိ အဝစနံ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏံ နာမ နတ္ထီတိ ဣမမတ္ထံ ဒီပေတိ ဗောဓေတိ. န ဟိ ယထာဓမ္မသာသနေ အဘိဓမ္မေ လဗ္ဘမာနဿ အဝစနေ ကာရဏံ ဒိဿတီတိ အဓိပ္ပါယော. န ကေဝလမဘိဓမ္မေ အဝစနမေဝ စိတ္တဿ ဌိတိက္ခဏာဘာဝဇောတကံ၊ အပိစ ခေါ သုတ္တန္တပါဠိပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုတ္တေသုပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညထတ္တံ နာမ ပုဗ္ဗာပရဝိသေသော. ခဏဒွယသမင်္ဂိံ ဌိတန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဌိတဘာဝမာဟ. အညထတ္တံ ပန သန္တာနေယေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဧတ္ထ စ ကေစိ ‘‘ယထာဘူတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ကိံ တထာဘူတောဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ ဥဒါဟု အညထာဘူတော? ယဒိ တထာဘူတောဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ န ဇရတာယ သမ္ဘဝေါ. အထ အညထာဘူတော၊ အညော ဧဝ သောတိ သဗ္ဗထာပိ ဌိတိက္ခဏဿ အဘာဝေါယေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဧကဓမ္မာဓာရဘာဝေပိ ဥပ္ပါဒနိရောဓာနံ အညောဝ ဥပ္ပါဒက္ခဏော၊ အညော နိရောဓက္ခဏော. ဥပ္ပါဒါဝတ္ထဉှိ ဥပါဒါယ ဥပ္ပါဒက္ခဏော၊ နိရောဓာဝတ္ထံ ဥပါဒါယ နိရောဓက္ခဏော. ဥပ္ပါဒါဝတ္ထာယ စ ဘိန္နာ နိရောဓာဝတ္ထာတိ ဧကသ္မိံယေဝ သဘာဝဓမ္မေ ယထာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ အညထာ အညောဝ ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အညော ဓမ္မော နိရုဇ္ဈတီတိ အာပဇ္ဇေယျ၊ ဧဝံ နိရောဓာဝတ္ထာယ ဝိယ နိရောဓာဘိမုခါဝတ္ထာယပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. သာ ဌိတိ၊ ဇရတာ စာတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗမေတံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပါဠိယံ ဌိတိက္ခဏော န ဝုတ္တောတိ? ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရောဓေန နယဒဿနဝသေန ပါဠိ ဂတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဘိဓမ္မဒေသနာပိ ဟိ ကဒါစိ ဝိနေယျဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တတိ. တထာ ဟိ ရူပဿ ဥပ္ပါဒေါ ‘‘ဥပစယော၊ သန္တတီ’’တိ ဘိန္ဒိတွာ ဒေသိတော. ဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာဒိဒေသနာ စေတ္ထ နိဒဿိတဗ္ဗာ.

‘‘ယဿ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ပုစ္ဆာဝစနံ. တဿ ‘‘နော’’တိ ဝိဿဇ္ဇနံ. သမုဒယသစ္စံ နိရုဇ္ဈတီတိ စိတ္တုပ္ပါဒဿ နိရောဓက္ခဏော ဝုတ္တော. အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော – ယဒိ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ရူပံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ကတွာ ‘‘နော’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ၊ ဝုတ္တဉ္စေတံ. တသ္မာ ဝိညာယတိ ‘‘စိတ္တဿ နိရောဓက္ခဏေ ရူပုပ္ပါဒေါ နတ္ထီ’’တိ. တယိဒမကာရဏံ. အရူပလောကဉှိ သန္ဓာယ၊ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ဝါ ‘‘နော’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ. အယဉှိ ယမကဒေသနာယ ပကတိ၊ ယဒိဒံ ယထာသမ္ဘဝယောဇနာ. ဧတေန ‘‘န စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝါ’’တိအာဒိဝစနံ ပဋိက္ခိတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပစ္စာသတ္တိဉာယေန ယံ သမုဒယသစ္စံ နိရုဇ္ဈတိ၊ တေန ယံ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗံ စိတ္တစေတသိကတပ္ပဋိဗဒ္ဓရူပသင်္ခါတံ၊ တဿ တဒါ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ‘‘နော’’တိ ဝိဿဇ္ဇနံ၊ န သဗ္ဗဿ.

သဟုပ္ပါဒေကနိရောဓဝစနတောတိ ‘‘ယဿ ကာယသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈတိ၊ တဿ စိတ္တသင်္ခါရော နိရုဇ္ဈတီတိ? အာမန္တာ’’တိ (ယမ. ၂.သင်္ခါရယမက.၇၉) ဧဝံ သဟုပ္ပါဒသဟနိရောဓဝစနတော. တေန ဝစနေနာတိ ‘‘ယဿ ကာယသင်္ခါရော’’တိအာဒိဝစနေန. အညရူပါနန္တိ ကမ္မဥတုအာဟာရဇရူပါနံ. သဟုပ္ပါဒသဟနိရောဓာဒိကာနန္တိ ဧတ္ထာယံ ယောဇနာ – အပ္ပဋိက္ခိတ္တသဟုပ္ပါဒသဟနိရောဓအနနုညာတနာနုပ္ပါဒနာနာနိရောဓအနိဝါရိတအဗျာကတဘာဝါနံ ကမ္မဇာဒီနန္တိ. ဧတေနာတိ ‘‘ယဿ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိကေန (ယမ. ၃.ဓမ္မယမက.၁၆၃) ပါဌေန၊ ‘‘န စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝါ’’တိ ယုတ္တိဝစနေန စ. ယမကပါဠိအနုဿရဏေတိ ယထာဒဿိတစိတ္တယမကပါဠိယာ ယထာရုတဝသေနေဝ အနုဿရဏေ ဝိဇ္ဇမာနေ. ဘိဇ္ဇမာနတာတိ စိတ္တဿ ဘိဇ္ဇမာနတာ နာမ နိရုဇ္ဈမာနတာ ဌိတိယာ အဘာဝတော. သဟာယဘာဝံ နာပိ ဂစ္ဆတိ နိဿယတ္ထိဘာဝါဒိနာ ပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဧဝ ဟိ အနန္တရာဒိပစ္စယလာဘေန စိတ္တဿ ဗလဝတာ. ဧဝဉ္စ သတီတိ ဧဝဉ္စ ဥတုနာပိ ဘဝင်္ဂစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေယေဝ ရူပသမုဋ္ဌာပနေ သတိ. တံစိတ္တက္ခဏေတိ တဿ စိတ္တဿ ခဏေ၊ ခဏဒွယေပီတိ အတ္ထော. တေနေဝါတိ အတိလဟုပရိဝတ္တိဘာဝေနေဝ. အထ ဝါ တေနေဝါတိ ဒန္ဓပရိဝတ္တိကတာယ ရူပဿ သကလံ ဧကစိတ္တက္ခဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဘာဝေနေဝ. တန္တိ စိတ္တံ. ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝိယ သဟဇာတရူပဓမ္မာနမ္ပိ သဟဇာတာဒိပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိတော ဥဒ္ဓ’’န္တိ. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ စိတ္တံ သဟဇာတာဒိပစ္စယော ဟောတိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အစိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ. တဒနန္တရန္တိ ယေန စိတ္တေန သဟုပ္ပန္နံ၊ တဿ စိတ္တဿ အနန္တရံ. တန္တိ ရူပံ. တဒနန္တရံ စိတ္တန္တိ သဟုပ္ပန္နစိတ္တာနန္တရံ စိတ္တံ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ သကလံ စိတ္တက္ခဏံ ရူပံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝ ဟောတိ၊ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဧဝ ရူပဿ ဥပ္ပါဒါရမ္ဘောတိ အာဟ ‘‘န၊ စိတ္တနိရောဓက္ခဏေ ရူပုပ္ပါဒါရမ္ဘာဘာဝတော’’တိ. စိတ္တက္ခဏေတိ အတ္တနာ သဟုပ္ပန္နစိတ္တဿ ခဏေ. တန္တိ ရူပံ. ရူပသမုဋ္ဌာပနပုရေဇာတပစ္စယကိစ္စန္တိ ရူပသမုဋ္ဌာပနကိစ္စဉ္စ ပုရေဇာတပစ္စယကိစ္စဉ္စ. ဌိတိပ္ပတ္တိဝိသေသာလာဘန္တိ ဌိတိပ္ပတ္တိယာ လဒ္ဓဗ္ဗော ယော ဝိသေသော၊ တဿ အလာဘံ. ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ယေန သဟုပ္ပဇ္ဇတိ၊ တံစိတ္တက္ခဏေ ရူပံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနမေဝါ’’တိ ဣဒံ ပရိယာယေန ဝုတ္တံ.

ယံ ယဿ သမ္ဗန္ဓိဘာဝေန ဝုတ္တံ၊ တံ ဒူရေ ဌိတမ္ပိ တေန သမ္ဗန္ဓနီယန္တိ အာဟ ‘‘တတော ပရံ။ပေ။ ဧတေန သဟ သမ္ဗန္ဓော’’တိ. တသ္မာ ‘‘တတော’’တိ ဧတ္ထ တံသဒ္ဒေန စုတိံ ပစ္စာမသတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စုတိတော ပရန္တိ အတ္ထော’’တိ.

နတ္ထီတိ ကတွာတိ ယဒိပိ ယထာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ၊ တထာ ဧကုပ္ပါဒေကနိရောဓတာ ရူပါနံ အရူပေဟိ၊ အရူပါနဉ္စ ရူပေဟိ နတ္ထိ. ယထာ စ အမှေဟိ ဝုတ္တံ၊ တထာ အတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပါယော.

စတုတ္ထဿ ပကာရဿ ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘တယော ပကာရေ အာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘‘တေသံယေဝ ရူပါနံ ကာယဝိကာရော’’တိအာဒိနာ ပရိနိပ္ဖန္နာနံ ဝိကာရာဒိဘာဝံ ဒဿေတွာ ‘‘သဗ္ဗံ ပရိနိပ္ဖန္နံ သင်္ခတမေဝါ’’တိ ဝဒန္တေန ပရိနိပ္ဖန္နတာပရိယာယော ဒဿိတော. ပုဗ္ဗန္တာပရန္တပရိစ္ဆိန္နောတိ ပါတုဘာဝဝိဒ္ဓံသဘာဝပရိစ္ဆိန္နော၊ ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော ဝါ. ‘‘အယံ ဒတ္တော နာမ ဟောတူ’’တိအာဒိနာ နာမကရဏံ နာမဂ္ဂဟဏံ. သမာပဇ္ဇနံ နိရောဓသမာပတ္တိယာ သမထဝိပဿနာနုက္ကမေန နာမကာယဿ နိရောဓမေဝ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သတ္တကသိဏာဒိပညတ္တိယာ ပညာပနံ သင်္ဂဏှာတိ. နိပ္ဖါဒိယမာနောတိ သာဓိယမာနော.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ကမာဒိဝိနိစ္ဆယကထာဝဏ္ဏနာ

ဥပ္ပတ္တိက္ကမာဒီသု ဒေသနာက္ကမောပိ လဗ္ဘတေဝါတိ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာတိအာဒိကော ဒေသနာက္ကမောဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အနုပုဗ္ဗုက္ကံသတောတိ ဒါနသီလကာမာဒီနဝါဒိဒဿနနေက္ခမ္မကထာနံ အနုက္ကမေန ဥက္ကဋ္ဌဘာဝတော ကထာနံ အနုပုဗ္ဗုက္ကံသတာ ဝုတ္တာ. တေန ဥက္ကံသက္ကမော နာမာယံ ဝိသုံ ကမောတိ ဒဿေတိ. တထာပိ ဒါနာဒီနံ ဒေသနာက္ကမာဝရောဓနေ ကာရဏမာဟ ‘‘ဥပ္ပတ္တိအာဒိဝဝတ္ထာနာဘာဝတော’’တိ. တတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဟာနပဋိပတ္တိဘူမိက္ကမေ သင်္ဂဏှာတိ. ‘‘စက္ခုအာဒီနမ္ပိ ဝိသယဘူတ’’န္တိ ဣမိနာ ပဉ္စရူပိန္ဒြိယဂေါစရတာ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဧကဒေသေနာ’’တိအာဒိ. ဧကဒေသေနာတိ ဗာဟိရောဠာရိကာယတနေဟိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ယံ ဝေဒယတိ၊ တံ သဉ္ဇာနာတီ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ ဝုတ္တနယေန.

တံသဘာဝတာနိဝတ္တနတ္ထန္တိ အနာသဝဓမ္မသဘာဝတာနိဝတ္တနတ္ထံ. အနာသဝါ ခန္ဓေသွေဝ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော သာသဝါနမ္ပိ ခန္ဓေသု ဝုတ္တတ္တာ. နနု စ အနာသဝဓမ္မော ခန္ဓေသု အဝုတ္တောပိ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ၊ ခန္ဓာဓိကာရေ ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဧဝ အနာသဝါ ဂယှန္တီတိ နာယံ ဒေါသော.

ယထာ ဖဿာဒယော ဝိသေသတော တဒနုဂုဏဝုတ္တိတာယ သင်္ခတာဘိသင်္ခရဏသဘာဝါတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓေ သမဝရုဒ္ဓါ၊ န ဧဝံ ဝေဒနာသညာဝိညာဏာနီတိ ရူပဓမ္မာ ဝိယ တာနိ ဝိသုံ ခန္ဓဘာဝေန ဝုတ္တာနိ. ဧတေန ဖဿာဒီနံ ဝိသုံ ခန္ဓသဒ္ဒဝစနီယတာဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဖုသနာဒယော ပနာ’’တိအာဒိ. ဣတိအာဒီနဉ္စ သုတ္တာနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ရူပေ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတိ ရူပံ ဥပါဒါယ ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ. ဝေဒနာယ။ပေ။ သညာယ။ သင်္ခါရေသု။ ဝိညာဏေ သတိ ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅၈)၊ တထာ ‘‘အဟံ ရူပံ၊ မမ ရူပန္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁) စ ဧဝမာဒီနံ သုတ္တပဒါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတေနာတိ အတ္တနာ ဒဿိတသုတ္တေန. ဝက္ခမာနသုတ္တဝသေန စာတိ ‘‘ရူပေ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတီ’’တိအာဒိကဿ အဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၆ ပကိဏ္ဏကကထာ) ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ ဝသေန. ‘‘ပရိတ္တာရမ္မဏာဒိဝသေန န ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ဧတေန နဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာပိ ဒိဋ္ဌိ ခန္ဓေ ဧဝ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပဂေဝ ခန္ဓာရမ္မဏာတိ ဒဿေတိ.

ဝေဒနာကာရဏာယာတိ ဝေဒနာယာတနာယ. ဆာဒါပနတောတိ ရောစာပနတော. ဗာဟုလ္လေနာတိ ဗဟုလဘာဝေန. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဟိ ဗာဟုလ္လပ္ပဝတ္တိကာ၊ န ဣတရေ.

ပုဋံ ကတွာတိ စ ဆတ္တသဒိသံ ပုဋံ ဗန္ဓံ ကတွာ. ဝတ္ထုမှီတိ စက္ခာဒိဝတ္ထုမှိ. ဝဋ္ဋဂတဝေဒနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သာ ဟိ ဣဓ ဒဋ္ဌဗ္ဗဘာဝေ ဌိတာ. ဦနေဟီတိ ဝတ္ထုနာ၊ ကိလေသေဟိ စ ဦနေဟိ.

မာယာယာတိ ဣန္ဒဇာလာဒိမာယာယ ပယောဂေါ မာယာတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘မာယာယ ဒဿိတံ ရူပံ ‘မာယာ’တိ အာဟာ’’တိ. ဝတ္ထုဘာဝါဒိတောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာရမ္မဏသမ္ပယုတ္တာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. ကတ္ထစီတိ ရူပက္ခန္ဓာဒိကေ. ကောစိ ဝိသေသောတိ အသုဘာဒိကောဝ.

တဿာတိ အဇ္ဈတ္တိကရူပဿ. ယဿ ကာမရာဂပ္ပဟာနမုခေန သဗ္ဗရာဂပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ၊ တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကာမရာဂမုခေန ဝါ သဗ္ဗလောဘပ္ပဟာနံ ဝဒတီ’’တိ. ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟန္တော တဿာ သမုဒယဘူတေ ဖဿေပိ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတီတိ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ. ပရိညတ္တယဿ ယောဇနာ ပါကဋာ ဧဝ.

တတောတိ ဒုက္ခုပ္ပါဒနသုခဝိနာသနာနံ အဒဿနတော. ဘိန္ဒတီတိ ဝိနာသေတိ. တန္တိ မနောသဉ္စေတနာဟာရံ ဉာတတီရဏပရိညာဟိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ တီရေတိ.

တံ ပဇဟန္တောတိ အဝိဇ္ဇံ ပဇဟန္တော. ပရာမဋ္ဌန္တိ ပရာမာသသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိစ္စာဒိဝသေန ဂဟိတံ. ဝိညာဏံ နိစ္စတော ပဿန္တော ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ ဥပါဒိယတီတိ အယမတ္ထော ‘‘တဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ၊ အနည’’န္တိအာဒိသုတ္တပဒေဟိ (မ. နိ. ၁.၃၉၆) ဒီပေတဗ္ဗော.

ကမာဒိဝိနိစ္ဆယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.