၁. ရူပက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၂. ‘‘ကိဉ္စီ’’တိ ပဒံ ‘‘ဧကစ္စ’’န္တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စီတိ ပကာရန္တရဘေဒံ အာမသိတွာ အနိယမနိဒဿန’’န္တိ. ဥဘယေနာတိ ပကာရဘေဒံ အနာမသိတွာ အာမသိတွာ စ အနိယမဒဿနဝသေန ပဝတ္တေန ‘‘ယံ ကိဉ္စီ’’တိ ပဒဒွယေန. အဓိပ္ပေတတ္ထန္တိ ရူပံ. အတိစ္စာတိ အတိက္ကမိတွာ. ပဝတ္တိတောတိ ပဝတ္တနတော. နိယမနတ္ထန္တိ နိဝတ္တနတ္ထံ.

‘‘ကိဉ္စာ’’တိ ဧတ္ထ ကိံ-သဒ္ဒေါ ပုစ္ဆာယံ ဟေတုအတ္ထဒီပကော၊ ကရဏေ စေတံ ပစ္စတ္တဝစနံ၊ စ-သဒ္ဒေါ ဝစနာလင်္ကာရောတိ အာဟ ‘‘ကေန ကာရဏေန ဝဒေထာ’’တိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ကာရဏတ္ထေ ပဝတ္တံ ကိံ-သဒ္ဒံ ‘‘ဝဒေထာ’’တိ ကိရိယာပဒသမ္ဗန္ဓနေန ဥပယောဂဝသေန ပရိဏာမေတွာ ဝဒတိ ‘‘တံ ကာရဏံ ဝဒေထာ’’တိ.

ပုရိမသန္တာနဿ ဘေဒန္တိ ပုရိမသန္တာနဿ ဝိနာသံ၊ ဝိနာသာပဒေသေန စေတ္ထ သန္တာနေ ဝိသဒိသုပ္ပါဒမေဝ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဝိသဒိသသန္တာနုပ္ပတ္တိဒဿနတော’’တိ. နနု စ အရူပဓမ္မာနမ္ပိ ဝိရောဓိပစ္စယသမဝါယေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ၊ သာ ပန န ပါကဋတရာ၊ ပါကဋတရာ စ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တေနေဝါဟ ‘‘သီတာဒိသန္နိပါတေ’’တိ. တထာ စာဟ ဘဂဝါ ‘‘သီတေနပိ ရုပ္ပတိ၊ ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၇၉). ဣဒါနိ ဘေဒ-သဒ္ဒေါ ဥဇုကမေဝ ဝိကာရာပတ္တိံ ဝဒတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘေဒေါ စာ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိသဒိသရူပုပ္ပတ္တိယေဝ၊ န ဥပ္ပန္နဿ အညထာဘာဝေါတိ အဓိပ္ပါယော. တေန ကာပိလိယံ ပရိဏာမဝါဒံ ပဋိက္ခိပတိ. ယဒိ ပုရိမသန္တာနတော ဘေဒေါ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိ ရုပ္ပနံ၊ ဧဝံ သန္တေ လက္ခဏဿ အတိပ္ပသင်္ဂေါ သိယာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘အရူပက္ခန္ဓာန’’န္တိအာဒိ. ဧတ္ထ သီတာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာ ဥဏှဇိဃစ္ဆာဒယော သင်္ဂယှန္တိ၊ ဧဝံ အာဟာရာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယေနာတိ ယေန သီတာဒီဟိ သမာဂမေန. တတ္ထာတိ တေသု ရူပဓမ္မေသု. အာဟာရာဒိကဿ ဝါ ဌိတိပ္ပတ္တဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ယထာ ရူပဓမ္မာနံ ဌိတိက္ခဏေ သီတာဒီဟိ သမာဂမော ဟောတိ၊ ဧဝံ အရူပက္ခန္ဓာနံ အညေဟိ သမာဂမော နတ္ထိ အတိလဟုပရိဝတ္တိတော၊ တသ္မာ အရူပဓမ္မာ ရူပဓမ္မာနံ ဝိယ ပါကဋဿ ဝိကာရဿ အဘာဝတော ‘‘ရုပ္ပန္တီ’’တိ၊ ‘‘ရုပ္ပနလက္ခဏာ’’တိ စ န ဝုစ္စန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ရုပ္ပတီ’’တိ ပဒဿ ကတ္တုကမ္မသာဓနာနံ ဝသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကုပ္ပတိ ဃဋ္ဋီယတိ ပီဠီယတိ ဘိဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ကုပ္ပတီတိ ဧတေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကောပါဒိကိရိယာတိ ကောပသင်္ဃဋ္ဋနပီဠနကိရိယာ. ကောပ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ခေါဘပရိယာယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကတ္တုဘူတော ကမ္မဘူတော စ အတ္ထောတိ ကတ္တုကမ္မသာဓနာနံ ဝသေန ဝုစ္စမာနော ဘူတုပါဒါယရူပသင်္ခါတော အတ္ထော. ကမ္မကတ္တုတ္ထေန ဘိဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေနာတိ ယဒါ ကမ္မကတ္တုတ္ထော ရုပ္ပတိ-သဒ္ဒေါ၊ တဒါ ဘိဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေါပိ တဒတ္ထော ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယဒါ ကမ္မတ္ထေ ‘‘ရုပ္ပတီ’’တိ ပဒံ၊ တဒါ ‘‘သီတေနာ’’တိအာဒီသု ကတ္တုအတ္ထေ ကရဏဝစနံ. ယဒါ ပန ‘‘ရုပ္ပတီ’’တိ ပဒံ ကတ္တုအတ္ထေ ကမ္မကတ္တုအတ္ထေ ဝါ၊ တဒါ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ယံ ပန ရုပ္ပတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘ကုပ္ပတီ’’တိအာဒီနံ ကတ္တုကမ္မတ္ထာနမ္ပိ အတ္ထဝစနာနံ ဝစနေ ကာရဏံ ဒဿေတိ. ယဒိပိ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပီဠနဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၁၇၊ ၂.၈) သဘာဝပရိယာယောပိ ဟောတိ၊ ‘‘ကေနဋ္ဌေနာ’’တိ ပနေတ္ထ အဘိဓေယျပရိယာယော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ကေနဋ္ဌေနာတိ ပုစ္ဆာသဘာဂဝသေန ရုပ္ပနဋ္ဌေနာ’’တိ၊ ရုပ္ပနသဒ္ဒါဘိဓေယျဘာဝေနာတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘န ကေဝလံ သဒ္ဒတ္ထောယေဝ ရုပ္ပန’’န္တိ. တဿ အတ္ထဿာတိ တဿ ဘူတုပါဒါယပ္ပဘေဒဿ သဘာဝဓမ္မဿ. ရုပ္ပနလက္ခဏဉ္စ နာမေတံ အနိစ္စတာဒိ ဝိယ ကက္ခဠတ္တာဒိတော အညန္တိ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ပညတ္တိဝိသေသော ဟိ တန္တိ၊ ကက္ခဠတ္တာဒီနံယေဝ ပန အရူပဓမ္မဝိဓုရော သဘာဝဝိသေသောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

မုစ္ဆာပတ္တိယာတိ မုစ္ဆာယ မောဟဿ အာပဇ္ဇနေန. ကပ္ပသဏ္ဌာနံ ဥဒကန္တိ ကပ္ပသဏ္ဌာပကမဟာမေဃဝုဋ္ဌံ ဥဒကံ. တထာတိ တပ္ပကာရတာယ ခါရဘာဝေ သတိ ဥဒကေန ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဝိယ ပထဝီ ဝိလီယေယျ. လောကန္တရိယသတ္တာနံ ပန ပါပကမ္မဗလေန အခါရေပိ ခါရေ ဝိယ သရီရဿ ဝိလီယနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါတိ သဥဿဒနိဿယနိရယဿ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ. န ဟိ အဝီစိမှိ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနာဒိကမ္မကာရဏံ ကရောန္တိ.

၃. ပကရဏပ္ပတ္တံ ရူပံ ပက္ခိပိတွာ မာတိကာ ဌပိတာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. မဟာဘူတု။ပေ။ အာပဇ္ဇတိ တပ္ပကာရဘာဝေန အတီတံသေ ဂဏနံ ဂတန္တိ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ဓမ္မန္တရနိဝတ္တနတ္ထတာ ပကာရန္တရနိဝတ္တနတ္ထတာ စ ဘူတုပါဒါယဂဟဏဿ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. တံဒဿနေတိ ဂဏနန္တရဒဿနေ. တံသဘာဝတ္တာတိ ဘူတုပါဒါယသဘာဝတ္တာ. ‘‘န စာ’’တိအာဒိနာ ဘူတုပါဒါယသဘာဝေါ အတီတံသဂဏိတတာယ တံသဘာဝဿပိ အညထာ ဂဏိတတ္တာ၊ အတံသဘာဝဿ စ တထာ ဂဏိတတ္တာ အကာရဏန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘အဇ္ဈတ္တ။ပေ။ လဗ္ဘတီ’’တိ ဧတေန ဒုတိယနယေ န ကေဝလံ ယထာဝုတ္တောဝ ဒေါသော၊ အထ ခေါ အဗျာပိတောပိ ဒေါသောတိ ဒဿေတိ. တဒေတံ ပန အကာရဏံ ကာရဏဘာဝဿေဝ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟေတ္ထ ဘူတုပါဒါယရူပဘာဝေါ အတီတံသေ ဂဏနဿ ကာရဏန္တိ အဓိပ္ပေတံ၊ ယတော ယထာဝုတ္တဒေါသာပတ္တိ သိယာ.

‘‘ကိန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ကိ’’န္တိ ပုဗ္ဗေ ယံ ‘‘ရူပ’’န္တိ သာမညတော ဂဟိတံ၊ တဿ သရူပပုစ္ဆာ. ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿနတ္ထော၊ န ကာရဏတ္ထော. တေနဿ ယံ ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ။ပေ။ အတီတံသေန သင်္ဂဟိတံ အတီတကောဋ္ဌာသေ ဂဏနံ ဂတံ၊ တံ ကိန္တိ စေ? ‘‘စတ္တာရော စ။ပေ။ ရူပ’’န္တိ ဘူတုပါဒါယဝိဘာဂဒဿနမုခေန ဝိသေသံ နိဒဿေတိ. ယတ္တကာ ဟိ ဣဓ ဝိသေသာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ စက္ခာယတနာဒယော၊ တေသမိဒံ နိဒဿနန္တိ. န စေတ္ထ ပုရိမနယတော အဝိသေသော. တတ္ထ ဟိ ရူပဿ ဘူတုပါဒါယတာမတ္တသဘာဝဒဿနတာ ဝုတ္တာ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အတီတရူပမ္ပိ ဘူတာနိ စေဝါ’’တိအာဒိ. ဣဓ ပန ဘူတုပါဒါယေန နိဒဿနဘူတေန ရူပဿ သဗ္ဗဝိသေသဝိဘာဝနတာ ဒဿိတာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အဗျာပိတဒေါသောပိ စေတ္ထ အနောကာသောဝ၊ ယံ ရူပံ အဇ္ဈတ္တံ။ပေ။ ဥပါဒိန္နံ၊ ကိန္တိ? စတ္တာရော စ။ပေ။ ရူပန္တိ တဒညဝိသေသနိဒဿနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ စာဟ ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

ပရိယာယဒေသနတ္တာတိ သဘာဝတော ပရိယာယနံ ပရိဝတ္တနံ ပရိယာယော၊ ဥဇုကံ အပ္ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ပရိယာယေန၊ ပရိယာယဘူတာ ဝါ ဒေသနာ ဧတ္ထာတိ ပရိယာယဒေသနံ၊ သုတ္တန္တံ. သုတ္တန္တဉှိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မေ လေသတော လဗ္ဘမာနဘာဝကထနံ၊ န ဥဇုနိပ္ပဒေသဘာဝကထနန္တိ ပရိယာယဒေသနံ နာမ. တေနေဝ တံ ‘‘ယထာနုလောမသာသန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အဘိဓမ္မော ပန ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မေ ဥဇုနိပ္ပဒေသကထနန္တိ နိပ္ပရိယာယဒေသနံ နာမ၊ ယတော ‘‘ယထာဓမ္မသာသန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. နိစ္ဆယေန ဒေသောတိ ဝဝတ္ထာနတော ကထနံ. တထာ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇၂ အာဒယော) ဝိယ အတီတာဒိဘာဝေါ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဘာဝေါ အဒ္ဓါဝသေန ဣဓာပိ ခန္ဓဝိဘင်္ဂေ သုတ္တန္တဘာဇနီယတ္တာ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗော သိယာတိ ယောဇနာ.

သန္နိပတိတန္တိ သမာဂတံ. သန္တာနဝသေနာတိ ပုဗ္ဗာပရဝသေန. ပုဗ္ဗေနာပရဿ သမပ္ပမာဏတာယ အနူနံ အနဓိကံ၊ တတော ဧဝ ဧကာကာရံ. ပဝတ္တိကာလဝသေန ဝါ အနူနံ အနဓိကံ၊ သမာနသဘာဝတာယ ဧကာကာရံ. တေန ဝိသဘာဂဥတုနာ အနန္တရိတတံ ဒဿေတိ. ဧဝံ အာဟာရေပီတိ ဧတ္ထ ဝိသဘာဂါဟာရေန အနန္တရိတော အနေကဝါရံ အနေကဒိဝသမ္ပိ ဘုတ္တော သဘာဂေကာဟာရံ နာမ. ‘‘တတော ပုဗ္ဗေ ဝိသဘာဂဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနံ အတီတံ၊ ပစ္ဆာ အနာဂတ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ဧကာဟာရသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ ဧကဿေဝ အာဟာရဿ ယောဇနာ ယုတ္တရူပါတိ အပရေ. ပဉ္စဒွါရဝသေနာတိ ဧတ္ထ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ တဒါရမ္မဏံ၊ ယာဝ ဇဝနံ၊ ယာဝ ဝါ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ၊ တာဝ ပဝတ္တာ စိတ္တသန္တတိ ဧကဝီထိ. ဧကဇဝနသမုဋ္ဌာနန္တိ ဧကဇဝနဝါရသမုဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထ စ သမယံ အနာမသိတွာဝ သန္တတိဝသေန၊ သန္တတိဉ္စ အနာမသိတွာဝ သမယဝသေန အတီတာဒိဝိဘာဂေါ ဂဟေတဗ္ဗော.

တေသန္တိ ဟေတုပစ္စယာနံ. ကလာပဿာတိ ရူပကလာပဿ. ကမ္မာနန္တရာဒီတိ ကမ္မာဒိ၊ အနန္တရာဒီတိ ပစ္စေကံ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. တတ္ထ ပဌမေန အာဒိသဒ္ဒေန ဥပနိဿယပစ္စယဿ အာဟာရာဒိနော စ ဒုတိယေန သမနန္တရာနန္တရူပနိဿယာဒိနော သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. စိတ္တုပ္ပါဒဿ စေတ္ထ ကမ္မာနန္တရာဒိပစ္စယဝသေန၊ ဣတရဿ ကမ္မာဒိဝသေနေဝ ဇနကဘာဝေ ယောဇနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တထာ စိတ္တုပ္ပါဒဿ ပုရေဇာတဝသေန၊ ဣတရဿ ပစ္ဆာဇာတဝသေန၊ ဥဘယေသမ္ပိ သဟဇာတဝသေန ဥပတ္ထမ္ဘနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ. ဥပ္ပါဒက္ခဏေတိ ဟေတုကိစ္စက္ခဏေ. ဟေတုကိစ္စံ နာမ တဿ တဿ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗဿ ဥပ္ပတ္တိကရဏံ၊ တဉ္စ တသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပန္နဖလတ္တာ တတော ပရံ ကတ္တဗ္ဗာဘာဝတော နိဋ္ဌိတဉ္စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣတရံ ပန တီသုပိ ခဏေသု ပစ္စယကိစ္စံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ.

၆. အနိဋ္ဌနာမနိဝတ္တနဿာတိ အနိဋ္ဌနာမနိဝတ္တိယာ အကာရဏဘာဝဒဿနေန ဣဋ္ဌနာမလာဘာပနဿ အကာရဏဘာဝံ ဒဿေတိ.

ဒေဝမနုဿသမ္ပတ္တိဘဝေတိ သမ္ပတ္တိယုတ္တေ သမ္ပန္နေ ဒေဝမနုဿဘဝေ. သမိဒ္ဓသောဘနတာတိ အဘိဝုဒ္ဓသောဘနတာ. တတော ဧဝါတိ သမ္ပတ္တိဝိရဟတော ဧဝ၊ အသမ္ပန္နတ္တာ ဧဝါတိ အတ္ထော. တေသံယေဝ ဟတ္ထိအာဒီနံ သုခဿ ဟေတုဘာဝံ န ဂစ္ဆန္တိ သာရဏာဒိဝသေန ဒုက္ခပစ္စယတ္တာ. တေသန္တိ ဟတ္ထိရူပါဒီနံ. ‘‘တဿ တဿေဝါ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. အကုသလေန အတ္တနာ ကတေန နိဗ္ဗတ္တံ ဒုက္ခဿ ပစ္စယော ဟောတီတိ ယောဇနာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ကမ္မံ ယသ္မိံ သန္တာနေ နိဗ္ဗတ္တံ၊ တတ္ထေဝ သုခဒုက္ခာနံ ပစ္စယော ဟောတိ၊ န အညတ္ထ၊ တသ္မာ. အဋ္ဌကထာယံ ပနာတိ ဧကစ္စမတဒဿနံ. တတ္ထ ‘‘အနိဋ္ဌံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ယသ္မာ ပဋိသေဓဒွယေန ကုသလကမ္မဇဿ ဣဋ္ဌဘာဝေါ နိယတော၊ တသ္မာ ‘‘ကုသလကမ္မဇမေဝ ဣဋ္ဌ’’န္တိ ဧဝံ အနိယမေတွာ ‘‘ကုသလကမ္မဇံ ဣဋ္ဌမေဝါ’’တိ ဧဝမေတ္ထ နိယမော ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အကုသလကမ္မဇမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. ကိန္တိ အကုသလကမ္မဇံ သောဘနံ၊ ယံ ပရေသံ ဣဋ္ဌံ နာမ သိယာ? ယဒိ ဒုဂ္ဂတိယံ ကေသဉ္စိ တိရစ္ဆာနာနံ သဏ္ဌာနာဒိသမ္ပတ္တိ သုဂတိယံ သတ္တာနံ အကုသလနိဿန္ဒေန ဝိရူပရူပတာ ဝိယ ကုသလနိဿန္ဒေန၊ ကထံ တဿာ အကုသလကမ္မဇတာ. အထ ပန ယံ ကေသဉ္စိ အမနာပမ္ပိ သမာနံ ရူပံ မနာပံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဧဝမ္ပိ ယထာ ကေသဉ္စိ တိရစ္ဆာနာဒီနံ ကုသလကမ္မဇံ မနုဿာဒိရူပံ အမနာပတော ဥပဋ္ဌဟန္တမ္ပိ ကုသလဝိပါကဿေဝ အာရမ္မဏဘာဝတော အတ္ထတော ဣဋ္ဌမေဝ နာမ ဟောတိ၊ ဧဝံ အကုသလကမ္မဇံ ကေသဉ္စိ မနာပံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တမ္ပိ အကုသလဝိပါကဿေဝ အာရမ္မဏဘာဝတော အတ္ထတော အနိဋ္ဌမေဝ နာမ ဟောတိ၊ ဧဝဉ္စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ. အညထာ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော၊ ယံ ကာယဒုစ္စရိတဿ ဣဋ္ဌော ကန္တော မနာပေါ ဝိပါကော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိအာဒိအဋ္ဌာနပါဠိယာ (မ. နိ. ၃.၁၃၁) ဝိရောဓော သိယာ. တေနေဝါဟ ‘‘ကုသလကမ္မဇဿ ပနာ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗေသန္တိ အတ္တနော၊ ပရေသဉ္စ. ဣဋ္ဌဿ အဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ယထာ ‘‘ကုသလကမ္မဇံ အနိဋ္ဌံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ကိဉ္စာပိ ‘‘အကုသလကမ္မဇံ ဣဋ္ဌံ နာမ နတ္ထီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ န ဝုတ္တံ၊ တေန ပန နယဒဿနေန အကုသလကမ္မဇဿ အဘာဝေါ ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ သော သံဝဏ္ဏနာဝသေန နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော. ဧတေန ကုသလကမ္မဇမေဝ ဣဋ္ဌန္တိ ပုရိမပဒါဝဓာရဏဿ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဒဿေတိ.

ဣဒါနိ ‘‘ဟတ္ထိအာဒီနမ္ပီ’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရတိ. ကုသလဝိပါကဿာတိ ဧတ္ထာပိ ကုသလဝိပါကဿေဝ အာရမ္မဏန္တိ အတ္ထော. မနုဿာနန္တိ စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဣတရေသမ္ပိ စ အကုသလကမ္မဇံ အကုသလဝိပါကဿေဝ၊ ကုသလကမ္မဇဉ္စ ကုသလဝိပါကဿေဝ အာရမ္မဏန္တိ ဒဿိတောဝါယံ နယောတိ. ကသ္မာ ပန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌမိဿိတေ ဝတ္ထုမှိ မနာပတာဝ သဏ္ဌာတီတိ အာဟ ‘‘ဣဋ္ဌာရမ္မဏေန။ပေ။ သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ. သုဋ္ဌု ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ ဧကန္တတော ဝိပါကေနေဝ ပရိစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒန္တေဟိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဝဝတ္ထာနံ သမ္မဒေဝ ဝုတ္တံ. တံ အနုဂန္တွာတိ ဝိပါကဝသေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာရမ္မဏဝဝတ္ထာနံ အနုဂန္တွာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သုဂတိဒုဂ္ဂတီသု၊ သဗ္ဗေသု ဝါ အာရမ္မဏေသု.

‘‘အနိဋ္ဌာ’’တိ ဝစနေနေဝ တေသံ ဣဋ္ဌတာ နိဝတ္တိတာတိ အာဟ ‘‘သဒိသတာ စ ရူပါဒိဘာဝေါယေဝါ’’တိ. ဣဋ္ဌာနေဝ ရူပါဒီနိ ကာမဂုဏာတိ သုတ္တေ ဝုတ္တာနီတိ မိတ္တပဋိပက္ခော အမိတ္တော ဝိယ ဣဋ္ဌပဋိပက္ခာ အနိဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပေတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနိဋ္ဌာတိ။ပေ။ ဝေါဟာရော ဝိယာ’’တိ. သဗ္ဗာနိ ဝါတိ ဧတ္ထ ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀၊ မ. နိ. ၁.၁၃၃၊ ဝိဘ. ၂၀၃) ဝစနတော ကထံ အနိဋ္ဌာနံ ရူပါဒီနံ ကာမဂုဏဘာဝါပတ္တီတိ စေ? တေသမ္ပိ ဝိပလ္လာသဝသေန တဏှာဝတ္ထုဘာဝတော ပိယရူပဘာဝဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ‘‘စက္ခုဝိညေယျာနိ ရူပါနိ ဣဋ္ဌာနီ’’တိအာဒိသုတ္တပဒံ (မ. နိ. ၁.၁၆၆၊ ၂.၁၅၅၊ ၃.၅၇၊ သံ. နိ. ၅.၃၀) နီယတီတိ အာဟ ‘‘အတိသယေနာ’’တိအာဒိ.

ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဝသေန ပါဠိယံ ဟီနဒုကနိဒ္ဒေသော ပဝတ္တောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဒွီသုပိ ဟီနပဏီတပဒေသူ’’တိအာဒိမာဟ. အဝယဝယောဂေ သာမိဝစနံ၊ န ကတ္တရီတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘တေသံ တေသံ သတ္တာန’’န္တိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပေ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ကသ္မာ ကမ္မဇဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တော၊ န စတုသန္တတိဝသေနာတိ အာဟ ‘‘သတ္တသန္တာန။ပေ။ ဝုတ္တ’’န္တိ. ပဓာနတ္တာ ဟိ ကမ္မဇဝသေန အတ္ထံ ဝတွာ သေသေသု ‘‘ဧဝံ ဥတုသမုဋ္ဌာနာဒီသုပီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ အတိဒေသော ကတော. ‘‘တေဟိ တေဟီတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ’’တိ ဣမိနာ ‘‘တေသံ တေသ’’န္တိ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ အာသင်္ကတိ. တထာ သတိ ဝိသယေ ဝါ သာမိဝစနေ လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတိ ‘‘န ကမ္မဇဝသေနေဝါ’’တိအာဒိနာ၊ ကမ္မဇဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဥပလက္ခဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

မရိယာဒါဘူတန္တိ ဥတ္တမမရိယာဒါဘူတံ. တေနေဝါဟ ‘‘ယဿ ယေဝ မနာပါ၊ တဿ တေဝ ပရမာ’’တိ. တေသန္တိ ကာမဂုဏာနံ. သဘာဝတောတိ လက္ခဏတော.

‘‘ဧကသ္မိံယေဝ အဿာဒနကုဇ္ဈနတော’’တိအာဒိနာ ‘‘ယသ္မာ တေယေဝ ရူပါဒယော ဧကော အဿာဒေတီ’’တိအာဒိကံ သုတ္တန္တဝိဝရဏံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဘာဝေ ဟေတုဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ နိဗ္ဗာနေ ဝိယ အနိဋ္ဌဂ္ဂဟဏံ သညာဝိပလ္လာသေန အညေသုပိ အာရမ္မဏေသု ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော.

ဝိဘာဂေါ နာမ အသင်္ကရော၊ ဝိတ္ထာရော စာတိ ‘‘ဝိဘတ္တ’’န္တိ ပဒဿ ‘‘ဝဝတ္ထိတံ၊ ပကာသိတ’’န္တိ စ အတ္ထမာဟ. အညေသန္တိ အတိအဍ္ဎဒလိဒ္ဒါနံ. ဣဒံ ဣဋ္ဌံ၊ အနိဋ္ဌဉ္စ ဟောတီတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေန အနိဋ္ဌံ၊ ဣဋ္ဌဉ္စ ဟောတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနိဋ္ဌံ ဣဋ္ဌန္တိ ဣဋ္ဌဿ ‘‘အနိဋ္ဌ’’န္တိ၊ အနိဋ္ဌဿ ‘‘ဣဋ္ဌ’’န္တိ ဂဟဏေ ယထာသင်္ချံ ယောဇနာ. ဣန္ဒြိယဝိကာရာပတ္တိအာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ပုရေတရံ ပဝတ္တစိတ္တာဘိသင်္ခါရဝသေနာပိ ဟိ ဝိနာဝ သညာဝိပလ္လာသံ ဣဋ္ဌံ ‘‘အနိဋ္ဌ’’န္တိ၊ အနိဋ္ဌဉ္စ ‘‘ဣဋ္ဌ’’န္တိ ဂယှတီတိ.

တေန ဝိပါကေနာတိ တေန ကုသလာကုသလဝိပါကေန. အာရမ္မဏဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတန္တိ ယတ္ထ တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တဿ ဗုဒ္ဓရူပါဒိကဿ ဂူထာဒိကဿ စ အာရမ္မဏဿ ယထာက္ကမံ ဣဋ္ဌတံ အနိဋ္ဌတဉ္စ နိဒဿေတိ. ဝိဇ္ဇမာနေပိ သညာဝိပလ္လာသေ အာရမ္မဏေန ဝိပါကနိယမဒဿနန္တိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ကုသလဝိပါကောဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ အကုသလဝိပါကောဝါတိ ဧဝံ အာရမ္မဏေန ဝိပါကနိယမဒဿနံ. အာရမ္မဏနိယမဒဿနတ္ထန္တိ ယံ ကုသလဝိပါကဿ အာရမ္မဏံ၊ တံ ဣဋ္ဌံ နာမ. ယံ အကုသလဝိပါကဿ အာရမ္မဏံ၊ တံ အနိဋ္ဌံ နာမာတိ ဒဿနတ္ထံ. အာရမ္မဏေန နိယာမိတော ဟိ ဝိပါကော အတ္တနော ဥပကာရကဿ အာရမ္မဏဿ နိယာမကော ဟောတီတိ.

ဒွါရန္တရေ ဒုက္ခဿ ပစ္စယဘူတဿ အာရမ္မဏဿ ဒွါရန္တရေ သုခဝိပါကုပ္ပါဒနတော၊ ဒွါရန္တရေ သုခဿ ပစ္စယဘူတဿ အာရမ္မဏဿ ဒွါရန္တရေ ဒုက္ခဝိပါကုပ္ပါဒနတော ဝိပါကေန အာရမ္မဏနိယမဒဿနေန ဝိပါကဝသေန ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာ ဒဿိတာတိ ယောဇနာ.

၇. ဒုပ္ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန ကာရဏဘူတေန လက္ခဏဿ ဣန္ဒြိယာဒိသဘာဝဿ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတာ၊ ဧဝံ သုပရိဂ္ဂဟဋ္ဌေန လက္ခဏသုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဒူရေ’’တိ အဝုတ္တဿာတိ လက္ခဏတော ‘‘ဒူရေ’’တိ အကထိတဿ. ဝုတ္တမ္ပီတိ လက္ခဏတော ‘‘ဒူရေ’’တိ ဝုတ္တမ္ပိ သုခုမရူပံ.

‘‘ဘိန္ဒမာနော’’တိ သမ္ဘိန္ဒမာနောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မိဿကံ ကရောန္တော’’တိ. ယသ္မာ ပန ဘေဒနံ ဝိဘာဂကရဏမ္ပိ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ‘‘ဘိန္ဒမာနော’’တိ ပဒဿ ‘‘ဝိသုံ ကရောန္တော’’တိ အတ္ထမာဟ. တတိယဝိကပ္ပေ ပန ဘိန္ဒမာနောတိ ဝိနာသေန္တောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သန္တိကဘာဝံ ဘိန္ဒိတွာ ဒူရဘာဝံ၊ ဒူရဘာဝဉ္စ ဘိန္ဒိတွာ သန္တိကဘာဝံ ကရောန္တော’’တိ. န ဟိ သက္ကာ သန္တိကဿ တဗ္ဘာဝံ အဝိနာသေတွာ ဒူရဘာဝံ ကာတုံ၊ တထာ ဣတရဿာပိ. သန္တိကဘာဝကရဏေန န ဘိန္ဒတိ န ဝိနာသေတိ၊ န စ ဩကာသဒူရတော လက္ခဏတော ဒူရံ ဝိသုံ ကရဏေန ဘိန္ဒတိ ဝိဘာဂံ ကရောတိ၊ နာပိ ဩကာသဒူရေန လက္ခဏတော ဒူရံ ဝေါမိဿကကရဏေန ဘိန္ဒတိ သမ္ဘိန္ဒတီတိ ယောဇနာ. ‘‘တိဓာ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ဝိသုံ ကရောတိ၊ ဝေါမိဿကံ ကရောတီတိ ကရောတိ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဧတ္ထာပီ’’တိအာဒိနာ ယထာ ‘‘ဩကာသတော ဒူရမေဝ ဘိန္ဒတီ’’တိ ဧတ္ထ ဩကာသတော ဒူရဿ ဩကာသတော သန္တိကဘာဝကရဏံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဝိနာသနံ ဘေဒနံ၊ ဧဝံ ‘‘န လက္ခဏတော ဒူရံ ဘိန္ဒတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ လက္ခဏတော ဒူရဿ လက္ခဏတော သန္တိကဘာဝါကရဏံ အဘေဒနံ အဝိနာသနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဝေါမိဿကကရဏဝိဘာဂကရဏတ္ထတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဘိန္ဒမာနောတိ ဧတ္ထ စ အညထာ ဘေဒနံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ပစ္ဆိမနယေ ဝိနာသနတ္ထမေဝ သန္ဓာယ ‘‘ဘေဒနံ ဣဓ စ အညထာ ဝုတ္တ’’န္တိ အဝေါစ.

ရူပက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.