၁. ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

၁. ဈာနင်္ဂါနေဝ ဝိမောက္ခောတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဝိမောက္ခသဟဇာတေန နာမကာယေနာ’’တိ. ယေန ဟိ သဒ္ဓိန္တိအာဒိနာ ပဌမံ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဖဿေနပိ ဖုဋ္ဌာယေဝ နာမာတိ ဧတေန ‘‘အပိစေသာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ဒုတိယံ သမ္ဖဿေန ဖုသနတ္ထံ၊ ဣတရေဟိ ဣတရေ ကာရဏတ္ထေ. သမင်္ဂိဘာဝဖုသနကာရဏဘာဝါ ဟိ ဖုသနာတိ ဝုတ္တာတိ. ပုနပိ ပဌမတ္ထမေဝ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ ဝိဝရန္တော ‘‘တတြာဿာ’’တိအာဒိမာဟ. ဌပေတွာ တာနိ အင်္ဂါနိ သေသာ အတိရေကပဏ္ဏာသဓမ္မာတိ ဧတ္ထ ဝေဒနာသောမနဿိန္ဒြိယာနိ သင်္ဂဟိတာနီတိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိ. ဧဝံ သတိ ဝေဒနာသောမနဿိန္ဒြိယေဟိ သုခဿ ဖုသိတဗ္ဗတ္တာ တိဏ္ဏဉ္စ တေသံ အနညတ္တာ တေနေဝ တဿ ဖုသနာ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ၊ ဝေဒယိတာဓိပတိယဋ္ဌေဟိ ဥပနိဇ္ဈာယနဘာဝပဋိလာဘဿ ဝုတ္တတ္တာ. အထ ဝါ ဌပေတွာ တာနိ အင်္ဂါနီတိ အင်္ဂါနံ ဗဟုတ္တာ ဗဟုဝစနံ. တေသု ပန ပစ္စေကမ္ပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ ‘‘ဝိတက္ကံ ဌပေတွာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ‘‘သုခံ ဌပေတွာ’’တိ ဣမိဿာ ယောဇနာယ သေသာ တယော ခန္ဓာ ဟောန္တိ၊ ဣတရာသု စတ္တာရောတိ. သဗ္ဗယောဇနာသု စ တယော အန္တော ကတွာ ‘‘စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

၂. ယော အသမယဝိမောက္ခေန ဧကစ္စေဟိ အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော အသမယဝိမောက္ခူပနိဿယလာဘေန စ သာတိသယေန သမယဝိမောက္ခေန၊ သော ဧဝ သမယဝိမုတ္တော. သော ဟိ တေန ဝိမုတ္တော ဈာနလာဘီ သေက္ခော ရူပါရူပဘဝတော အပုနရာဝဋ္ဋကော ကာမရာဂါဒီဟိ တထာဝိမုတ္တောဝ ဟောတီတိ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိံ လဒ္ဓုံ အရဟတိ. ပုထုဇ္ဇနော ပန ဈာနလာဘီ ပုနရာဝဋ္ဋကဓမ္မော ပုန ကာမရာဂါဒိသမုဒါစာရဘာဝတော ဝိမုတ္တော နာမ န ဟောတီတိ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိံ နာရဟတိ၊ တေန သော ‘‘သမယဝိမုတ္တော’’တိ န ဝုတ္တော. အရဟတော ပန အပရိက္ခီဏာ အာသဝါ နတ္ထိ၊ ယတော ဝိမုစ္စေယျ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရမတ္တာ ဟိ တဿ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာတိ. တသ္မာ တဿ န အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိဘာဝဿ အသမယဝိမုတ္တပညတ္တိဘာဝဿ ဝါ ကာရဏံ. တဒကာရဏဘာဝမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘န ဟေဝ ခေါ။ပေ။ ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ န သုက္ခဝိပဿကဿေဝ အသမယဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သဗ္ဗောပိ ဟိ အရဟာ အသမယဝိမုတ္တောတိ. ဗာဟိရာနန္တိ လောကုတ္တရတော ဗဟိဘူတာနံ၊ လောကိယာနန္တိ အတ္ထော.

၃. အရူပက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနမတ္တဝါစကော အရူပသဒ္ဒေါ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ရူပတော အည’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စိတ္တမဉ္ဇူသန္တိ သမာဓိံ. အဘိညာဒီနဉှိ ဓမ္မာနံ ပါဒကဘာဝေန သမာဓိ မဉ္ဇူသာသဒိသော ဟောတိ. အဒ္ဓါနံ ဖရိတုန္တိ ဒီဃကာလံ ဗျာပေတုံ၊ ပဝတ္တေတုန္တိ အတ္ထော. ‘‘သမ္မဇ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ တတ္ထ အာဒရဿ အကတတ္တာ ဝတ္တဘေဒေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ဝတ္တဘေဒမတ္တေန နဋ္ဌာ ပန သမာပတ္တိ ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိ နဋ္ဌာ ဝိယ န ကိဉ္စေန ပစ္စာဟရိတဗ္ဗာ ဟောတိ မန္ဒပါရိပန္ထကတ္တာ၊ တသ္မာ ဝတ္တသမိတကရဏမတ္တေနေဝ ပစ္စာဟရိတဗ္ဗတ္တာ ‘‘အပ္ပေန္တောဝ နိသီဒီ’’တိ အာဟ.

၄. အတ္တနော အနုရူပေန ပမာဒေန ဝီတိနာမေန္တာနမ္ပိ သမာပတ္တိ န ကုပ္ပတီတိ ပရိဟီနော နာမ န ဟောတိ၊ တသ္မိံ တသ္မိံ ဗျာသင်္ဂေ ပဋိသံဟဋမတ္တေ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထတာယာတိ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ကိဿ ပန၊ ဘန္တေ၊ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော လာဘသက္ကာရသိလောကော အန္တရာယာယာတိ? ယာ ဟိဿ သာ၊ အာနန္ဒ၊ အကုပ္ပါ စေတောဝိမုတ္တိ၊ နာဟံ တဿာ လာဘသက္ကာရသိလောကံ အန္တရာယာယ ဝဒါမိ. ယေ စ ခွဿ၊ အာနန္ဒ၊ အပ္ပမတ္တဿ အာတာပိနော ပဟိတတ္တဿ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ အဓိဂတာ၊ တေသာဟမဿ လာဘသက္ကာရသိလောကံ အန္တရာယာယ ဝဒါမီ’’တိ သုတ္တေ (သံ. နိ. ၂.၁၇၉) ပန သမယေန သမယံ အာပဇ္ဇနေန ပရိဟရိတဗ္ဗာနံ သမာပတ္တိသုခဝိဟာရာနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ဗျာသင်္ဂကာလေ အနိပ္ဖတ္တိတော လာဘသက္ကာရသိလောကော အန္တရာယောတိ ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပါယေနဿ တေန အဝိရောဓော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၅. ဓမ္မာနံ။ပေ။ ပီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဓမ္မေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဣဓ ဟိ တာဟိ သမာပတ္တီဟိ ပရိဟာယေယျာတိ ဓမ္မေဟိ ပုဂ္ဂလဿ ပရိဟာနမ္ပိ အပရိဟာနမ္ပိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဿ ပမာဒမာဂမ္မ တာ သမာပတ္တိယော ကုပ္ပေယျုန္တိ ဓမ္မာနံ ကုပ္ပနံ အကုပ္ပနဉ္စ ဝုတ္တံ၊ ပုဂ္ဂလဿ ပန ပရိဟာနဓမ္မာနမေဝ ဝိနာသောတိ ဝစနနာနတ္တမတ္တေန ဝစနတ္ထနာနတ္တမတ္တေန ဝါ ပရိယာယန္တရတာ ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

၇-၈. စေတနာ သမာပတ္တိစေတနာ တဒါယူဟနာ စ. အနုရက္ခဏာ သမာပတ္တိဥပကာရာနုပကာရပရိဂ္ဂါဟိကာ ပညာသဟိတာ သတိ. တာဟိ စေတိယမာနအနုရက္ခိယမာနသမာပတ္တီနံ ဘဗ္ဗာ စေတနာဘဗ္ဗာ အနုရက္ခဏာဘဗ္ဗာ.

၁၀. ပုထုဇ္ဇနဂေါတ္တန္တိ ပုထုဇ္ဇနသိက္ခံ၊ ပုထုဇ္ဇနဂတာ တိဿော သိက္ခာ အတိက္ကန္တာတိ အတ္ထော. တာ ဟိ သံယောဇနတ္တယာနုပစ္ဆေဒေန ‘‘ပုထုဇ္ဇနသိက္ခာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ.

၁၁. အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌော စ ဝဋ္ဋဘယတော ပညုဗ္ဗေဂေန ဥဗ္ဗိဇ္ဇန္တော ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနေဟိ ဥပရတောတိ ဘယူပရတော နာမာတိ အာဟ ‘‘သတ္တ သေက္ခာ ဘယူပရတာ’’တိ.

၁၂. ဘဝင်္ဂပညာဝိရဟိတာ ‘‘ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတာ’’တိ ဣမိနာ ဂဟိတာတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ ကေစိ ‘‘ဒုပ္ပညာ’’တိ ဣမိနာ ဂယှန္တီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အပ္ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂဖလူပနိဿယာ’’တိ. ပညာယ ဟိ ဝိနာ န တဒုပနိဿယော အတ္ထီတိ.

၁၄. ယတ္ထ နိယတာနိယတဝေါမိဿာ ပဝတ္တိ အတ္ထိ၊ တတ္ထေဝ နိယတဓမ္မာ ဟောန္တီတိ ဥတ္တရကုရူသု တဒဘာဝါ နိယတော နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယာ ပန ဥတ္တရကုရုကာန’’န္တိအာဒိမာဟ.

၁၆. တေရသသု သီသေသု ပလိဗောဓသီသာဒီနိ ပဝတ္တသီသဉ္စ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနိ၊ အဓိမောက္ခသီသာဒီနိ ပရိယာဒကာနိ၊ ပရိယာဒကဖလံ ဂေါစရသီသံ. တဉှိ ဝိသယဇ္ဈတ္တဖလဝိမောက္ခောတိ. ပရိယာဒကဿ မဂ္ဂဿ ဖလဿ စ အာရမ္မဏံ သင်္ခါရသီသံ သင်္ခါရဝိဝေကဘူတော နိရောဓောတိ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနံ ပရိယာဒကဖလာရမ္မဏာနံ သဟ ဝိယ သံသိဒ္ဓိဒဿနေန သမသီသိဘာဝံ ဒဿေတုံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၈၇) တေရသ သီသာနိ ဝုတ္တာနိ. ဣဓ ပန ‘‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စာ’’တိ ဝစနတော တေသု ကိလေသပဝတ္တသီသာနမေဝ ဝသေန ယောဇနံ ကရောန္တော ‘‘တတ္ထ ကိလေသသီသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဝတ္တသီသမ္ပိ ဝဋ္ဋတော ဝုဋ္ဌဟန္တော မဂ္ဂေါ စုတိတော ဥဒ္ဓံ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ယဒိပိ ပရိယာဒိယတိ၊ ယာဝ ပန စုတိ၊ တာဝ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော ‘‘ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတီ’’တိ အာဟ. ကိလေသပရိယာဒါနေန ပန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗာ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ စ ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၇၈၊ သံ. နိ. ၃.၁၂၊ ၁၄) ဝစနတော ဟိ ပစ္စဝေက္ခဏပရိသမာပနေန ကိလေသပရိယာဒါနံ သမာပိတံ နာမ ဟောတိ. တံ ပန ပရိသမာပနံ ယဒိ စုတိစိတ္တေန ဟောတိ၊ တေနေဝ ဇီဝိတပရိသမာပနဉ္စ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရစုတိသမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ အပုဗ္ဗာစရိမတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝါရသမတာယာ’’တိ. ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဧတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တမေဝ ဘဝင်္ဂေါတရဏဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၁၇. မဟာပယောဂေါတိ မဟာကိရိယော ဝိပတ္တိကရဏမဟာမေဃုဋ္ဌာနာကာရဝိနာသော. တိဋ္ဌေယျာတိ ဝိနာသော နပ္ပဝတ္တေယျာတိ အတ္ထော.

၁၈. အရဏီယတ္တာတိ ပယိရုပါသိတဗ္ဗတ္တာ.

၂၀. ယာယ ကတကိစ္စတာ ဟောတိ၊ တာယ အဂ္ဂဝိဇ္ဇာယ အဓိဂတာယ တေဝိဇ္ဇတာဘာဝေါ နိပ္ပရိယာယတာ၊ သာ စ အာဂမနဝသေန သိဒ္ဓါ သာတိသယာ တေဝိဇ္ဇတာတိ အာဟ ‘‘အာဂမနီယမေဝ ဓုရ’’န္တိ.

၂၂. တတ္ထ စာတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ၊ သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပတ္တိယာ အာဓာရဘာဝေ ဝါ. တတ္ထေဝ ဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော နာမ ဟောတီတိ.

၂၃. အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသူတိ စ အနနုဿုတေသု သစ္စေသူတိ အတ္ထော.

၂၄. ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ (မ. နိ. ၂.၂၄၈၊ ၃.၃၁၂၊ ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉၊ ဓ. သ. ၂၄၈) နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ ‘‘ယတော ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ၊ ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ယဒိပိ မဟာနိဒါနသုတ္တေ ဝုတ္တံ၊ တံ ပန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ကီဋာဂိရိသုတ္တဝသေန သဗ္ဗဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသင်္ဂဟတ္ထံ ‘‘အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သဟဇာတနာမကာယေန ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတီ’’တိ အာဟ. ကီဋာဂိရိသုတ္တေ ဟိ ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပါ၊ တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ၊ ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၂) အရူပသမာပတ္တိဝသေန စတ္တာရော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ ဝုတ္တာ၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌော စ ဝုတ္တလက္ခဏောပပတ္တိတောတိ. ကာယသက္ခိမှိပိ ဧသေဝ နယော.

ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ န အာသဝါ ပညာယ ပဿန္တိ၊ ဒဿနကာရဏာ ပန ပရိက္ခီဏာ ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာတိ ဝုတ္တာ. ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ ဧဝ ဟိ ဒဿနံ ပုရိမကိရိယာ ဟောတီတိ. နာမနိဿိတကော ဧသောတိ ဧသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ရူပတော မုစ္စိတွာ နာမံ နိဿာယ ဌိတော ပုန တတော မုစ္စနတော ‘‘နာမနိဿိတကော’’တိ ဝတွာ တဿ စ သာဓကံ သုတ္တံ ဝတွာ ‘‘ကာယဒွယတော သုဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ အာဟာတိ အတ္ထော. သုတ္တေ ဟိ အာကိဉ္စညာယတနလာဘိနော ဥပသီဝဗြာဟ္မဏဿ ဘဂဝတာ နာမကာယာ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ မုနိ အက္ခာတောတိ.

ပဌမတ္ထေရဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒေ ဥဘတော ဘာဂတော ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ၊ တတိယတ္ထေရဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တတ္ထ ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော၊ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒနေဟိ ဝါ ကာယဒွယတော ဝိမုတ္တောတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အရူပါဝစရံ ပန နာမကာယတော စ ဝိမုတ္တန္တိ နီဝရဏသင်္ခါတနာမကာယတော ဝိမုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တဉှိ နီဝရဏဒူရီဘာဝေန နာမကာယတော ရူပတဏှာဝိက္ခမ္ဘနေန ရူပကာယတော စ ဝိမုတ္တတ္တာ ဧကဒေသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တံ နာမ ဟောတီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပါဒကဘူတံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တနာမလာဘဿ ကာရဏံ ဘဝိတုံ ယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော.

၂၅. ဧတေသု ဟိ ဧကောပိ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီ န ဟောတီတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝဿ ကာရဏဘူတံ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တံ ဧကမ္ပိ ဝိမောက္ခံ အနဓိဂတောတိ အဓိပ္ပါယော. အရူပါဝစရေသု ဟိ ဧကမ္ပိ အဓိဂတော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝကာရဏပဋိလာဘတော အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန တေန တံနာမဒါနေ သမတ္ထေန ‘‘အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီ’’တွေဝ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘အရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ပနာ’’တိအာဒိ.

၂၆. ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော၊ ဖုဋ္ဌာနံ အရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပါယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတ္ထ ဥပယောဂဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကရောတိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗောပါယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၅) ဝိယ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော၊ တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ၊ န ပန ကာယေန သစ္ဆိကတော. နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ၊ တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိကရောတီတိ ကာယသက္ခီတိ ဝုစ္စတိ၊ န တု ဝိမုတ္တောတိ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ.

၂၇. ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တောတိ ဧတေန စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓဿ ပတ္တတံ ဒီပေတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တော’’တိ ဝါ ပါဌော၊ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဌမဖလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တောတိ.

၂၈. ဣမံ ပန နယံ ‘‘နော’’တိ ပဋိက္ခိပိတွာတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တဘာဝပ္ပတ္တာနံ ပညာနာနတ္တံ ဝုတ္တံ၊ န ပန ယေန ဝိသေသေန သော ဝိသေသော ပတ္တော၊ သော ဝုတ္တောတိ ဣမံ ဒေါသံ ဒိသွာ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဂမဋ္ဌကထာသူတိ စ ဝစနေန အာဂမနီယနာနတ္တသန္နိဋ္ဌာနမေဝ ထိရံ ကရောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုတ္တောတိ ဧတေန သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝါ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ အတ္ထော.

၂၉. ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညံ သာတိသယံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. ပညာ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဟတီတိ နိဗ္ဗာနာဘိမုခံ ဂမေတီတိ အတ္ထော.

၃၁. ဧဝံ မဂ္ဂက္ခဏေပီတိ အယံ အပိ-သဒ္ဒေါ ကသ္မာ ဝုတ္တော၊ နနု အရိယေန အဋ္ဌင်္ဂိကေန မဂ္ဂေန သမန္နာဂတော မဂ္ဂက္ခဏေ ဧဝ ဟောတီတိ တဒါ ဧဝ သောတာပန္နော နာမာတိ အာပန္နန္တိ? နာပန္နံ. မဂ္ဂေန ဟိ အတ္တနာ သဒိသဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ ဝါ သတ္တင်္ဂိကဿ ဝါ ဖလဿ သောတောတိ နာမံ ဒိန္နန္တိ တေနပိ သမန္နာဂတဿ သောတာပန္နဘာဝတော၊ သောတေန ဝါ မဂ္ဂေန ပဝတ္တေတုံ အပရိဟီနေန ဖလဋ္ဌောပိ သမန္နာဂတော ဧဝ နာမ၊ န စ တေန ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဝိယ သောတော သမာပဇ္ဇိယမာနော၊ တသ္မာ သမာပန္နသောတတ္တာ ပဌမဖလတော ပဋ္ဌာယ ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တော. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ယေ ကေစိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မယိ အဝေစ္စပ္ပသန္နာ၊ သဗ္ဗေ တေ သောတာပန္နာ. တေသံ သောတာပန္နာနံ ပဉ္စန္နံ ဣဓ နိဋ္ဌာ၊ ပဉ္စန္နံ ဣဓ ဝိဟာယ နိဋ္ဌာ’’တိ (အ. နိ. ၁၀.၆၄). တတ္ထ ဒုတိယဖလဋ္ဌာဒီနံ ဝိသုံ နာမံ အတ္ထီတိ ပဌမဖလဋ္ဌော ဧဝ ဣတရေဟိ ဝိသေသိယမာနော ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တောတိ သော ဧဝ ဣဓာဓိပ္ပေတော. ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂေန ဗုဇ္ဈတီတိ ဧတေန ပဋိလဒ္ဓမဂ္ဂဿ စတုသစ္စပစ္စဝေက္ခဏာဒီနံ ဥပနိဿယဘာဝံ ဒဿေတိ. သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ နိဿယော ဧတဿာတိ ဟိ သမ္ဗောဓိပရာယဏောတိ. ဒုတိယေနတ္ထေန သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ ဂတိ ဧတဿာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော.

၃၂. ကေဝလေန ကုလသဒ္ဒေန မဟာကုလမေဝ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘မဟာဘောဂကုလေသုယေဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အတ္ထော’’တိ.

၃၃. ခန္ဓဗီဇံ နာမ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ. ဣဟဋ္ဌကနိဇ္ဈာနိကဝသေနေဝ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကထိတာတိ သဇ္ဈာနကော အဇ္ဈတ္တသံယောဇနသမုစ္ဆေဒေ အကတေပိ အနာဂါမိသဘာဂေါ အနာဝတ္တိဓမ္မော ဣဓ ဂဏနူပဂေါ န ဟောတိ၊ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ စ သံသရဏကော ကာမဘဝဂတော ဟီနဇ္ဈာနကော ဣဓ ဂဏနူပဂေါတိ အဓိပ္ပါယော.

၃၄. ယံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ‘‘ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ တနုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိအာဒိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ အတ္ထော.

၃၆. ဥပပန္နံ ဝါ သမနန္တရာတိ ဥပပန္နံ ဝါ ဧတေန ပုဂ္ဂလေန ဟောတိ၊ အထ သမနန္တရာ အရိယမဂ္ဂံ သဉ္ဇနေတိ. အပ္ပတ္တံ ဝါ ဝေမဇ္ဈံ အာယုပ္ပမာဏန္တိ အာယုပ္ပမာဏံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတ္တံ ဟောတိ၊ ဧတ္ထန္တရေ အရိယမဂ္ဂံ သဉ္ဇနေတီတိ အယမေတ္ထ ပါဠိအတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘အပ္ပတွာ ပဗ္ဗတံ နဒီ’’တိ ဝိယ အာယုပ္ပမာဏံ ဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတ္တံ ဝါ ဟုတွာတိ ပရသဒ္ဒယောဂေ ပရတော ဘူတော ဟုတွာ သဒ္ဒေါ ဝစနသေသဘူတော ပယုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၃၇. ဥပဟစ္စာတိ ဧတဿ ဥပဂန္တွာတိ အတ္ထော၊ တေန ဝေမဇ္ဈာတိက္ကမော ကာလကိရိယောပဂမနဉ္စ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတိက္ကမိတွာ ဝေမဇ္ဈ’’န္တိအာဒိ.

၄၀. ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေနာတိ ဥဒ္ဓံ ဝဟတီတိ ဥဒ္ဓံဝါဟီ၊ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတံ ဝါ၊ တဿ ဘာဝေါ၊ တေန ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဝိဟေသု ဥဒ္ဓံသောတော ယဒိပိ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ န ဟောတိ၊ ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတု၊ ပရိနိဗ္ဗာယိနော ပန တဿ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိတာ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိတာ စ အတ္ထီတိ တတ္ထ ဒသ အနာဂါမိနော ဝုတ္တာ၊ ဧဝံ အတပ္ပါဒီသုပိ. အနုပဟစ္စတလာတိ အပ္ပတ္တတလာ. အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီနံ လဟုသာလဟုသဂတိကာ ဧဝ ပရိတ္တဝိပုလတိဏကဋ္ဌဈာပကပပ္ပဋိကာသဒိသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ န ဥပ္ပဇ္ဇိတွာဝ နိဗ္ဗာယနကာဒီဟိ အဓိမတ္တတာ ဝိယ သမုဒ္ဒံ ပတွာ နိဗ္ဗာယနကတော အနဓိမတ္တတာ ဝိယ စ အန္တရာ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီဟိ ဥဒ္ဓံသောတတော စ အဓိမတ္တာနဓိမတ္တတာ. တေ ဧဝ ဟိ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောတိ. တတော မဟန္တတရေတိ ဝစနံ တိဏကဋ္ဌဈာပနသမတ္ထပပ္ပဋိကာဒဿနတ္ထံ၊ န အဓိမတ္တ နာဓိမတ္တဒဿနတ္ထန္တိ.

နော စဿ နော စ မေ သိယာတိ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာဒိကံ ဟေတုပဉ္စကံ နော စ အဿ၊ ဝိညာဏာဒိကံ ဣဒံ ဖလပဉ္စကံ ဝတ္တမာနံ နော စ မေ သိယာတိ အတ္ထော. တေန အတီတဘဝသံသိဒ္ဓိတော ဒုက္ခသမုဒယတော ဣမဿ ဒုက္ခဿ ပဝတ္တိဒဿနတော ပစ္စယသမုဒယဋ္ဌေန ခန္ဓာနံ ဥဒယဒဿနပဋိပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ. န ဘဝိဿတိ၊ န မေ ဘဝိဿတီတိ ယဒိ ဧတရဟိ ဟေတုပဉ္စကံ န ဘဝိဿတိ၊ အနာဂတေ ဖလပဉ္စကံ န မေ ဘဝိဿတီတိ အတ္ထော. ဧတေန ပစ္စယနိရောဓဋ္ဌေန ဝယဒဿနပဋိပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတိ၊ ဧတရဟိ အနာဂတေ စ အတ္တတ္တနိယနိဝါရဏဝသေန သုညတာပဋိပတ္တိ ဝါ စတူဟိပိ ဝုတ္တာ. ယဒတ္ထီတိ ယံ အတ္ထိ. ဘူတန္တိ သသဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တံ ဝါ ယထာဒိဋ္ဌဥဒယဗ္ဗယံ ယထာဒိဋ္ဌသုညတံ ဝါ ခန္ဓပဉ္စကံ ပရိကပ္ပိတဣတ္ထိပုရိသသတ္တာဒိဘာဝရဟိတံ နာမရူပမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာယ ဝိဝဋ္ဋမာနသော တံ ဘူတံ ပဇဟာမီတိ ဥပေက္ခံ ပဋိလဘတိ၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏေန ဥပေက္ခကော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ဘဝေ န ရဇ္ဇတိ၊ သမ္ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ အဝိသိဋ္ဌေ ဝိသိဋ္ဌေ စ ဘဝေ န ရဇ္ဇတီတိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နော ပန ဘဝေါ ဘဝေါ၊ အနာဂတော ဇာတိယာ ဂဟဏေန ဂဟိတော သမ္ဘဝေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ဘဝေါတိ ဘူတမေဝ ဝုစ္စတိ၊ သမ္ဘဝေါ တဒါဟာရော၊ တသ္မိံ ဒွယေ န ရဇ္ဇတီတိ သေက္ခပဋိပတ္တိံ ဒဿေတိ. ဘူတေ ဟိ သသမ္ဘဝေ စ ဝိရာဂေါ သေက္ခပဋိပတ္တိ. ယထာဟ ‘‘ဘူတမိဒန္တိ၊ ဘန္တေ၊ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ၊ ဘူတမိဒန္တိ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ ဘူတဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝန္တိ ယထာဘူတံ။ပေ။ ဒိသွာ တဒါဟာရသမ္ဘဝဿ နိဗ္ဗိဒါယ။ပေ။ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တဒါဟာရနိရောဓာယ ယံ ဘူတံ၊ တံ နိရောဓဓမ္မန္တိ ယထာဘူတံ။ပေ။ ဒိသွာ နိရောဓဓမ္မဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ၊ ဘန္တေ၊ သေက္ခော ဟောတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၃၁). အထုတ္တရီတိ အထ ဧဝံ အရဇ္ဇမာနော ဥတ္တရိ သန္တံ ပဒံ နိဗ္ဗာနံ အနုက္ကမေန မဂ္ဂပညာယ သမ္မာ ပဿတိ၊ တဉ္စ ခွဿ ပဒံ န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သစ္ဆိကတံ စတုတ္ထမဂ္ဂေနေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဿ တဿ တေန အသစ္ဆိကတတ္တာ.

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.