.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.
အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ
ဆက္ကနိပါတ-ဋီကာ
၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ
၁. အာဟုနေယျဝဂ္ဂေါ
၁. ပဌမအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁. ဆက္ကနိပါတဿ ပဌမေ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ နိဿယဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ. သသမ္ဘာရကနိဒ္ဒေသောယံ ယထာ ‘‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’’တိ၊ တသ္မာ နိဿယသီသေန နိဿိတဿ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာယမတ္ထော ‘‘စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏေ အာပါထဂတေ တံ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိသွာ’’တိ. နေဝ သုမနော ဟောတီတိ ဇဝနက္ခဏေ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ ရာဂံ အနုပ္ပါဒေန္တော နေဝ သုမနော ဟောတိ ဂေဟဿိတပေမဝသေနပိ မဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ရာဂဿ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. န ဒုမ္မနောတိ အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော န ဒုမ္မနော. ပသာဒညထတ္တဝသေနပိ ဣဋ္ဌေပိ အနိဋ္ဌေပိ မဇ္ဈတ္တေပိ အာရမ္မဏေ န သမံ သမ္မာ အယောနိသော ဂဟဏံ အသမပေက္ခနံ. အယဉ္စဿ ပဋိပတ္တိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ စာတိ အာဟ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော ဟုတွာ’’တိ. သတိယာ ယုတ္တတ္တာ သတော. သမ္ပဇညေန ယုတ္တတ္တာ သမ္ပဇာနော. ဉာဏုပ္ပတ္တိပစ္စယရဟိတကာလေပိ ပဝတ္တိဘေဒနတော ‘‘သတတဝိဟာရော ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. သတတဝိဟာရောတိ ခီဏာသဝဿ နိစ္စဝိဟာရော သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တနကဝိဟာရော. ဌပေတွာ ဟိ သမာပတ္တိဝေလံ ဘဝင်္ဂဝေလဉ္စ ခီဏာသဝါ ဣမိနာဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝိဟာရေန ဝိဟရန္တိ.
ဧတ္ထ စ ‘‘ဆသု ဒွါရေသုပိ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ကထိတာ. ‘‘သမ္ပဇာနော’’တိ ဝစနတော ပန စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ တေဟိ ဝိနာ သမ္ပဇာနတာယ အသမ္ဘဝတော. သတတဝိဟာရဘာဝတော အဋ္ဌ မဟာကိရိယစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ‘‘နေဝ သုမနော န ဒုမ္မနော’’တိ ဝစနတော အဋ္ဌ မဟာကိရိယစိတ္တာနိ၊ ဟသိတုပ္ပါဒေါ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စာတိ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ရာဂဒေါသသဟဇာတာနံ သောမနဿဒေါမနဿာနံ အဘာဝေါ တေသမ္ပိ သာဓာရဏောတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန အာဂတာနံ ဣမေသံ သတတဝိဟာရာနံ သောမနဿံ ကထံ လဗ္ဘတီတိ စေ? အာသေဝနတော. ကိဉ္စာပိ ခီဏာသဝေါ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ မဇ္ဈတ္တော ဝိယ ဗဟုလံ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓပကတိဘာဝါဝိဇဟနတော၊ ကဒါစိ ပန တထာ စေတောဘိသင်္ခါရာဘာဝေ ယံ တံ သဘာဝတော ဣဋ္ဌံ အာရမ္မဏံ၊ တဿ ယာထာဝသဘာဝဂ္ဂဟဏဝသေနပိ အရဟတော စိတ္တံ ပုဗ္ဗာသေဝနဝသေန သောမနဿသဟဂတံ ဟုတွာ ပဝတ္တတေဝ.
ပဌမအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၂-၇. ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ
၂-၇. ဒုတိယေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၈၀) အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ နာနပ္ပကာရံ. ဣဒ္ဓိဝိဓန္တိ ဣဒ္ဓိကောဋ္ဌာသံ. ပစ္စနုဘောတီတိ ပစ္စနုဘဝတိ၊ ဖုသတိ သစ္ဆိကရောတိ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိဿ အနေကဝိဟိတဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ’’တိ ဣမိနာ ကရဏတော ပုဗ္ဗေဝ ပကတိယာ ဧကောပိ ဟုတွာ. ဗဟုဓာ ဟောတီတိ ဗဟူနံ သန္တိကေ စင်္ကမိတုကာမော ဝါ သဇ္ဈာယံ ကာတုကာမော ဝါ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုကာမော ဝါ ဟုတွာ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဟောတိ. အာဝိဘာဝံ တိရောဘာဝန္တိ ဧတ္ထ အာဝိဘာဝံ ကရောတိ၊ တိရောဘာဝံ ကရောတီတိ အယမတ္ထော. ဣဒမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၃.၁၁) ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝိဘာဝန္တိ ကေနစိ အနာဝုဋံ ဟောတိ အပ္ပဋိစ္ဆန္နံ ဝိဝဋံ၊ တိရောဘာဝန္တိ ကေနစိ အာဝုဋံ ဟောတိ ပဋိစ္ဆန္နံ ပိဟိတံ ပဋိကုဇ္ဇိတ’’န္တိ. တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ သေယျထာပိ အာကာသေတိ ဧတ္ထ တိရောကုဋ္ဋန္တိ ပရကုဋ္ဋံ၊ ကုဋ္ဋဿ ပရဘာဂန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသ နယော ဣတရေသု. ကုဋ္ဋောတိ စ ဂေဟဘိတ္တိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. ပါကာရောတိ ဂေဟဝိဟာရဂါမာဒီနံ ပရိက္ခေပပါကာရော. ပဗ္ဗတောတိ ပံသုပဗ္ဗတော ဝါ ပါသာဏပဗ္ဗတော ဝါ. အသဇ္ဇမာနောတိ အလဂ္ဂမာနော သေယျထာပိ အာကာသေ ဝိယ.
ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ဥမ္မုဇ္ဇန္တိ ဥဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ. နိမုဇ္ဇန္တိ သံသီဒနံ. ဥမ္မုဇ္ဇဉ္စ နိမုဇ္ဇဉ္စ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ. ဥဒကေပိ အဘိဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ ယံ ဥဒကံ အက္ကမိတွာ သံသီဒတိ၊ တံ ဘိဇ္ဇမာနန္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဝိပရီတံ အဘိဇ္ဇမာနံ. ပလ္လင်္ကေန ဂစ္ဆတိ. ပက္ခီ သကုဏောတိ ပက္ခေဟိ ယုတ္တသကုဏော. ဣမေပိ စန္ဒိမသူရိယေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ ဧဝံမဟာနုဘာဝေ ပါဏိနာ ပရာမသတီတိ ဧတ္ထ စန္ဒိမသူရိယာနံ ဒွါစတ္တာလီသယောဇနသဟဿဿ ဥပရိ စရဏေန မဟိဒ္ဓိကတာ၊ တီသု ဒီပေသု ဧကက္ခဏေ အာလောကကရဏေန မဟာနုဘာဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဥပရိစရဏအာလောကကရဏေဟိ မဟိဒ္ဓိကေ မဟာနုဘာဝေ. ပရာမသတီတိ ဂဏှာတိ၊ ဧကဒေသေ ဝါ ဆုပတိ. ပရိမဇ္ဇတီတိ သမန္တတော အာဒါသတလာ ဝိယ ပရိမဇ္ဇတိ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာပီတိ ဗြဟ္မလောကမ္ပိ ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ. ကာယေန ဝသံ ဝတ္တေတီတိ တတြ ဗြဟ္မလောကေ ကာယေန အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တေတိ.
ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာတိ ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗာ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏသမ္ပဋိစ္ဆနသမတ္ထာ ဒိဗ္ဗာ ပသာဒသောတဓာတု ဟောတိ. အယဉ္စာပိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဝီရိယဘာဝနာဗလေန နိဗ္ဗတ္တာ ဉာဏသောတဓာတု တာဒိသာယေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗာ. အပိစ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနာ စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာပိ ဒိဗ္ဗာ. သဝနဋ္ဌေန နိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ သောတဓာတု. သောတဓာတုကိစ္စကရဏေန သောတဓာတု ဝိယာတိပိ သောတဓာတု. တာယ သောတဓာတုယာ. ဝိသုဒ္ဓါယာတိ သုဒ္ဓါယ နိရုပက္ကိလေသာယ. အတိက္ကန္တမာနုသိကာယာတိ မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ သဒ္ဒသဝနေ မာနုသိကံ မံသသောတဓာတုံ အတိက္ကန္တာယ ဝီတိဝတ္တေတွာ ဌိတာယ. ဥဘော သဒ္ဒေ သုဏာတီတိ ဒွေ သဒ္ဒေ သုဏာတိ. ကတမေ ဒွေ? ဒိဗ္ဗေ စ မာနုသေ စ၊ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သဒ္ဒေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ပဒေသပရိယာဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယေ ဒူရေ သန္တိကေ စာတိ ယေ သဒ္ဒါ ဒူရေ ပရစက္ကဝါဠေပိ၊ ယေ စ သန္တိကေ အန္တမသော သဒေဟသန္နိဿိတပါဏကသဒ္ဒါပိ၊ တေ သုဏာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန နိပ္ပဒေသပရိယာဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
ပရသတ္တာနန္တိ အတ္တာနံ ဌပေတွာ သေသသတ္တာနံ. ပရပုဂ္ဂလာနန္တိ ဣဒမ္ပိ ဣမိနာ ဧကတ္ထမေဝ. ဝေနေယျဝသေန ပန ဒေသနာဝိလာသေန စ ဗျဉ္ဇနနာနတ္တံ ကတံ. စေတသာ စေတောတိ အတ္တနော စိတ္တေန တေသံ စိတ္တံ. ပရိစ္စာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ပဇာနာတီတိ သရာဂါဒိဝသေန နာနပ္ပကာရတော ဇာနာတိ. သရာဂံ ဝါ စိတ္တန္တိအာဒီသု ပန အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တံ သရာဂံ စိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝသေသံ စာတုဘူမကံ ကုသလာဗျာကတစိတ္တံ ဝီတရာဂံ. ဒွေ ဒေါမနဿစိတ္တာနိ၊ ဒွေ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စစိတ္တာနီတိ ဣမာနိ ပန စတ္တာရိ စိတ္တာနိ ဣမသ္မိံ ဒုကေ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ. ကေစိ ပန ထေရာ တာနိပိ သင်္ဂဏှန္တိ. ဒုဝိဓံ ပန ဒေါမနဿစိတ္တံ သဒေါသံ စိတ္တံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စာတုဘူမကံ ကုသလာဗျာကတစိတ္တံ ဝီတဒေါသံ. သေသာနိ ဒသ အကုသလစိတ္တာနိ ဣမသ္မိံ ဒုကေ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ. ကေစိ ပန ထေရာ တာနိပိ သင်္ဂဏှန္တိ. သမောဟံ ဝီတမောဟန္တိ ဧတ္ထ ပန ပါဋိပုဂ္ဂလိကနယေန ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတဒွယမေဝ သမောဟံ. မောဟဿ ပန သဗ္ဗာကုသလေသု သမ္ဘဝတော ဒွါဒသဝိဓမ္ပိ အကုသလစိတ္တံ သမောဟံ စိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝသေသံ ဝီတမောဟံ. ထိနမိဒ္ဓါနုဂတံ ပန သံခိတ္တံ၊ ဥဒ္ဓစ္စာနုဂတံ ဝိက္ခိတ္တံ. ရူပါဝစရာရူပါဝစရံ မဟဂ္ဂတံ၊ အဝသေသံ အမဟဂ္ဂတံ. သဗ္ဗမ္ပိ တေဘူမကံ သဥတ္တရံ၊ လောကုတ္တရံ အနုတ္တရံ. ဥပစာရပ္ပတ္တံ အပ္ပနာပ္ပတ္တဉ္စ သမာဟိတံ၊ ဥဘယမပ္ပတ္တံ အသမာဟိတံ. တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏဝိမုတ္တိံ ပတ္တံ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဧတံ ဝိမုတ္တံ၊ ဝိမုတ္တိမပ္ပတ္တံ ဝါ အဝိမုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.
အနေကဝိဟိတန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂) အနေကဝိဓံ၊ အနေကေဟိ ဝါ ပကာရေဟိ ပဝတ္တိတံ သံဝဏ္ဏိတန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ သမနန္တရာတီတဘဝံ အာဒိံ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ နိဝုတ္ထသန္တာနံ. အနုဿရတီတိ ခန္ဓပဋိပါဋိဝသေန၊ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဝါ အနုဂန္တွာ အနုဂန္တွာ သရတိ. သေယျထိဒံ – ဧကမ္ပိ ဇာတိံ။ပေ။ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတီတိ. တတ္ထ ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိ ဧကမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမူလံ စုတိပရိယောသာနံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ. ဧသ နယော ဒွေပိ ဇာတိယောတိအာဒီသုပိ. အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေတိအာဒီသု ပန ပရိဟာယမာနော ကပ္ပေါ သံဝဋ္ဋကပ္ပေါ၊ ဝဍ္ဎမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သံဝဋ္ဋေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဂဟိတော ဟောတိ တံမူလကတ္တာ၊ ဝိဝဋ္ဋေန ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ. ဧဝဉှိ သတိ ယာနိ တာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? သံဝဋ္ဋော သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဝိဝဋ္ဋော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၅၆) ဝုတ္တာနိ၊ တာနိ ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ.
အမုတြာသိန္တိ အမုမှိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အဟံ အမုမှိ ဘဝေ ဝါ ယောနိယာ ဝါ ဂဟိယာ ဝါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ဝါ သတ္တာဝါသေ ဝါ သတ္တနိကာယေ ဝါ အာသိံ. ဧဝံနာမောတိ တိဿော ဝါ ဖုဿော ဝါ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဂေါတမော ဝါ ကစ္စာယနော ဝါ ကဿပေါ ဝါ. ဣဒမဿ အတီတဘဝေ အတ္တနော နာမဂေါတ္တာနုဿရဏဝသေန ဝုတ္တံ. သစေ ပန တသ္မိံ ကာလေ အတ္တနော ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိလူခပဏီတဇီဝိကဘာဝံ သုခဒုက္ခဗဟုလတံ အပ္ပါယုကဒီဃာယုကဘာဝံ ဝါ အနုဿရိတုကာမော ဟောတိ၊ တမ္ပိ အနုဿရတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံဝဏ္ဏော။ပေ။ ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ. တတ္ထ ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ဩဒါတော ဝါ သာမော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သာလိမံသောဒနာဟာရော ဝါ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ အနေန ပကာရေန ကာယိကစေတသိကာနံ သာမိသနိရာမိသာဒိပ္ပဘေဒါနံ သုခဒုက္ခာနံ ပဋိသံဝေဒီ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ ဝဿသတပရိမာဏာယုပရိယန္တော ဝါ စတုရာသီတိကပ္ပသဟဿာယုပရိယန္တော ဝါ. သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ သော အဟံ တတော ဘဝတော ယောနိတော ဂဟိတော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတော သတ္တာဝါသတော သတ္တနိကာယတော ဝါ စုတော ပုနအမုကသ္မိံ နာမ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သက္ကနိကာယေ ဝါ ဥဒပါဒိံ. တတြာပါသိန္တိ တတြာပိ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ပုန အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ.
အပိစ အမုတြာသိန္တိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန အာရောဟန္တဿ ယာဝဒိစ္ဆကံ အနုဿရဏံ. သော တတောတိ ပဋိနိဝတ္တန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏံ၊ တသ္မာ ‘‘ဣဓူပပန္နော’’တိ ဣမိဿာ ဣဓူပပတ္တိယာ အနန္တရမေဝ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘အမုတြ ဥဒပါဒိ’’န္တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာပါသိန္တိ ဧဝမာဒိ ပနဿ တတြာပိ ဣမိဿာ ဥပပတ္တိယာ အန္တရေ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ နာမဂေါတ္တာဒီနံ အနုဿရဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သော တတော စုတော ဣဓူပပန္နောတိ သွာဟံ တတော အနန္တရုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတော စုတော ဣဓ အမုကသ္မိံ နာမ ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တောတိ. ဣတီတိ ဧဝံ. သာကာရံ သဥဒ္ဒေသန္တိ နာမဂေါတ္တဝသေန သဥဒ္ဒေသံ၊ ဝဏ္ဏာဒိဝသေန သာကာရံ. နာမဂေါတ္တေန ဟိ သတ္တော ‘‘တိဿော ကဿပေါ’’တိ ဥဒ္ဒိသီယတိ၊ ဝဏ္ဏာဒီဟိ ‘‘သာမော ဩဒါတော’’တိ နာနတ္တတော ပညာယတိ၊ တသ္မာ နာမဂေါတ္တံ ဥဒ္ဒေသော၊ ဣတရေ အာကာရာ.
ဒိဗ္ဗေနာတိအာဒီသု ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓံ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏသမ္ပဋိစ္ဆနသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗံ ပသာဒစက္ခု ဟောတိ. ဣဒဉ္စာပိ ဝီရိယဘာဝနာဗလေန နိဗ္ဗတ္တံ ဉာဏစက္ခု တာဒိသမေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. အာလောကပရိဂ္ဂဟေန မဟာဇုတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတရူပဒဿနေန မဟာဂတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခု. စက္ခုကိစ္စကရဏေန စက္ခုမိဝါတိပိ စက္ခု. စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ ဝိသုဒ္ဓံ. ယော ဟိ စုတိမေဝ ပဿတိ၊ န ဥပပါတံ၊ သော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ဥပပါတမေဝ ပဿတိ၊ န စုတိံ၊ သော နဝသတ္တပါတုဘာဝဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ပန တဒုဘယံ ပဿတိ၊ သော ယသ္မာ ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ အတိဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တံ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတု ဟောတိ. ဥဘယမ္ပိ စေတံ ဗုဒ္ဓပုတ္တာ ပဿန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ ဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ. မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ ရူပဒဿနေန အတိက္ကန္တမာနုသကံ၊ မာနုသံ ဝါ မံသစက္ခုံ အတိက္ကန္တတ္တာ အတိက္ကန္တမာနုသကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန.
သတ္တေ ပဿတီတိ မနုဿာနံ မံသစက္ခုနာ ဝိယ သတ္တေ ဩလောကေတိ. စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ စုတိက္ခဏေ ဝါ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ. ယေ ပန အာသန္နစုတိကာ ဣဒါနိ စဝိဿန္တိ၊ တေ စဝမာနာတိ၊ ယေ စ ဂဟိတပ္ပဋိသန္ဓိကာ သမ္ပတိနိဗ္ဗတ္တာ စ၊ တေ ဥပပဇ္ဇမာနာတိ အဓိပ္ပေတာ. တေ ဧဝရူပေ စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ ပဿတီတိ ဒဿေတိ. ဟီနေတိ မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဟီနာနံ ဇာတိကုလဘောဂါဒီနံ ဝသေန ဟီဠိတေ ဥညာတေ. ပဏီတေတိ အမောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ တဗ္ဗိပရီတေ. သုဝဏ္ဏေတိ အဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဣဋ္ဌကန္တမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. ဒုဗ္ဗဏ္ဏေတိ ဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ အနိဋ္ဌာကန္တာမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ၊ ဝိရူပဝိရူပေတိပိ အတ္ထော. သုဂတေတိ သုဂတိဂတေ၊ အလောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ အဍ္ဎေ မဟဒ္ဓနေ. ဒုဂ္ဂတေတိ ဒုဂ္ဂတိဂတေ၊ လောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ ဒလိဒ္ဒေ အပ္ပန္နပါနေ.
ယထာကမ္မူပဂေတိ ယံ ယံ ကမ္မံ ဥပစိတံ၊ တေန တေန ဥပဂတေ. ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ဒုဋ္ဌု စရိတံ ကိလေသပူတိကတ္တာတိ ဒုစ္စရိတံ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ၊ ကာယတော ဝါ ဥပ္ပန္နံ ဒုစ္စရိတန္တိ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. သမန္နာဂတာတိ သမင်္ဂိဘူတာ. အရိယာနံ ဥပဝါဒကာတိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကာနံ အရိယာနံ အန္တမသော ဂိဟိသောတာပန္နာနမ္ပိ အနတ္ထကာမာ ဟုတွာ အန္တိမဝတ္ထုနာ ဝါ ဂုဏပရိဓံသနေန ဝါ ဥပဝါဒကာ၊ အက္ကောသကာ ဂရဟကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာတိ ဝိပရီတဒဿနာ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန သမာဒိန္နနာနာဝိဓကမ္မာ၊ ယေပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမူလကေသု ကာယကမ္မာဒီသု အညေပိ သမာဒါပေန္တိ.
ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏာ. အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿူပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိစိတ္တတော ဥဒ္ဓံ. အပါယန္တိ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ နိရယဝေဝစနမေဝ. နိရယော ဟိ သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ပုညသမ္မတာ အယာ အပေတတ္တာ၊ သုခါနံ ဝါ အာယဿ အဘာဝါ အပါယော. ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ၊ ဒေါသဗဟုလတာယ ဝါ ဒုဋ္ဌေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာ ဂတီတိ ဒုဂ္ဂတိ. ဝိဝသာ နိပတန္တိ တတ္ထ ဒုက္ကဋ္ဋကာရိနောတိ ဝိနိပါတော၊ ဝိနဿန္တာ ဝါ ဧတ္ထ ပတန္တိ သမ္ဘိဇ္ဇမာနင်္ဂပစ္စင်္ဂါတိ ဝိနိပါတော. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဿာဒသညိတော အယောတိ နိရယော.
အထ ဝါ အပါယဂ္ဂဟဏေန တိရစ္ဆာနယောနိံ ဒီပေတိ. တိရစ္ဆာနယောနိ ဟိ အပါယော သုဂတိတော အပေတတ္တာ၊ န ဒုဂ္ဂတိ မဟေသက္ခာနံ နာဂရာဇာဒီနံ သမ္ဘဝတော. ဒုဂ္ဂတိဂ္ဂဟဏေန ပေတ္တိဝိသယဉ္စ. သော ဟိ အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သုဂတိတော အပေတတ္တာ ဒုက္ခဿ စ ဂတိဘူတတ္တာ၊ န တု ဝိနိပါတော အသုရသဒိသံ အဝိနိပတိတတ္တာ. ဝိနိပါတဂ္ဂဟဏေန အသုရကာယံ. သော ဟိ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သဗ္ဗသမုဿယေဟိ ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတောတိ ဝုစ္စတိ. နိရယဂ္ဂဟဏေန အဝီစိအာဒိကမနေကပ္ပကာရံ နိရယမေဝါတိ. ဥပပန္နာတိ ဥပဂတာ၊ တတ္ထ အဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ သုဂတိဂ္ဂဟဏေန မနုဿာဂတိပိ သင်္ဂယှတိ၊ သဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန ဒေဝဂတိယေဝ. တတ္ထ သုန္ဒရာ ဂတီတိ သုဂတိ. ရူပါဒီဟိ ဝိသယေဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါတိ သဂ္ဂေါ. သော သဗ္ဗောပိ လုဇ္ဇနပ္ပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာတော ဂဟေတဗ္ဗော. တတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.
ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၈. အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၈. အဋ္ဌမေ နတ္ထိ ဧတေသံ ဥတ္တရာနိ ဝိသိဋ္ဌာနီတိ အနုတ္တရာနိ၊ အနုတ္တရာနိ ဧဝ အနုတ္တရိယာနိ ယထာ ‘‘အနန္တမေဝ အနန္တရိယ’’န္တိ အာဟ ‘‘နိရုတ္တရာနီ’’တိ. ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ ဖလဝိသေသာဝဟတ္တာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သတ္တဝိဓအရိယဓနလာဘောတိ သတ္တဝိဓသဒ္ဓါဒိလောကုတ္တရဓနလာဘော. သိက္ခာတ္တယဿ ပူရဏန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ တိဿန္နံ သိက္ခာနံ ပူရဏံ. တတ္ထ ပူရဏံ နိပ္ပရိယာယတော အသေက္ခာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနတော ပဋ္ဌာယ ဟိ သတ္တ သေခါ တိဿော သိက္ခာ ပူရေန္တိ နာမ၊ အရဟာ ပရိပုဏ္ဏသိက္ခောတိ. ဣတိ ဣမာနိ အနုတ္တရိယာနိ လောကိယလောကုတ္တရာနိ ကထိတာနိ.
အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၉. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၉. နဝမေ အနုဿတိယော ဧဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိဟိတသုခါနံ ကာရဏဘာဝတော ဌာနာနီတိ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ. ဗုဒ္ဓဂုဏာရမ္မဏာ သတီတိ ယထာ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဌာနံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာရဗ္ဘေ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဧဝံ အနုဿရတော ဟိ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ သော တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနံ နာမေတံ ဂိဟီနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနန္တိ စ ပစ္စက္ခတော ဥပစာရဇ္ဈာနာဝဟံ ကမ္မဋ္ဌာနပရမ္ပရာယ သမ္မသနံ ယာဝ အရဟတ္တာ လောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဝဟံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.
အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၁၀. မဟာနာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၀. ဒသမေ တသ္မိံ သမယေတိ ဗုဒ္ဓါဂုဏာနုဿရဏသမယေ. ရာဂပရိယုဋ္ဌိတန္တိ ရာဂေန ပရိယုဋ္ဌိတံ. ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိပိ၊ ရာဂေန ဝါ သံဟိတံ စိတ္တံ အရညမိဝ စောရေဟိ တေန ပရိယုဋ္ဌိတန္တိ ဝုတ္တံ၊ တဿ ပရိယုဋ္ဌာနဋ္ဌာနဘာဝတောပိ ပရိယုဋ္ဌိတရာဂန္တိ အတ္ထော. ဗျဉ္ဇနံ ပန အနာဒိယိတွာ အတ္ထမတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ရာဂေန ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဟိတ’’န္တိ အာဟ. ဥဇုကမေဝါတိ ပဂေဝ ကာယဝင်္ကာဒီနံ အပနီတတ္တာ စိတ္တဿ စ အနုဇုဘာဝကရာနံ မာနာဒီနံ အဘာဝတော၊ ရာဂါဒိပရိယုဋ္ဌာနာဘာဝေန ဝါ ဩဏတိဥဏ္ဏတိဝိရဟတော ဥဇုဘာဝမေဝ ဂတံ. အထ ဝါ ဥဇုကမေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ထိနံ မိဒ္ဓံ ဩတိဏ္ဏတာယ လီနုဒ္ဓစ္စဝိဂမတော မဇ္ဈိမသမထနိမိတ္တပ္ပဋိပတ္တိယာ ဥဇုဘာဝမေဝ ဂတံ. အဋ္ဌကထံ နိဿာယာတိ ဘဝဇာတိအာဒီနံ ပဒါနံ အတ္ထံ နိဿာယ. အတ္ထဝေဒန္တိ ဝါ ဟေတုဖလံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ တုဋ္ဌိမာဟ. ဓမ္မဝေဒန္တိ ဟေတုံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ တုဋ္ဌိံ. ‘‘အာရကတ္တာ အရဟ’’န္တိ အနုဿရန္တဿ ဟိ ယဒိဒံ ဘဂဝတော ကိလေသေဟိ အာရကတ္တံ၊ သော ဟေတု. ဉာပကော စေတ္ထ ဟေတု အဓိပ္ပေတော၊ န ကာရကော သမ္ပာပကော. တတောနေန ဉာယမာနော အရဟတ္တတ္ထော ဖလံ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ ဟေတုသော ဖလဝိပါကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဿတိအာဒီသုပိ ဟိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏတာဒယော သုပ္ပဋိပတ္တိအာဒယော စ တတ္ထ တတ္ထ ဟေတုဘာဝေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာယေဝ. ဓမ္မူပသံဟိတန္တိ ယထာဝုတ္တဟေတုဖလသင်္ခါတဂုဏူပသံဟိတံ.
မဟာနာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
အာဟုနေယျဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၂. သာရဏီယဝဂ္ဂေါ
၁. ပဌမသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ သရိတဗ္ဗယုတ္တကာတိ အနုဿရဏာရဟာ. မိဇ္ဇတိ သိနိယှတိ ဧတာယာတိ မေတ္တာ၊ မိတ္တဘာဝေါ. မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ၊ ကာယကမ္မံ. တံ ပန ယသ္မာ မေတ္တာသဟဂတစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မေတ္တေန စိတ္တေန ကာတဗ္ဗံ ကာယကမ္မ’’န္တိ. ဧသ နယော သေသဒွယေပိ. ဣမာနီတိ မေတ္တကာယကမ္မာဒီနိ. ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ တေသံ သေဋ္ဌပရိသဘာဝတော. ယထာ ပန ဘိက္ခုနီသုပိ လဗ္ဘန္တိ၊ ဧဝံ ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိ စတုပရိသသာဓာရဏတ္တာတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခူနဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ဘိက္ခုနော သဗ္ဗမ္ပိ အနဝဇ္ဇကာယကမ္မံ အာဘိသမာစာရိကကမ္မန္တောဂဓမေဝါတိ အာဟ ‘‘မေတ္တေန စိတ္တေန။ပေ။ ကာယကမ္မံ နာမာ’’တိ. ဘတ္တိဝသေန ပဝတ္တိယမာနာ စေတိယဗောဓီနံ ဝန္ဒနာ မေတ္တာသိဒ္ဓါတိ ကတွာ တဒတ္ထာယ ဂမနံ ‘‘မေတ္တံ ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတိယဗောဓိဘိက္ခူသု ဝုတ္တာဝသေသာပစာယနာဒိဝသေန ပဝတ္တမေတ္တာဝသေန ပဝတ္တံ ကာယိကံ ကိရိယံ သင်္ဂဏှာတိ.
တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကထိယမာနန္တိ အဓိပ္ပါယော. တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိပုစ္ဆနအတ္ထကထနဝသေန ပဝတ္တိယမာနမေဝ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟိတဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတဗ္ဗတော. တီဏိ သုစရိတာနီတိ ကာယဝစီမနောသုစရိတာနိ. စိန္တနန္တိ ဧဝံ စိန္တနမတ္တမ္ပိ မနောကမ္မံ၊ ပဂေဝ ပဋိပန္နာ ဘာဝနာတိ ဒဿေတိ.
အာဝီတိ ပကာသံ. ပကာသဘာဝေါ စေတ္ထ ယံ ဥဒ္ဒိဿ တံ ကာယကမ္မံ ကရီယတိ၊ တဿ သမ္မုခဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘သမ္မုခါ’’တိ. ရဟောတိ အပ္ပကာသံ. အပ္ပကာသတာ စ ယံ ဥဒ္ဒိဿ တံ ကာယကမ္မံ ကရီယတိ၊ တဿ အပစ္စက္ခဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ပရမ္မုခါ’’တိ. သဟာယဘာဝဂမနံ တေသံ ပုရတော. တေသု ကရောန္တေသုယေဝ ဟိ သဟာယဘာဝဂမနံ သမ္မုခါ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ဥဘယေဟီတိ နဝကေဟိ ထေရေဟိ စ. ပဂ္ဂယှာတိ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဥဒ္ဓံ ကတွာ ကေဝလံ ‘‘ဒေဝေါ’’တိ အဝတွာ ဂုဏေဟိ ထိရဘာဝဇောတနံ ‘‘ဒေဝတ္ထေရော’’တိ ဝစနံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ. မမတ္တဗောဓနံ ဝစနံ မမာယနဝစနံ. ဧကန္တပရမ္မုခဿ မနောကမ္မဿ သမ္မုခတာ နာမ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပနဝသေန ဟောတိ၊ တဉ္စ ခေါ လောကေ ကာယကမ္မန္တိ ပါကဋံ ပညာတံ. ဟတ္ထဝိကာရာဒီနိ အနာမသိတွာ ဧဝ ဒဿေန္တော ‘‘နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမံ မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနံ နယနာနံ ဥမ္မီလနာ ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနဉ္စ မေတ္တံ ကာယကမ္မမေဝ၊ ယဿ ပန စိတ္တဿ ဝသေန နယနာနံ မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓတာ မုခဿ စ ပသန္နတာ၊ တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမာ’’တိ.
လာဘ-သဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနော ‘‘လာဘာ ဝတ၊ ဘော၊ လဒ္ဓေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. သော စေတ္ထ ‘‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော အတီတကာလိကောတိ အာဟ ‘‘စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ’’တိ. ဓမ္မတော အာဂတာတိ ဓမ္မိကာ၊ ပရိသုဒ္ဓဂမနာ ပစ္စယာ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’’တိ. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကုဟနာဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န သမ္မာ ဂယှမာနာ ဟိ ဓမ္မလဒ္ဓါ နာမ န ဟောန္တီတိ တပ္ပဋိသေဓနတ္ထံ ပါဠိယံ ‘‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေယျံ ဒက္ခိဏေယျဉ္စ အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ကတွာ ဘုဉ္ဇတီတိ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမာ’’တိအာဒိ. စိတ္တေန ဝိဘဇနန္တိ ဧတေန စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တေနပိ ဝိဘဇနံ ပဋိဝိဘတ္တံ နာမ၊ ပဂေဝ ပယောဂတောတိ ဒဿေတိ. စိတ္တေန ဝိဘဇနပုဗ္ဗကံ ဝါ ကာယေန ဝိဘဇနန္တိ မူလမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန စိတ္တုပ္ပါဒမတ္တေန ပဋိဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော၊ အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ လာဘံ ဘုဉ္ဇတီတိ ကမ္မနိဒ္ဒေသော ဝါ. တံ နေဝ ဂိဟီနံ ဒေတိ အတ္တနော အာဇီဝသောဓနတ္ထံ. န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ ‘‘မယှံ အသာဓာရဏဘောဂိတာ မာ ဟောတူ’’တိ. ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ။ပေ။ ပဿတီတိ ဣမိနာ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ သာဓာရဏဗုဒ္ဓိံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ ဟိဿ သာဓာရဏဘောဂိတာ သုကရာ၊ သာရဏီယဓမ္မော စဿ ပူရော ဟောတိ.
အထ ဝါ ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ။ပေ။ ပဿတီတိ ဣမိနာ တဿ လာဘဿ တီသု ကာလေသု သာဓာရဏတော ဌပနံ ဒဿိတံ. ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဣမိနာ ပဋိဂ္ဂဟဏကာလော ဒဿိတော. ဂဟေတွာ။ပေ။ ပဿတီတိ ဣမိနာ ပဋိဂ္ဂဟိတကာလော. တဒုဘယံ ပန တာဒိသေန ပုဗ္ဗဘာဂေန ဝိနာ န ဟောတီတိ အတ္ထသိဒ္ဓေါ ပုရိမကာလော. တယိဒံ ပဋိဂ္ဂဟဏတော ပုဗ္ဗေဝဿ ဟောတိ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ပဋိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ၊ ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ ဟောတိ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ပဋိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ၊ ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဟောတိ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတံ မယာ’’တိ. ဧဝံ တိလက္ခဏသမ္ပန္နံ ကတွာ လဒ္ဓံ လာဘံ ဩသာရဏလက္ခဏံ အဝိကောပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သာဓာရဏဘောဂီ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ စ ဟောတိ.
ဣမံ ပန သာရဏီယဓမ္မန္တိ ဣမံ စတုတ္ထံ သရိတဗ္ဗယုတ္တဓမံ. န ဟိ။ပေ။ ဂဏှန္တိ၊ တသ္မာ သာဓာရဏဘောဂိတာ ဒုဿီလဿ နတ္ထီတိ အာရမ္ဘောပိ တာဝ န သမ္ဘဝတိ၊ ကုတော ပူရဏန္တိ အဓိပ္ပါယော. ပရိသုဒ္ဓသီလောတိ ဣမိနာ လာဘဿ ဓမ္မိကဘာဝံ ဒဿေတိ. ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တောတိ ဣမိနာ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂိတံ သာဓာရဏဘောဂိတဉ္စ ဒဿေတိ. သတိ ပန တဒုဘယေ သာရဏီယဓမ္မော ပူရိတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပူရေတီ’’တိ. ဩဒိဿကံ ကတွာတိ ဧတေန အနောဒိဿကံ ကတွာ ပိတုနော၊ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ဒေန္တဿ သာရဏီယဓမ္မောယေဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဒါတဗ္ဗန္တိ အဝဿံ ဒါတဗ္ဗံ. သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ ပဋိဇဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဩဒိဿကံ ကတွာ ဒိန္နတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတီ’’တိ. မုတ္တပလိဗောဓဿ ဝဋ္ဋတိ အမုတ္တပလိဗောဓဿ ပူရေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သာရဏီယဓမ္မံ ပူရေန္တဿ ဩဒိဿကဒါနံ ဝဋ္ဋတိ၊ န ဝဋ္ဋတီတိ? နော န ဝဋ္ဋတိ ယုတ္တဋ္ဌာနေတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေန ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမိနာ ဩဒိဿကဒါနံ ပနဿ န သဗ္ဗတ္ထ ဝါရိတန္တိ ဒဿေတိ. ဂိလာနာဒီနဉှိ ဩဒိဿကံ ကတွာ ဒါနံ အပ္ပဋိဝိဘာဂပက္ခိကံ ‘‘အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ပဋိက္ခေပဿ အဘာဝတော. ဗျတိရေကပ္ပဓာနော ဟိ ပဋိဘာဂေါ. တေနာဟ ‘‘အဝသေသ’’န္တိအာဒိ. အဒါတုမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. တဉ္စ ခေါ ကရုဏာယနဝသေန၊ န ဝတ္တပရိပူရဏဝသေန၊ တသ္မာ ဒုဿီလဿပိ အတ္ထိကဿ သတိ သမ္ဘဝေ ဒါတဗ္ဗံ. ဒါနဉှိ နာမ န ကဿစိ နိဝါရိတံ.
သုသိက္ခိတာယာတိ သာရဏီယပူရဏဝိဓိမှိ သုသိက္ခိတာယ၊ သုကုသလာယာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တဿ ကောသလ္လံ ဒဿေတုံ ‘‘သုသိက္ခိတာယ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရေဟိ၊ န တတော ဩရန္တိ ဣမိနာ တဿ ဒုပ္ပူရတံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ သော မဟပ္ဖလော မဟာနိသံသော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေဟိပိ တာဝဂရုတရေဟိ ဖလာနိသံသေဟိ အနုဂတောတိ တံသမင်္ဂီ စ ပုဂ္ဂလော ဝိသေသလာဘီ အရိယပုဂ္ဂလော ဝိယ လောကေ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဓမ္မသမန္နာဂတော ဟောတိ. တထာ ဟိ သော ဒုပ္ပဇဟဒါနမယဿ သီလမယဿ ပုညဿ ပဋိပက္ခဓမ္မံ သုဒူရေ ဝိက္ခမ္ဘိတံ ကတွာ ဝိသုဒ္ဓေန စေတသာ လောကေ ပါကဋော ပညာတော ဟုတွာ ဝိဟရတိ. တဿိမမတ္ထံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.
ဣဒါနိဿ သမ္ပရာယိကေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေ စ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နေဝ ဣဿာ န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ စိရကာလဘာဝနာယ ဝိဓုတဘာဝတော. မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ ပရိစ္စာဂသီလတာယ ဝိဿုတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဒဒံ ပိယော ဟောတိ ဘဇန္တိ နံ ဗဟူ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၅.၃၄). သုလဘပစ္စယော ဟောတိ ဒါနဝသေန ဥဠာရဇ္ဈာသယာနံ ပစ္စယလာဘဿ ဣဓာနိသံသသဘာဝတော ဒါနဿ. ပတ္တဂတမဿ ဒိယျမာနံ န ခီယတိ ပတ္တဂတဿေဝ ဒွါဒသဝဿိကဿ မဟာဝတ္တဿ အဝိစ္ဆေဒေန ပူရိတတ္တာ. အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ ဒေဝသိကံ ဒက္ခိဏေယျာနံ အဂ္ဂတော ပဋ္ဌာယ ဒါနဿ ဒိန္နတ္တာ. ဘယေ ဝါ။ပေ။ အာပဇ္ဇန္တိ ဒေယျပ္ပဋိဂ္ဂါဟကဝိကပ္ပံ အကတွာ အတ္တနိ နိရပေက္ခစိတ္တေန စိရကာလံ ဒါနဿ ပူရိတတာယ ပသာရိတစိတ္တတ္တာ.
တတြာတိ တေသု အာနိသံသေသု ဝိဘာဝေတဗ္ဗေသု. ဣမာနိ ဖလာနိ ဝတ္ထူနိ ကာရဏာနိ. မဟာဂိရိဂါမော နာမ နာဂဒီပပဿေ ဧကော ဂါမောဝ. အလဘန္တာပီတိ အပ္ပပုညတာယ အလာဘိနော သမာနာပိ. ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဂန္တိ သဘာဂံ တဗ္ဘာဂိယံ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂံ ဇာနန္တိ. အနုတ္တရိမနုဿဓမ္မတ္တာ ထေရာနံ သံသယဝိနောဒနတ္ထဉ္စ ‘‘သာရဏီယဓမ္မော မေ၊ ဘန္တေ၊ ပူရိတော’’တိ အာဟ. တထာ ဟိ ဒုတိယဝတ္ထုသ္မိမ္ပိ ထေရေန အတ္တာ ပကာသိတော. ဒဟရကာလေ ဧဝံ ကိရ သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟောသိ. မနုဿာနံ ပိယတာယ သုလဘပစ္စယတာယပိ ဣဒံ ဝတ္ထုမေဝ. ပတ္တဂတာခီယနဿ ပန ဝိသေသံ ဝိဘာဝနတော ‘‘ဣဒံ တာဝ။ပေ။ ဧတ္ထ ဝတ္ထူ’’တိ ဝုတ္တံ.
ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယာတိ စေတိယဂိရိမှိ သကလလင်္ကာဒီပေ ယောဇနပ္ပမာဏေ သမုဒ္ဒေ စ နာဝါသင်္ဃာဋာဒိကေ ဌပေတွာ ဒီပပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ကရိယမာနာယ မဟာပူဇာယ. တဿာ စ ပဋိပတ္တိယာ အဝဉ္ဈဘာဝဝိဘာဝနတ္ထံ ‘‘ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ အာဟ. ပရိယာယေနပိ လေသေနပိ. အနုစ္ဆဝိကန္တိ ‘‘သာရဏီယဓမ္မပူရကော’’တိ ယထာဘူတပဝေဒနံ တုမှာကံ အနုစ္ဆဝိကန္တိ အတ္ထော.
အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု စောရဘယေန. ‘‘အတ္တနော ဒုဇ္ဇီဝိကာယာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. အဟံ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ၊ မမ ပတ္တပရိယာပန္နေနပိ သဗ္ဗာပိမာ ဘိက္ခုနိယော ယာပေဿန္တီတိ အာဟ ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထာ’’တိ. ဝဋ္ဋိဿတီတိ ကပ္ပိဿတိ. ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ၊ ထေရဿ ပန သီလတေဇေနေဝ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇိ.
နတ္ထိ ဧတေသံ ခဏ္ဍန္တိ အခဏ္ဍာနိ. တံ ပန နေသံ ခဏ္ဍံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥပသမ္ပန္နသီလာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အာဒိအန္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတ္တသူ’’တိအာဒိ. န ဟိ အညော ကောစိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အနုက္ကမော အတ္ထိ၊ အနုပသမ္ပန္နသီလာနံ သမာဒါနက္ကမေနပိ အာဒိအန္တာ လဗ္ဘန္တိ. ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယာတိ တတြန္တေ ဒသန္တေ ဝါ ဆိန္နဝတ္ထံ ဝိယ. ဝိသဒိသုဒါဟရဏဉ္စေတံ ‘‘အခဏ္ဍာနီ’’တိ ဣမဿ အဓိကတတ္တာ. ဧဝံ သေသာနမ္ပိ ဥဒါဟရဏာနိ. ခဏ္ဍိကတာ ဘိန္နတာ ခဏ္ဍံ၊ တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ခဏ္ဍံ၊ သီလံ. ဆိဒ္ဒန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ ဝိနိဝိဇ္ဈနဝသေန. ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ဂါဝီ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ဥပဍ္ဎံ တတိယဘာဂဂတံ သမ္ဘိန္နဝဏ္ဏံ သဗလံ၊ ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေဟေဝ ဗိန္ဒူဟိ အန္တရန္တရာဟိ ဝိမိဿံ ကမ္မာသံ. အယံ ဣမေသံ ဝိသေသော. သဗလရဟိတာနိ အသဗလာနိ၊ တထာ အကမ္မာသာနိ. သီလဿ တဏှာဒါသဗျတော မောစနံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယဘာဝါပါဒနံ၊ တသ္မာ တဏှာဒါသဗျတော မောစနဝစနေန တေသံ သီလာနံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယတမာဟ. ဘုဇိဿဘာဝကရဏတောတိ ဣမိနာ ဘုဇိဿကရာနိ ဘုဇိဿာနီတိ ဥတ္တရပဒလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ ဒဿေတိ. ယသ္မာ ဝါ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော သေရီ သယံဝသီ ဘုဇိဿော နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာပိ ဘုဇိဿာနိ. အဝိညူနံ အပ္ပမာဏတာယ ‘‘ဝိညုပ္ပသတ္ထာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ဝါ သမ္ပန္နတ္တာ ဝိညူဟိ ပသတ္ထာနီတိ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ.
တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာတိ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ တဏှာပရာမာသေန၊ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဒေဝေါ ဟုတွာ တတ္ထ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန စ အပရာမဋ္ဌတ္တာ. ပရာမဋ္ဌုန္တိ ‘‘အယံ တေ သီလေသု ဒေါသော’’တိ စတူသု ဝိပတ္တီသု ယာယ ကာယစိ ဝိပတ္တိယာ ဒဿနေန ပရာမဋ္ဌုံ၊ အနုဒ္ဓံသေတုံ စောဒေတုန္တိ အတ္ထော. သီလံ နာမ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိပါရမ္ပရိယေန ယာဝဒေဝ သမာဓိသမ္ပာဒနတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီ’’တိ. သမာဓိသံဝတ္တနပ္ပယောဇနာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ.
သမာနဘာဝေါ သာမညံ၊ ပရိပုဏ္ဏစတုပါရိသုဒ္ဓိဘာဝေန မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏဿ ဝိယ ဘေဒါဘာဝတော သီလေန သာမညံ သီလသာမညံ၊ တံ ဂတော ဥပဂတောတိ သီလသာမညဂတော. တေနာဟ ‘‘သမာနဘာဝူပဂတသီလော’’တိ၊ သီလသမ္ပတ္တိယာ သမာနဘာဝံ ဥပဂတသီလော သဘာဂဝုတ္တိကောတိ အတ္ထော. ကာမံ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ နာနတ္တံ န သိယာ၊ တံ ပန န ဧကန္တိကံ၊ ဣဒံ ဧကန္တိကံ နိယတဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘နတ္ထိ မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တ’’န္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တန္တိ မဂ္ဂသီလံ သန္ဓာယ တံ ‘‘ယာနိ တာနိ သီလာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.
ယာယန္တိ ယာ အယံ မယှဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ ပစ္စက္ခဘူတာ. ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. နိဒ္ဒေါသာတိ နိဒ္ဓုတဒေါသာ၊ သမုစ္ဆိန္နရာဂါဒိပါပဓမ္မာတိ အတ္ထော. နိယျာတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရတိ နိဂ္ဂစ္ဆတိ. သယံ နိယျန္တီယေဝ ဟိ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာပေတီတိ ဝုစ္စတိ. ယာ သတ္ထု အနုသိဋ္ဌိ၊ တံ ကရောတီတိ တက္ကရော၊ တဿ၊ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တဿာတိ အတ္ထော. သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝန္တိ သဒိသဒိဋ္ဌိဘာဝံ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓေန အဘိန္နဒိဋ္ဌိဘာဝံ.
ပဌမသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၂. ဒုတိယသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၂. ဒုတိယေ သဗြဟ္မစာရီနန္တိ သဟဓမ္မိကာနံ. ပိယံ ပိယာယိတဗ္ဗကံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ဂရုဋ္ဌာနိယံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဏှနတ္ထာယာတိ သင်္ဂဟဝတ္ထုဝိသေသဘာဝတော သဗြဟ္မစာရီနံ သင်္ဂဟဏာယ သံဝတ္တန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဝိဝဒနတ္ထာယာတိ သင်္ဂဟဝတ္ထုဘာဝတော ဧဝ န ဝိဝဒနတ္ထာယ. သတိ စ အဝိဝဒနဟေတုဘူတသင်္ဂဟကတ္တေ တေသံ ဝသေန သဗြဟ္မစာရီနံ သမဂ္ဂဘာဝေါ ဘေဒါဘာဝေါ သိဒ္ဓေါယေဝါတိ အာဟ ‘‘သာမဂ္ဂိယာ’’တိအာဒိ.
ဒုတိယသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၃. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၃. တတိယေ ဝဍ္ဎိတာတိ ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိဗြူဟိတာ. ပုနပ္ပုနံ ကတာတိ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကရဏေန အပရာပရံ ပဝတ္တိတာ. ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာတိ ယထာ ယုတ္တမာဇညယာနံ ဆေကေန သာရထိနာ အဓိဋ္ဌိတံ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ၊ ဧဝံ ယထာရုစိ ပဝတ္တိရဟံ ဂဟိတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ဝါ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ၊ သဗ္ဗသော ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနေန ဣဒ္ဓိဝိသေသတာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သုဝိသောဓိတပရိဿယဝတ္ထု ဝိယ ကတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌိတာတိ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝတော သုဘာဝိတဘာဝေန တံတံအဓိဋ္ဌာနယောဂျတာယ ဌပိတာ. သမန္တတော စိတာတိ သဗ္ဗဘာဂေန ဘာဝနူပစယံ ဂမိတာ. တေနာဟ ‘‘ဥပစိတာ’တိ. သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါတိ ဣဒ္ဓိဘာဝနာသိခါပ္ပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ သမ္ဘာဝိတာ. အဘူတဗျာကရဏံ ဗျာကရောတီတိ ‘‘မေတ္တာ ဟိ ခေါ မေ စေတောဝိမုတ္တိ ဘာဝိတာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနဂုဏာဘိဗျာဟာရံ ဗျာဟရတိ. စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒံ အပေက္ခိတွာ ‘‘နိဿဋာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုန ဗျာပါဒေါ နတ္ထီတိ ဣဒါနိ မမ ဗျာပါဒေါ နာမ သဗ္ဗသော နတ္ထီတိ ဉတွာ.
ဗလဝဝိပဿနာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ဉာဏံ၊ အာဒီနဝါနုပဿနေ ဉာဏံ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ၊ ဘင်္ဂဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ အဓိဝစနံ. ယေသံ နိမိတ္တာနံ အဘာဝေန အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိယာ အနိမိတ္တတာ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရာဂဿ နိမိတ္တံ၊ ရာဂေါ ဧဝ ဝါ နိမိတ္တံ ရာဂနိမိတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒေါသနိမိတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရူပဝေဒနာဒိသင်္ခါရနိမိတ္တံ ရူပနိမိတ္တာဒိ. တေသံယေဝ နိစ္စာဒိဝသေန ဥပဋ္ဌာနံ နိစ္စနိမိတ္တာဒိ. တယိဒံ နိမိတ္တံ ယသ္မာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အရဟတ္တဖလေ နတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သာ ဟိ။ပေ။ အနိမိတ္တာ’’တိ. နိမိတ္တံ အနုဿရတိ အနုဂစ္ဆတိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတိ သီလေနာတိ နိမိတ္တာနုသာရီ. တေနာဟ ‘‘ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ နိမိတ္တံ အနုသရဏသဘာဝ’’န္တိ.
အသ္မိမာနောတိ ‘‘အသ္မီ’’တိ ပဝတ္တော အတ္တဝိသယော မာနော. အယံ နာမ အဟမသ္မီတိ ရူပလက္ခဏော ဝေဒနာဒီသု ဝါ အညတရလက္ခဏော အယံ နာမ အတ္တာ အဟံ အသ္မီတိ. အသ္မိမာနော သမုဂ္ဃါတီယတိ ဧတေနာတိ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃါတော၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထီတိ တဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနံ ကိတ္တေန္တော သမုဂ္ဃါတတ္တမေဝ ဝိဘာဝေတိ.
နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၄-၅. ဘဒ္ဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ
၁၄-၁၅. စတုတ္ထေ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝါ ကမ္မံ အာရာမော ဧတဿာတိ ကမ္မာရာမော. ကမ္မေ ရတော န ဂန္ထဓုရေ ဝိပဿနာဓုရေ ဝါတိ ကမ္မရတော. ပုနပ္ပုနံ ယုတ္တောတိ တပ္ပရဘာဝေန အနု အနု ယုတ္တော ပသုတော. အာလာပသလ္လာပေါတိ ဣတ္ထိဝဏ္ဏပုရိသဝဏ္ဏာဒိဝသေန ပုနပ္ပုနံ လပနံ. ပဉ္စမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.
ဘဒ္ဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၆. နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၆. ဆဋ္ဌေ ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ ကကစေနေဝ စတုဣရိယာပထံ ဆိန္ဒန္တော အာဗာဓယတီတိ အာဗာဓော၊ သော ယဿ အတ္ထီတိ အာဗာဓိကော. တံသမုဋ္ဌာနဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ ဓာတုသင်္ခယေန ပရိက္ခီဏသရီရော.
သပ္ပဋိဘယကန္တာရသဒိသာ သောဠသဝတ္ထုကာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ စ ဝိစိကိစ္ဆာ တိဏ္ဏာ ဣမာယာတိ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ. ဝိဂတာ သမုစ္ဆိန္နာ ပဝတ္တိအာဒီသု ‘‘ဧဝံ နု ခေါ န နု ခေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တိကာ ကထံကထာ အဿာတိ ဝိဂတကထံကထာ. သာရဇ္ဇကရာနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဟီနတ္တာ ရာဂဝိက္ခေပေသု သီလာဒိဂုဏေသု စ တိဋ္ဌကတ္တာ ဝေသာရဇ္ဇံ၊ ဝိသာရဒဘာဝံ ဝေယျတ္တိယံ ပတ္တာတိ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ. အတ္တနာ ဧဝ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌတ္တာ န ပရံ ပစ္စေတိ၊ နဿ ပရော ပစ္စေတဗ္ဗော အတ္ထီတိ အပရပ္ပစ္စယာ.
ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနဘာဝတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတော. ဘာဝပ္ပဓာနော ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော. ဂိလာနော ဟုတွာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဣဒံ ပန အတ္ထမတ္တနိဒဿနံ.
နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၇. သောပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၇. သတ္တမေ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဧတ္ထ ပဋိသလ္လာနန္တိ တေဟိ တေဟိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကဥပါသကာဒိသတ္တေဟိ စေဝ ရူပါရမ္မဏာဒိသင်္ခါရေဟိ စ ပဋိနိဝတ္တိတွာ အပသက္ကိတွာ နိလီယနံ ဝိဝေစနံ. ကာယစိတ္တေဟိ တတော ဝိဝိတ္တော ဧကီဘာဝေါ ပဝိဝေကောတိ အာဟ ‘‘ဧကီဘာဝါယာ’’တိအာဒိ. ဧကီဘာဝတောတိ စ ဣမိနာ ကာယဝိဝေကတော ဝုဋ္ဌာနမာဟ. ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိတောတိအာဒိနာ စိတ္တဝိဝေကတော. ဝုဋ္ဌိတောတိ တတော ဒုဝိဓဝိဝေကတော ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ သဗြဟ္မစာရီဟိ သမာဂမေန ဥပေတော.
သောပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၈. မစ္ဆဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၈. အဋ္ဌမေ မစ္ဆဃာတကန္တိ မစ္ဆဗန္ဓံ ကေဝဋ္ဋံ. ဩရဗ္ဘိကာဒီသု ဥရဗ္ဘာ ဝုစ္စန္တိ ဧဠကာ၊ ဥရဗ္ဘေ ဟန္တီတိ ဩရဗ္ဘိကော. သူကရိကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.
မစ္ဆဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၉. ပဌမမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၁၉. နဝမေ ဧဝံနာမကေ ဂါမေတိ နာတိကာနာမကံ ဂါမံ နိဿာယ. ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ၊ တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမေ. ဉာတီနဉှိ နိဝါသဋ္ဌာနဘူတော ဂါမော ဉာတိကော၊ ဉာတိကောယေဝ နာတိကော ဉ-ကာရဿ န-ကာရာဒေသော ‘‘အနိမိတ္တာ န နာယရေ’’တိအာဒီသု (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၇၄၊ သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၀၊ ဇာ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၃၄) ဝိယ. သော ကိရ ဂါမော ယေသံ တဒါ တေသံ ပုဗ္ဗပုရိသေန အတ္တနော ဉာတီနံ သာဓာရဏဘာဝေန နိဝသိတော၊ တေန ဉာတိကောတိ ပညာယိတ္ထ. အထ ပစ္ဆာ ဒွီဟိ ဒါယာဒေဟိ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ပရိဘုတ္တော. ဂိဉ္ဇကာ ဝုစ္စတိ ဣဋ္ဌကာ၊ ဂိဉ္ဇကာဟိယေဝ ကတော အာဝသထောတိ ဂိဉ္ဇကာဝသထော. သော ဟိ အာဝါသော ယထာ သုဓာပရိကမ္မေန ပယောဇနံ နတ္ထိ၊ ဧဝံ ဣဋ္ဌကာဟိ ဧဝ စိနိတွာ ဆာဒေတွာ ကတော. တသ္မိံ ကိရ ပဒေသေ မတ္တိကာ သက္ခရမရုမ္ပဝါလုကာဒီဟိ အသမ္မိဿာ ကထိနာ သဏှသုခုမာ၊ တာယ ကတာနိ ကုလာလဘာဇနာနိပိ သိလာမယာနိ ဝိယ ဒဠှာနိ. တသ္မာ တေ ဥပါသကာ တာယ မတ္တိကာယ ဒီဃပုထူ ဣဋ္ဌကာ ကာရေတွာ ဌပေတွာ ဌပေတွာ ဒွါရဝါတပါနကဝါဋတုလာယော သဗ္ဗံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေန ဝိနာ တာဟိ ဣဋ္ဌကာဟိယေဝ ပါသာဒံ ကာရေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣဋ္ဌကာမယေ ပါသာဒေ’’တိ.
ရတ္တိန္ဒိဝန္တိ ဧကရတ္တိဒိဝံ. ဘဂဝတော သာသနန္တိ အရိယမဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓာဝဟံ သတ္ထု ဩဝါဒံ. ဗဟု ဝတ မေ ကတံ အဿာတိ ဗဟု ဝတ မယာ အတ္တဟိတံ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ ကတံ ဘဝေယျ.
တဒန္တရန္တိ တတ္တကံ ဝေလံ. ဧကပိဏ္ဍပါတန္တိ ဧကံ ဒိဝသံ ယာပနပ္ပဟောနကံ ပိဏ္ဍပါတံ. ယာဝ အန္တော ပဝိဋ္ဌဝါတော ဗဟိ နိက္ခမတိ၊ ဗဟိ နိက္ခန္တဝါတော ဝါ အန္တော ပဝိသတီတိ ဧကဿေဝ ပဝေသနိက္ခမော ဝိယ ဝုတ္တံ၊ တံ နာသိကာဝါတဘာဝသာမညေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.
ပဌမမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၁၀. ဒုတိယမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၀. ဒသမေ နိက္ခန္တေတိ ဝီတိဝတ္တေ. ပတိဂတာယာတိ ပစ္စာဂတာယ၊ သမ္ပတ္တာယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပဋိပန္နာယာ’’တိ. သော မမဿ အန္တရာယောတိ ယထာဝုတ္တာ န ကေဝလံ ကာလကိရိယာဝ၊ မမ အတိဒုလ္လဘံ ခဏံ လဘိတွာ တဿ သတ္ထုသာသနမနသိကာရဿ စေဝ ဇီဝိတဿ စ သဂ္ဂမောက္ခာနဉ္စ အန္တရာယော အဿ၊ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တိဝိဓော အန္တရာယော’’တိအာဒိ. ဝိပဇ္ဇေယျာတိ ဝိပတ္တိံ ဂစ္ဆေယျ. သတ္ထကေန ဝိယ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ကန္တနကာရကာ ကာယေ သန္ဓိဗန္ဓနစ္ဆေဒကဝါတာ သတ္ထကဝါတာ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒောတိ နိယျာနာဝဟော ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော. ပယောဂဝီရိယန္တိ ဘာဝနာနုယောဂဝီရိယံ. န ပဋိဝါတိ န ပဋိနိဝတ္တတီတိ အပ္ပဋိဝါနီ၊ အန္တရာ ဝေါသာနာနာပဇ္ဇနဝီရိယံ. တေနာဟ ‘‘အနုက္ကဏ္ဌနာ အပ္ပဋိသင်္ဃရဏာ’’တိ.
ဒုတိယမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
သာရဏီယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၃. အနုတ္တရိယဝဂ္ဂေါ
၁-၂. သာမကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ
၂၁-၂၂. တတိယဿ ပဌမေ ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလ-သဒ္ဒေါ အနဝသေသတ္ထော၊ ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ သမန္တဘာဝတ္ထော. တသ္မာ ကေဝလကပ္ပံ ပေါက္ခရဏိယန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနဝသေသံ ဖရိတုံ သမတ္ထဿပိ ဩဘာသဿ ကေနစိ ကာရဏေန ဧကဒေသဖရဏမ္ပိ သိယာ၊ အယံ ပန သဗ္ဗသောဝ ဖရတီတိ ဒဿေတုံ သမန္တတ္ထော ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတော. အတ္တနော ဩဘာသေန ဖရိတွာတိ ဝတ္ထာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတေန ဩဘာသေန ဖရိတွာ၊ စန္ဒိမာ ဝိယ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. သမနုညောတိ သမ္မဒေဝ ကတမနုညော. တေနာဟ ‘‘သမာနစိတ္တော’’တိ၊ သမာနဇ္ဈာသယောတိ အတ္ထော. ဒုက္ခံ ဝစော ဧတသ္မိန္တိ ဒုဗ္ဗစော၊ တဿ ကမ္မံ ဒေါဝစဿံ၊ တဿ ပုဂ္ဂလဿ အနာဒရိယဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ၊ တဿ ဘာဝေါ အတ္ထိတာ ဒေါဝစဿတာ. အထ ဝါ ဒေါဝစဿမေဝ ဒေါဝစဿတာ. သာ အတ္ထတော သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဟောတိ. စေတနာပဓာနော ဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော. စတုန္နံ ဝါ ခန္ဓာနံ အပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိတာကာရေန ပဝတ္တာနံ ဧတံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. ပါပါ အဿဒ္ဓါဒယော ပုဂ္ဂလာ ဧတဿ မိတ္တာတိ ပါပမိတ္တော၊ တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ. သာပိ အတ္ထတော ဒေါဝစဿတာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယာယ ဟိ စေတနာယ ပုဂ္ဂလော ပါပမိတ္တော ပါပသမ္ပဝင်္ကော နာမ ဟောတိ၊ သာ စေတနာ ပါပမိတ္တတာ. စတ္တာရောပိ ဝါ အရူပိနော ခန္ဓာ တဒါကာရပ္ပဝတ္တာ ပါပမိတ္တတာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.
သာမကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၃. ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၃. တတိယေ သမ္ဘဝတိ ဇာတိမရဏံ ဧတေနာတိ သမ္ဘဝေါ၊ ဥပါဒါနန္တိ အာဟ ‘‘ဇာတိယာ စ မရဏဿ စ သမ္ဘဝေ ပစ္စယဘူတေ’’တိ. အနုပါဒါတိ အနုပါဒါယ. တေနာဟ ‘‘အနုပါဒိယိတွာ’’တိ. ဇာတိမရဏာနိ သမ္မာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ဇာတိမရဏသင်္ခယော၊ နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ ‘‘ဇာတိမရဏာနံ သင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ. သဗ္ဗဒုက္ခံ ဥပစ္စဂုန္တိ သကလမ္ပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကန္တာ စရိမစိတ္တနိရောဓေန ဝဋ္ဋဒုက္ခလေသဿပိ အသမ္ဘဝတော.
ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၄. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၄. စတုတ္ထေ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတီတိ သမာပဇ္ဇနကုသလော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သမာပဇ္ဇိတုံ ကုသလော’’တိ. တတ္ထ အန္တောဂတဟေတုအတ္ထော ဌိတိ-သဒ္ဒေါ၊ တသ္မာ ဌပနကုသလောတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမာဓိံ ဌပေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော’’တိ. တတ္ထ ဌပေတုံ သက္ကောတီတိ သတ္တဋ္ဌအစ္ဆရာမတ္တံ ခဏံ ဈာနံ ဌပေတုံ သက္ကောတိ အဓိဋ္ဌာနဝသိဘာဝဿ နိပ္ဖါဒိတတ္တာ. ယထာပရိစ္ဆေဒေနာတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေန. ဝုဋ္ဌာတုံ သက္ကောတိ ဝုဋ္ဌာနဝသိဘာဝဿ နိပ္ဖါဒိတတ္တာ. ကလ္လံ သဉ္ဇာတံ အဿာတိ ကလ္လိတံ၊ တသ္မိံ ကလ္လိတေ ကလ္လိတဘာဝေ ကုသလော ကလ္လိတကုသလော. ဟာသေတုံ တောသေတုံ သမ္ပဟံသေတုံ. ကလ္လံ ကာတုန္တိ သမာဓာနဿ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဒူရီကရဏေန သဟကာရီကာရဏာနဉ္စ သမပ္ပဓာနေန သမာပဇ္ဇနေ စိတ္တံ သမတ္ထံ ကာတုံ. သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလောတိ သမာဓိသ္မိံ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ တဿ ဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနသညိတေ ပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ သတိသမ္ပဇညယောဂတော ကုသလော ဆေကော. တေနာဟ ‘‘သမာဓိဿ အသပ္ပါယေ အနုပကာရကေ ဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ’’တိအာဒိ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ အဘိနီဟရိတုန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ ဝိသေသဘာဂိယတာယ အဘိနီဟရိတုံ ဥပနေတုံ.
ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၅. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၅. ပဉ္စမေ အနုဿတိကာရဏာနီတိ အနုဿတိယော ဧဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိဟိတသုခါနံ ဟေတုဘာဝတော ကာရဏာနိ. နိက္ခန္တန္တိ နိဿဋံ. မုတ္တန္တိ ဝိဿဋ္ဌံ. ဝုဋ္ဌိတန္တိ အပေတံ. သဗ္ဗမေတံ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဂေဓမှာတိ ပဉ္စကာမဂုဏတော. ဣဒမ္ပီတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိဝသေန လဒ္ဓံ ဥပစာရဇ္ဈာနမာဟ. အာရမ္မဏံ ကရိတွာတိ ပစ္စယံ ကရိတွာ၊ ပါဒကံ ကတွာတိ အတ္ထော.
အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၆. မဟာကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၆. ဆဋ္ဌေ သမ္ဗာဓေတိ ဝါ တဏှာသံကိလေသာဒီနံ သမ္ပီဠေ သင်္ကရေ ဃရာဝါသေ. ဩကာသာ ဝုစ္စန္တီတိ မဂ္ဂဖလသုခါဓိဂမာယ ဩကာသဘာဝတော ဩကာသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဩကာသာဓိဂမောတိ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အဓိဂမာယ အဓိဂန္တဗ္ဗဩကာသော. ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟိ စ ဥပက္ကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ. သာ ပနာယံ စိတ္တဿ ဝိသုဒ္ဓိ သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ သောကာဒီနံ အနုပါဒါယ သံဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သောစနံ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ စေတသော သန္တာပေါ အန္တောတာပေါ အန္တောနိဇ္ဈာနံ သောကော၊ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တမေဝ သောစိကတာ. ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၃၅၃-၃၅၄၊ သံ. နိ. ၂.၆၃) ပရိဒေဝနဝသေန လပနံ ပရိဒေဝေါ. သမတိက္ကမနတ္ထာယာတိ ပဟာနာယ. အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနဉှိ ဣဓ သမတိက္ကမော. ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယာတိ ကာယိကဒုက္ခဿ စ စေတသိကဒေါမနဿဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ အတ္ထင်္ဂမာယ၊ နိရောဓာယာတိ အတ္ထော. ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ကမတိ နိဗ္ဗာနံ၊ တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ ဉာယော၊ အရိယမဂ္ဂေါ. ဣဓ ပန သဟ ပုဗ္ဗဘာဂေန အရိယမဂ္ဂေါ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘သဟဝိပဿနကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမနတ္ထာယာ’’တိ. အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနဿာတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပစ္စယဝသေန အနုပ္ပန္နံ အသင်္ခတံ အမတဓာတုမေဝ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.
မဟာကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၇. ပဌမသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၇. သတ္တမေ ဝဍ္ဎေတီတိ မနသော ဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ ဝဍ္ဎိံ အာဝဟတိ. မနောဘာဝနီယောတိ ဝါ မနသာ ဘာဝိတော သမ္ဘာဝိတော. ယဉ္စ အာဝဇ္ဇတော မနသိ ကရောတော စိတ္တံ ဝိနီဝရဏံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ကမ္မသာဓနော သမ္ဘာဝနတ္ထော ဘာဝနီယ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာ တဒေဝ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အာလောကသညံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုအာဒီနံ ဝါတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣဓ အဝုတ္တာနံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော၊ ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ၊ အာလောကသညာမနသိကာရော၊ အဗ္ဘောကာသဝါသော၊ ကလျာဏမိတ္တတာ၊ သပ္ပါယကထာ’’တိ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၁၁). အန္တရာယသဒ္ဒပရိယာယော ဣဓ အန္တရာ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အနန္တရာယေနာ’’တိ.
ပဌမသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၈. ဒုတိယသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၈. အဋ္ဌမေ မဏ္ဍလသဏ္ဌာနမာဠသင်္ခေပေန ကတာ ဘောဇနသာလာ မဏ္ဍလမာဠာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဘောဇနသာလာယာ’’တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.
ဒုတိယသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၉. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၂၉. နဝမေ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခော အတ္တဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ. သုခဝိဟာရတ္ထာယာတိ နိက္ကိလေသတာယ နိရာမိသေန သုခေန ဝိဟာရတ္ထာယ. အာလောကသညံ မနသိ ကရောတီတိ သူရိယစန္ဒပဇ္ဇောတမဏိဥက္ကာဝိဇ္ဇုအာဒီနံ အာလောကော ဒိဝါ ရတ္တိဉ္စ ဥပလဒ္ဓေါ၊ ယထာလဒ္ဓဝသေနေဝ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ၊ စိတ္တေ ဌပေတိ. တထာ စ နံ မနသိ ကရောတိ၊ ယထာဿ သုဘာဝိတာလောကကသိဏဿ ဝိယ ကသိဏာလောကော ယထိစ္ဆကံ ယာဝဒိစ္ဆကဉ္စ သော အာလောကော ရတ္တိယံ ဥပတိဋ္ဌတိ. ယေန တတ္ထ ဒိဝါသညံ ဌပေတိ၊ ဒိဝါရိဝ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိ’’န္တိ. ဒိဝါတိ သညံ ဌပေတီတိ ဝုတ္တနယေန မနသိ ကတွာ ဒိဝါရိဝ သညံ ဥပ္ပါဒေတိ. ယထာနေန ဒိဝါ။ပေ။ တထေဝ တံ မနသိ ကရောတီတိ ယထာနေန ဒိဝါ ဥပလဒ္ဓေါ သူရိယာလောကော၊ ဧဝံ ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌာကာရေနေဝ တံ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ. ယထာ စနေန ရတ္တိံ။ပေ။ မနသိ ကရောတီတိ ယထာ ရတ္တိယံ စန္ဒာလောကော ဥပလဒ္ဓေါ၊ ဧဝံ ဒိဝါပိ ရတ္တိံ ဒိဋ္ဌာကာရေနေဝ တံ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ၊ စိတ္တေ ဌပေတိ. ဝိဝဋေနာတိ ထိနမိဒ္ဓေန အပိဟိတတ္တာ ဝိဝဋေန. အနောနဒ္ဓေနာတိ အသဉ္ဆာဒိတေန. သဟောဘာသကန္တိ သညာဏောဘာသံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ရူပဂတဿ ဒိဗ္ဗဿ ဣတရဿ စ ဒဿနဋ္ဌေန ဣဓ ဉာဏဒဿနန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ.
ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာတိ ဇီဝိတက္ခယတော ဥပရိ မရဏတော ပရံ. သမုဂ္ဂတေနာတိ ဥဋ္ဌိတေန. ဓုမာတတ္တာတိ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ သူနတ္တာ. သေတရတ္တေဟိ ဝိပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ၊ ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ၊ ဝိနီလမေဝ ဝိနီလကန္တိ က-ကာရေန ပဒဝဍ္ဎနမာဟ အနတ္ထန္တရတော ယထာ ‘‘ပီတကံ လောဟိတက’’န္တိ. ပဋိကူလတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ. ကုစ္ဆိတံ ဝိနီလံ ဝိနီလကန္တိ ကုစ္ဆနတ္ထော ဝါ အယံ က-ကာရောတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၆၊ အ. နိ. ၅.၂၁၃). ပရိဘိန္နဋ္ဌာနေဟိ ကာကဓင်္ကာဒီဟိ. ဝိဿန္ဒမာနံ ပုဗ္ဗန္တိ ဝိဿဝန္တပုဗ္ဗံ၊ တဟံ တဟံ ပဂ္ဃရန္တပုဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တထာဘာဝန္တိ ဝိဿန္ဒမာနပုဗ္ဗတံ.
သော ဘိက္ခူတိ ယော ‘‘ပဿေယျ သရီရံ သီဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ သော ဘိက္ခု. ဥပသံဟရတိ သဒိသတံ. အယမ္ပိ ခေါတိအာဒိ ဥပသံဟရဏာကာရဒဿနံ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပနေတ္ထ ဝိညာဏဂတိကမေဝ. ဥသ္မာတိ ကမ္မဇတေဇော. ဧဝံပူတိကသဘာဝေါတိ ဧဝံ အတိဝိယ ပူတိသဘာဝေါ အာယုအာဒိဝိဂမေ ဝိယာတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဧဝံဘာဝီတိ အာဟ ‘‘ဧဝမေဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘေဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ.
လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာတိ ဥပ္ပါဋေတွာ ဥပ္ပါဋေတွာ. သေသာဝသေသမံသလောဟိတယုတ္တန္တိ သဗ္ဗသော အက္ခာဒိတတ္တာ တဟံ တဟံ သေသေန အပ္ပါဝသေသေန မံသလောဟိတေန ယုတ္တံ. အညေန ဟတ္ထဋ္ဌိကန္တိ အဝိသေသေန ဟတ္ထဋ္ဌိကာနံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာ ဇောတိတာတိ အနဝသေသတော တေသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုသဋ္ဌိဘေဒမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. တေရောဝဿိကာနီတိ တိရောဝဿဂတာနိ. တာနိ ပန သံဝစ္ဆရံ ဝီတိဝတ္တာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အတိက္ကန္တသံဝစ္ဆရာနီ’’တိ. ပုရာဏတာယ ဃနဘာဝဝိဂမေန ဝိစုဏ္ဏတာ ဣဓ ပူတိဘာဝေါ. သော ယထာ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဗ္ဘောကာသေ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကဓာတူနန္တိ စက္ခုဓာတုအာဒီနံ၊ ကာမဓာတုအာဒီနံ ဝါ. သတိယာ စ ဉာဏဿ စ အတ္ထာယာတိ ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၄၊ ၂.၃၇၆၊ မ. နိ. ၁.၁၀၉) ဝုတ္တာယ သတ္တဋ္ဌာနိကာယ သတိယာ စေဝ တံသမ္ပယုတ္တဉာဏဿ စ အတ္ထာယ.
ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၁၀. အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၀. ဒသမေ နိဟီနန္တိ လာမကံ၊ ကိလိဋ္ဌံ ဝါ. ဂါမဝါသိကာနန္တိ ဗာလာနံ. ပုထုဇ္ဇနာနံ ဣဒန္တိ ပေါထုဇ္ဇနိကံ. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနာနံ သန္တက’’န္တိ၊ ပုထုဇ္ဇနေဟိ သေဝိတဗ္ဗတ္တာ တေသံ သန္တကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနရိယန္တိ န နိဒ္ဒေါသံ. နိဒ္ဒေါသဋ္ဌော ဟိ အရိယဋ္ဌော. တေနာဟ ‘‘န ဥတ္တမံ န ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. အရိယေဟိ ဝါ န သေဝိတဗ္ဗန္တိ အနရိယံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိဝိဝိဓဝိပုလာနတ္ထသဟိတံ. တာဒိသဉ္စ အတ္ထသန္နိဿိတံ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န အတ္ထသန္နိဿိတ’’န္တိ. န ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနာဘာဝတော. အသတိ ပန ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါဒီနံ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ အာဟ ‘‘န ဝိရာဂါယာ’’တိအာဒိ.
အနုတ္တမံ အနုတ္တရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဧတံ အနုတ္တရ’’န္တိ. ဟတ္ထိသ္မိန္တိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထိနိမိတ္တံ သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဟတ္ထိဝိသယတ္တာ ဟတ္ထိသန္နိဿိတတ္တာ စ ဟတ္ထိသိပ္ပံ ‘‘ဟတ္ထီ’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဟတ္ထိသ္မိမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဟတ္ထိသိပ္ပေ သိက္ခတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.
လိင်္ဂဗျတ္တယေန ဝိဘတ္တိဗျတ္တယေန ပါရိစရိယေတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပါရိစရိယာယ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ’’တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.
အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
အနုတ္တရိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ
၁-၄. သေခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ
၃၁-၃၄. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သေခါနံ ပဋိလဒ္ဓဂုဏဿ ပရိဟာနိ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဥပရူပရိဂုဏပရိဟာနာယာ’’တိ၊ ဥပရူပရိလဒ္ဓဗ္ဗာနံ မဂ္ဂဖလာနံ ပရိဟာနာယ အနုပ္ပါဒါယာတိ အတ္ထော. တတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.
သေခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၅. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၅. ပဉ္စမေ သမ္ပယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တိ၊ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယဝသေန တာယ သဟ ဧကီဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. အထ ဝါ ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တိ ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ပဝတ္တန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. တတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ၊ မနောမယိဒ္ဓိ၊ ဆ အဘိညာတိ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ. ပုရိမေန အတ္ထေန တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ပစ္ဆိမေန အတ္ထေန တာသု ယာ ကာစိ ဧကာဝ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ၊ သေသာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ဧဝံ ဝိဇ္ဇာပိ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ’’တွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ပန ဝိပဿနာဉာဏသမ္ပယုတ္တာ သညာဝ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ အာဂတာ၊ သညာသီသေန သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေတိ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ နိဿယပစ္စယဘူတေ ဥပ္ပန္နသညာ၊ တေန သဟဂတာတိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.
ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၆. ဝိဝါဒမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၆. ဆဋ္ဌေ ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနသီလော. ယသ္မာ သော အပ္ပဟီနကောဓတာယ အဓိဂတကောဓော နာမ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ကောဓေန သမန္နာဂတော’’တိ အာဟ. ဥပနာဟော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥပနာဟီ၊ ဥပနယှနသီလောတိ ဝါ ဥပနာဟီ. ဝိဝါဒေါ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ယေဘုယျေန ပဌမံ ဒွိန္နံ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ’’တိ. သော ပန ယထာ ဗဟူနံ အနတ္ထာဝဟော ဟောတိ၊ တံ နိဒဿနမုခေန နိဒဿေန္တော ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဗ္ဘန္တရပရိသာယာတိ ပရိသဗ္ဘန္တရေ.
ဂုဏမက္ခနာယ ပဝတ္တောပိ အတ္တနော ကာရကံ ဂူထေန ပဟရန္တိံ ဂူထော ဝိယ ပဌမတရံ မက္ခေတီတိ မက္ခော၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ မက္ခီ. ပဠာသတီတိ ပဠာသော၊ ပရဿ ဂုဏေ ဍံသိတွာ ဝိယ အပနေတီတိ အတ္ထော. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပဠာသီ. ပဠာသီ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဒုတိယဿ ဓုရံ န ဒေတိ၊ သမံ ဟရိတွာ အတိဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော’’တိ. ဣဿတီတိ ဣဿုကီ. မစ္ဆရာယတီတိ မစ္ဆရံ၊ တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ မစ္ဆရီ. သဌယတိ န သမ္မာ ဘာသတီတိ သဌော အညထာ သန္တံ အတ္တာနံ အညထာ ပဝေဒနတော. မာယာ ဧတဿ အတ္ထီ မာယာဝီ. မိစ္ဆာ ပါပိကာ ဝိညုဂရဟိတာ ဧတဿ ဒိဋ္ဌီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ ကမ္မပထပရိယာပန္နာယ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိဝတ္ထုကာယ မိစ္ဆတ္တပရိယာပန္နာယ အနိယျာနိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နတ္ထိကဝါဒီ’’တိအာဒိ.
သံ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိံ၊ သယံ ဝါ အတ္တနာ ယထာဂဟိတံ ပရာမသတိ၊ သဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသတီတိ သန္ဒိဋ္ဌီပရာမာသီ. အာဓာနံ ဒဠှံ ဂဏှာတီတိ အာဓာနဂ္ဂါဟီ၊ ဒဠှဂ္ဂါဟီ၊ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ထိရဂ္ဂါဟီတိ အတ္ထော. ယုတ္တံ ကာရဏံ ဒိသွာဝ လဒ္ဓိံ ပဋိနိဿဇ္ဇတီတိ ပဋိနိဿဂ္ဂီ၊ ဒုက္ခေန ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဗဟုမ္ပိ ကာရဏံ ဒဿေတွာ န သက္ကာ ပဋိနိဿဂ္ဂံ ကာတုန္တိ ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ. ယော အတ္တနော ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိံ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ဒဠှံ ဂဏှိတွာ အပိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ကာရဏံ ဒဿေတွာ ဝုစ္စမာနော န ပဋိနိဿဇ္ဇတိ. တဿေတံ အဓိဝစနံ. တာဒိသော ဟိ ပုဂ္ဂလော ယံ ယဒေဝ ဓမ္မံ ဝါ အဓမ္မံ ဝါ သုဏာတိ၊ တံ သဗ္ဗံ ‘‘ဧဝံ အမှာကံ အာစရိယေဟိ ကထိတံ၊ ဧဝံ အမှေဟိ သုတ’’န္တိ ကုမ္မောဝ အင်္ဂါနိ သကေ ကပါလေ အန္တောယေဝ သမောဒဟတိ. ယထာ ဟိ ကစ္ဆပေါ အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒိကေ အင်္ဂေ ကေနစိ ဃဋိတေ သဗ္ဗာနိ အင်္ဂါနိ အတ္တနော ကပါလေယေဝ သမောဒဟတိ၊ န ဗဟိ နီဟရတိ၊ ဧဝမယမ္ပိ ‘‘န သုန္ဒရော တဝ ဂါဟော၊ ဆဍ္ဍေဟိ န’’န္တိ ဝုတ္တော တံ န ဝိဿဇ္ဇတိ၊ အန္တောယေဝ အတ္တနော ဟဒယေ ဧဝ ဌပေတွာ ဝိစရတိ၊ ကုမ္ဘီလဂ္ဂါဟံ ဂဏှာတိ. ယထာ သုသုမာရာ ဂဟိတံ န ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ၊ ဧဝံ ဂဏှာတိ.
ဝိဝါဒမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၇. ဆဠင်္ဂဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၃၇. သတ္တမေ ဒက္ခန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဧတာယာတိ ဒက္ခိဏာ၊ ပရိစ္စာဂမယံ ပုညံ၊ တဿူပကရဏဘူတော ဒေယျဓမ္မော စ. ဣဓ ပန ဒေယျဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. တေနေဝါဟ ‘‘ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေတီ’’တိ. ဣတော ဥဋ္ဌိတေနာတိ ဣတော ခေတ္တတော ဥပ္ပန္နေန. ရာဂေါ ဝိနယတိ ဧတေနာတိ ရာဂဝိနယော၊ ရာဂဿ သမုစ္ဆေဒိကာ ပဋိပဒါ. တေနာဟ ‘‘ရာဂဝိနယပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ’’တိ.
‘‘ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနော’’တိအာဒိဂါထာယ ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ မုဉ္စစေတနာယ ပုဗ္ဗေ ဒါနူပကရဏသမ္ဘရဏတော ပဋ္ဌာယ သုမနော ‘‘သမ္ပတ္တီနံ နိဒါနံ အနုဂါမိကဒါနံ ဒဿာမီ’’တိ သောမနဿိတော ဘဝေယျ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒယေတိ ဒဒန္တော ဒေယျဓမ္မံ ဒက္ခိဏေယျဟတ္ထေ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ‘‘အသာရတော ဓနတော သာရာဒါနံ ကရောမီ’’တိ အတ္တနော စိတ္တံ ပသာဒေယျ. ဒတွာ အတ္တမနော ဟောတီတိ ဒက္ခိဏေယျာနံ ဒေယျဓမ္မံ ပရိစ္စဇိတွာ ‘‘ပဏ္ဍိတပညတ္တံ နာမ မယာ အနုဋ္ဌိတံ၊ အဟော သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အတ္တမနော ပမုဒိတော ပီတိသောမနဿဇာတော ဟောတိ. ဧသာတိ ယာ အယံ ပုဗ္ဗစေတနာ မုဉ္စစေတနာ အပရစေတနာတိ ဣမာသံ ကမ္မဖလာနံ သဒ္ဓါနုဂတာနံ သောမနဿပရိဂ္ဂဟိတာနံ တိဝိဓာနံ စေတနာနံ ပါရိပူရီ၊ ဧသာ.
သီလသညမေနာတိ ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန. ဟတ္ထပါဒေတိ ဒက္ခိဏေယျာနံ ဟတ္ထပါဒေ. မုခံ ဝိက္ခာလေတွာတိ တေသံယေဝ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ၊ အတ္တနာဝ မုခေါဒကံ ဒတွာတိ အဓိပ္ပါယော.
ဆဠင်္ဂဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၈-၁၁. အတ္တကာရီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ
၃၈-၄၁. အဋ္ဌမေ ကုသလကိရိယာယ အာဒိအာရမ္ဘဘာဝေန ပဝတ္တဝီရိယံ ဌိတသဘာဝတာယ သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတူတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘အာရမ္ဘဓာတူတိ အာရဘနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယ’’န္တိ. လဒ္ဓါသေဝနံ ဝီရိယံ ဗလပ္ပတ္တံ ဟုတွာ ပဋိပက္ခေ ဝိဓမတီတိ အာဟ ‘‘နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခမနသဘာဝံ ဝီရိယ’’န္တိ. ပရက္ကမနသဘာဝေါတိ အဓိမတ္တတရာနံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝိဓမနသမတ္ထတာယ ပဋုပဋုတရဘာဝေန ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနသဘာဝေါ. နဝမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.
အတ္တကာရီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၁၂. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၂. ဒွါဒသမေ မာဟံ နာဂိတ ယသေန သမာဂမန္တိ မာ အဟံ ယသေန သမာဂမနံ ပတ္ထေမိ. မာ စ မယာ ယသောတိ ယသော စ မယာ မာ သမာဂစ္ဆတူတိ အတ္ထော. ဣမိနာ အတ္တနော လာဘသက္ကာရေန အနတ္ထိကတံ ဝိဘာဝေတိ. ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟီတိ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိအာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.
နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
ဒေဝတာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.
၅. ဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ
၁. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ
၄၃. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ပရိသိဉ္စိတုန္တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၇၂) ယော စုဏ္ဏမတ္တိကာဒီဟိ ဂတ္တာနိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေန္တော မလ္လကမုဋ္ဌာဒီဟိ ဝါ ဃံသန္တော နဟာယတိ၊ သော ‘‘နဟာယတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယော တထာ အကတွာ ပကတိယာဝ နဟာယတိ၊ သော ‘‘ပရိသိဉ္စတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတော စ သရီရေ တထာ ဟရိတဗ္ဗံ ရဇောဇလ္လံ နာမ နုပလိမ္ပတိ အစ္ဆဆဝိဘာဝတော၊ ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ကေဝလံ ဥဒကေ ဩတရတိ. တေနာဟ ‘‘ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတု’’န္တိ.
ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတိ ပါစီနကောဋ္ဌကော. သာဝတ္ထိယံ ကိရ ဇေတဝနဝိဟာရော ကဒါစိ မဟာ၊ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကော. တထာ ဟိ သော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ယောဇနိကော အဟောသိ၊ သိခိဿ တိဂါဝုတော၊ ဝေဿဘုဿ အဍ္ဎယောဇနိကော၊ ကကုသန္ဓဿ ဂါဝုတပ္ပမာဏော၊ ကောဏာဂမနဿ အဍ္ဎဂါဝုတပ္ပမာဏော၊ ကဿပဿ ဝီသတိဥသဘပ္ပမာဏော၊ အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏော ဇာတော. တမ္ပိ နဂရံ တဿ ဝိဟာရဿ ကဒါစိ ပါစီနတော ဟောတိ၊ ကဒါစိ ဒက္ခိဏတော၊ ကဒါစိ ပစ္ဆိမတော၊ ကဒါစိ ဥတ္တရတော. ဇေတဝနဂန္ဓကုဋိယံ ပန စတုန္နံ မဉ္စပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အစလမေဝ. စတ္တာရိ ဟိ အစလစေတိယဋ္ဌာနာနိ နာမ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကဋ္ဌာနံ၊ ဣသိပတနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ၊ သင်္ကဿနဂရေ ဒေဝေါရောဟနကာလေ သောပါနဿ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနံ၊ မဉ္စပါဒဋ္ဌာနန္တိ. အယံ ပန ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော ကဿပဒသဗလဿ ဝီသတိဥသဘဝိဟာရကာလေ ပါစီနဒွါရကောဋ္ဌကော အဟောသိ. သော ဣဒါနိ ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော’’တွေဝ ပညာယတိ.
ကဿပဒသဗလဿ ကာလေ အစိရဝတီ နဂရံ ပရိက္ခိပိတွာ သန္ဒမာနာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ပတွာ ဥဒကေန ဘိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ဥဒကရဟဒံ မာပေသိ သမတိတ္တိကံ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရံ. တတ္ထ ဧကံ ရညော နှာနတိတ္ထံ၊ ဧကံ နာဂရာနံ၊ ဧကံ ဘိက္ခုသံဃဿ၊ ဧကံ ဗုဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ ပါဋိဧက္ကာနိ နှာနတိတ္ထာနိ ဟောန္တိ ရမဏီယာနိဝိပ္ပကိဏ္ဏရဇတပဋ္ဋသဒိသဝါလုကာနိ. ဣတိ ဘဂဝတာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ ယေန အယံ ဧဝရူပေါ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော၊ တေနုပသင်္ကမိ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတုံ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဒကသာဋိကံ ဥပနာမေသိ. ဘဂဝါ သုရတ္တဒုပဋ္ဋံ အပနေတွာ ဥဒကသာဋိကံ နိဝါသေသိ. ထေရော ဒုပဋ္ဋေန သဒ္ဓိံ မဟာစီဝရံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ အကာသိ. ဘဂဝါ ဥဒကံ ဩတရိ၊ သဟောတရဏေနေဝဿ ဥဒကေ မစ္ဆကစ္ဆပါ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ အဟေသုံ၊ ယန္တနာဠိကာဟိ သုဝဏ္ဏရသဓာရာနိ သိဉ္စနကာလော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋပ္ပသာရဏကာလော ဝိယ စ အဟောသိ. အထ ဘဂဝတော နဟာနဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပစ္စုတ္တိဏ္ဏဿ ထေရော သုရတ္တဒုပဋ္ဋံ ဥပနာမေသိ. ဘဂဝါ တံ နိဝါသေတွာ ဝိဇ္ဇုလ္လတာသဒိသံ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ မဟာစီဝရံ အန္တန္တေန သံဟရိတွာ ပဒုမဂဗ္ဘသဒိသံ ကတွာ ဥပနီတံ ဒွီသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ဧကစီဝရော အဋ္ဌာသီ’’တိ.
ဧဝံ ဌိတဿ ပန ဘဂဝတော သရီရံ ဝိကသိတပဒုမပုပ္ဖသဒိသံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ပါရိစ္ဆတ္တကံ၊ တာရာမရီစိဝိကသိတဉ္စ ဂဂနတလံ သိရိယာ အဝဟသမာနံ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ၊ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိနီ စဿ ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏမာလာ ဂန္ထိတွာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသ စန္ဒိမာ ဝိယ၊ ဒွတ္တိံသ သူရိယာ ဝိယ၊ ပဋိပါဋိယာ ဌပိတဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိဒွတ္တိံသဒေဝရာဇဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ယသ္မာ စ ဘဂဝတော သရီရံ သုဓန္တစာမီကရသမာနဝဏ္ဏံ၊ သုပရိသောဓိတပဝါဠရုစိရတောရဏံ၊ သုဝိသုဒ္ဓနီလရတနာဝလိသဒိသကေသတနုရုဟံ၊ တသ္မာ တဟံ တဟံ ဝိနိဂ္ဂတသုဇာတဇာတိဟိင်္ဂုလကရသူပသောဘိတံ ဥပရိ သတမေဃရတနာဝလိသုစ္ဆာဒိတံ ဇင်္ဂမမိဝ ကနကဂိရိသိခရံ ဝိရောစိတ္ထ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဒသဗလဿ သရီရတော နိက္ခမိတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော သမန္တတော အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အာဓာဝန္တီ ဝိဓာဝန္တီ ရတနာဝလိရတနဒါမရတနစုဏ္ဏဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဝိယ ပသာရိတရတနစိတ္တကဉ္စနပဋ္ဋမိဝ အာသိဉ္စမာနလာခါရသဓာရာစိတ္တမိဝ ဥက္ကာသတနိပါတသမာကုလမိဝ နိရန္တရဝိပ္ပကိဏ္ဏကဏိကာရကိင်္ကိဏိကပုပ္ဖမိဝ ဝါယုဝေဂသမုဒ္ဓတစိနပိဋ္ဌစုဏ္ဏရဉ္ဇိတမိဝ ဣန္ဒဓနုဝိဇ္ဇုလ္လတာဝိတာနသန္ထတမိဝ စ ဂဂနတလံ၊ တံ ဌာနံ ပဝနဉ္စ သမ္မာ ဖရန္တိ. ဝဏ္ဏဘူမိ နာမေသာ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဗုဒ္ဓါနံ သရီရဝဏ္ဏံ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏံ ဝါ စုဏ္ဏိယပဒေဟိ ဝါ ဂါထာဟိ ဝါ အတ္ထဉ္စ ဥပမာယော စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ ပဋိဗလေန ဓမ္မကထိကေန ပူရေတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝရူပေသု ဟိ ဌာနေသု ဓမ္မကထိကဿ ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုဗ္ဗသဒိသာနိ ကုရုမာနောတိ နိရုဒကာနိ ကုရုမာနော၊ သုက္ခာပယမာနောတိ အတ္ထော. သောဒကေ ဂတ္တေ စီဝရံ ပါရုပန္တဿ ဟိ စီဝရေ ကဏ္ဏိကာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ၊ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍံ ဒုဿတိ၊ ဗုဒ္ဓါနံ ပန သရီရေ ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတိ၊ ပဒုမပတ္တေ ဥက္ခိတ္တဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ဥဒကံ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ သန္တေပိ သိက္ခာဂါရဝတာယ ဘဂဝါ ‘‘ပဗ္ဗဇိတဝတ္တံ နာမေတ’’န္တိ မဟာစီဝရံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ ပုရတော ကာယံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဋ္ဌာသိ.
တာဠိတဉ္စ ဝါဒိတဉ္စ တာဠိတဝါဒိတံ၊ တူရိယာနံ တာဠိတဝါဒိတံ တူရိယတာဠိတဝါဒိတံ. မဟန္တဉ္စ တံ တူရိယတာဠိတဝါဒိတဉ္စာတိ မဟာတူရိယတာဠိတဝါဒိတံ. တေနာဟ ‘‘မဟန္တေနာ’’တိအာဒိ. အထ ဝါ ဘေရိမုဒိင်္ဂပဏဝါဒိတူရိယာနံ တာဠိတံ ဝီဏာဝေဠုဂေါမုခိအာဒီနံ ဝါဒိတဉ္စ တူရိယတာဠိတဝါဒိတန္တိ ဝါ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.
အဘိညာပါရံ ဂတောတိ အဘိညာပါရဂူ. ဧဝံ သေသေသုပိ. သော ဟိ ဘဂဝါ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဇာနန္တော ဂတောတိ အဘိညာပါရဂူ. တေသု ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ပရိဇာနန္တော ဂတောတိ ပရိညာပါရဂူ. သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ဂတောတိ ပဟာနပါရဂူ. စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဘာဝေန္တော ဂတောတိ ဘာဝနာပါရဂူ. နိရောဓံ သစ္ဆိကရောန္တော ဂတောတိ သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ. သဗ္ဗသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တော ဂတောတိ သမာပတ္တိပါရဂူ. သုဗြဟ္မဒေဝပုတ္တာဒယောတိ ဧတ္ထ သော ကိရ ဒေဝပုတ္တော အစ္ဆရာသံဃပရိဝုတော နန္ဒနကီဠိတံ ကတွာ ပါရိစ္ဆတ္တကမူလေ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. တံ ပဉ္စသတာ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ၊ ပဉ္စသတာ ရုက္ခံ အဘိရုဟိတွာ မဓုရဿရေန ဂါယိတွာ ပုပ္ဖါနိ ပါတေန္တိ. တာနိ ဂဟေတွာ ဣတရာ ဧကတောဝဏ္ဋိကမာလာဝ ဂန္ထေန္တိ. အထ ရုက္ခံ အဘိရုဠှာ ဥပစ္ဆေဒကဝသေန ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ကာလံ ကတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တာ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိ. အထ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ဒေဝပုတ္တော ‘‘ဣမာသံ နေဝ သဒ္ဒေါ သုယျတိ၊ န ပုပ္ဖါနိ ပါတေန္တိ၊ ကဟံ နု ခေါ ဂတာ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တဘာဝံ ဒိသွာ ပိယဝတ္ထုကသောကေန ရုပ္ပမာနော စိန္တေသိ – ‘‘ဧတာ တာဝ ယထာကမ္မေန ဂတာ၊ မယှံ အာယုသင်္ခါရော ကိတ္တကော’’တိ. သော ‘‘သတ္တမေ ဒိဝသေ မယာပိ အဝသေသာဟိ ပဉ္စသတာဟိ သဒ္ဓိံ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိတဗ္ဗ’’န္တိ ဒိသွာ ဗလဝတရေန သောကေန သမပ္ပိတော. ‘‘ဣမံ မယှံ သောကံ သဒေဝကေ လောကေ အညတြ တထာဂတာ နိဗ္ဗာပေတုံ သမတ္ထော နတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ ဌိတော –
‘‘နိစ္စံ ဥတြသ္တမိဒံ စိတ္တံ၊ နိစ္စံ ဥဗ္ဗိဂ္ဂမိဒံ မနော၊
အနုပ္ပန္နေသု ကိစ္ဆေသု၊ အထော ဥပ္ပတိတေသု စ၊