.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

သတ္တကနိပါတ-ဋီကာ

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁. ဓနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

၁-၁၀. သတ္တကနိပါတဿ ပဌမော ဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထော.

၂. အနုသယဝဂ္ဂေါ

၄.ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄. ဒုတိယဿ စတုတ္ထေ ဥဘတော ဥဘယထာ၊ ဥဘတော ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန. ဒွီဟိ ဘာဂေဟီတိ ကရဏေ နိဿက္ကေ စေတံ ဗဟုဝစနံ. အာဝုတ္တိအာဒိဝသေန အယံ နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အရူပသမာပတ္တိယာ’’တိအာဒိ. ဧတေန ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန၊ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဝါဒေါ၊ ‘‘နာမကာယတော ရူပကာယတော စ ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တိပိဋကမဟာရက္ခိတတ္ထေရဝါဒေါ၊ ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ၊ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရဝါဒေါ စာတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏမ္ပိ ထေရဝါဒါနံ ဧကဇ္ဈံ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ပဌမဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝုတ္တော၊ ဒုတိယဝါဒေ ဥဘတော ဘာဂတော ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ တတိယဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ. ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော၊ ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒနေဟိ ဝါ ကာယတော ဝိမုတ္တောဟိ အတ္ထော.

သောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ကာမဉ္စေတ္ထ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနမ္ပိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ဝိယ ဒုဝင်္ဂိကံ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပန ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ န ဟောတိ ရူပကာယတော အဝိမုတ္တတ္တာ. တဉှိ ကိလေသကာယတောဝ ဝိမုတ္တံ၊ န ရူပကာယတော၊ တသ္မာ တတော ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ အရူပ။ပေ။ ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ. အရူပသမာပတ္တီနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. အရဟတ္တံ ပတ္တအနာဂါမိနောတိ ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ ဝုတ္တံ. န ဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တော အနာဂါမီ နာမ ဟောတိ. ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ –

‘‘ယတော စ ခေါ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ၊ ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ၊ အာနန္ဒ၊ ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ –

ယဒိပိ မဟာနိဒါနေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၃၀) ဝုတ္တံ၊ တံ ပန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တန္တိ၊ ဣဓ ပန သဗ္ဗဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တေ သင်္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပါဠိ ပနေတ္ထ။ပေ။ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ’’တိ အာဟ. မဇ္ဈိမနိကာယေ ပန ကီဋာဂိရိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၈၂) –

‘‘ကတမော စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပါ၊ တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ၊ ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ –

အရူပသမာပတ္တိဝသေန စတ္တာရော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ၊ သေဋ္ဌော စ ဝုတ္တော ဝုတ္တလက္ခဏူပပတ္တိတော. ယထာဝုတ္တေသု ဟိ ပဉ္စသု ပုရိမာ စတ္တာရော သမာပတ္တိသီသံ နိရောဓံ န သမာပဇ္ဇန္တီတိ ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ နာမ. အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အနာဂါမီ တံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ နိပ္ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌော နာမ.

ကတမော စ ပုဂ္ဂလောတိအာဒိ ပုဂ္ဂလပညတ္တိပါဠိ. တတ္ထ ကတမောတိ ပုစ္ဆာဝစနံ. ပုဂ္ဂလောတိ အသာဓာရဏတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝစနံ. ဣဓာတိ ဣဓသ္မိံ သာသနေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော. အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ နာမကာယတော ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဝိပဿနာပညာယ သင်္ခါရဂတံ၊ မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဿိတွာ စတ္တာရောပိ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. ဒိသွာတိ ဒဿနဟေတု. န ဟိ အာသဝေ ပညာယ ပဿန္တိ၊ ဒဿနကာရဏာ ပန ပရိက္ခီဏာ ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာတိ ဝုတ္တာ ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ. ဧဝဉှိ ဒဿနံ အာသဝါနံ ခယဿ ပုရိမကိရိယာဘာဝေန ဝုတ္တံ.

ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝိသေသတော ပညာယ ဧဝ ဝိမုတ္တော၊ န တဿ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန အဋ္ဌဝိမောက္ခသင်္ခါတေန သာတိသယေန သမာဓိနာတိ ပညာဝိမုတ္တော. ယော အရိယော အနဓိဂတအဋ္ဌဝိမောက္ခော သဗ္ဗသော အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော၊ တဿေတံ အဓိဝစနံ. အဓိဂတေပိ ဟိ ရူပဇ္ဈာနဝိမောက္ခေ န သော သာတိသယသမာဓိနိဿိတောတိ န တဿ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တတာ ဟောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အရူပဇ္ဈာနေသု ပန ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ. တေန ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန တံနာမဒါနသမတ္ထေန အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီတွေဝ ဝုစ္စတိ. သမုဒါယေ ဟိ ပဝတ္တော ဝေါဟာရော အဝယဝေပိ ဒိဿတိ ယထာ တံ ‘‘သတ္တိသယော’’တိ အနဝသေသတော အာသဝါနံ ပရိက္ခီဏတ္တာ. အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝ န ဧကဒေသဘူတရူပဇ္ဈာနပ္ပဋိက္ခေပဝသေန. ဧဝဉှိ အရူပဇ္ဈာနေကဒေသာဘာဝေပိ အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပေါ န ဟောတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. အရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ဟိ ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ.

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကတောတိ ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော၊ ဖုဋ္ဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပါယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ. တံ ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကတော သစ္ဆိကရဏူပါယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော၊ တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ၊ န ပန ကာယေန သစ္ဆိကတော. နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ၊ တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိ ကရောတီတိ ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ န တု ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ၊ ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ. အယံ စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ကာယသက္ခိဘာဝံ ပတ္တာနံ စတုန္နံ၊ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝိယ ပဉ္စဝိဓော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ပု. ပ. မူလဋီ. ၂၄) ‘‘ကာယသက္ခိမှိပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ဧကစ္စေ အာသဝါတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ အာသဝါ.

ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တော’’တိပိ ပါဌော. ဧတေန စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓဿ ပတ္တတံ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. ပဌမဖလဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘သောပိ ကာယသက္ခီ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိ. ယထာ ပန ပညာဝိမုတ္တော၊ ဧဝံ အယမ္ပိ သုက္ခဝိပဿကော စတူဟိ အရူပဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဘာဝပ္ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ပဉ္စဝိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဒ္ဓါဝိမုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ၊ န ဣတော ဥဒ္ဓံ ဒုက္ခန္တိ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ဌပေတွာ တဏှံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ယာထာဝတော ပဇာနာတိ. ယသ္မာ ပန တဏှာ ဒုက္ခံ ဇနေတိ နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ တတော တံ ဒုက္ခံ သမုဒေတိ၊ တသ္မာ နံ ‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတိ၊ အပ္ပဝတ္တိံ ဂစ္ဆတိ၊ တသ္မာ န ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အရိယော ပန အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တံ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတိ၊ တေန တံ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဧတ္တာဝတာ နာနာက္ခဏေ သစ္စဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ. ဣဒါနိ တံ ဧကက္ခဏေ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တထာဂတပ္ပဝေဒိတာတိ တထာဂတေန ဗောဓိမဏ္ဍေ ပဋိဝိဒ္ဓါ ဝိဒိတာ ပါကဋာ ကတာ. ဓမ္မာတိ စတုသစ္စဓမ္မာ. ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ သုဒိဋ္ဌာ. ဝေါစရိတာတိ သုစရိတာ၊ ပညာယ သုဋ္ဌု စရာပိတာတိ အတ္ထော. အယန္တိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တောတိ.

သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဒဟနဝသေန ဝိမုတ္တော. ဧတေန သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝါ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ အတ္ထော. ကိံ ပန နေသံ ကိလေသပ္ပဟာနေ နာနတ္တံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. အထ ကသ္မာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ? အာဂမနီယနာနတ္တေန. ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော ဟိ အာဂမနမှိ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော အပ္ပဒုက္ခေန အကသိရေန အကိလမန္တောဝ သက္ကောတိ ဝိက္ခမ္ဘိတုံ၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ပန ဒုက္ခေန ကသိရေန ကိလမန္တော သက္ကောတိ ဝိက္ခမ္ဘိတုံ၊ တသ္မာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတဿ ဟီ’’တိအာဒိ. သဒ္ဒဟန္တဿာတိ ‘‘ဧကံသတော အယံ ပဋိပဒါ ကိလေသက္ခယံ အာဝဟတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဘာသိတတ္တာ’’တိ ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တဿ. ယသ္မာ ပနဿ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ နိစ္စသညာပဟာနဝသေန ဘာဝနာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ ပဿတော တတ္ထ တတ္ထ ပစ္စက္ခတာပိ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယာ’’တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဧတ္ထ စ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာတိ ဝစနေန အာဂမနီယနာနတ္တေန ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တာနံ ပညာနာနတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿိတံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၂၈) ‘‘နေသံ ကိလေသပ္ပဟာနေ နာနတ္တံ နတ္ထိ၊ ပညာယ နာနတ္တံ အတ္ထိယေဝါ’’တိ ဝတွာ ‘‘အာဂမနီယနာနတ္တေနေဝ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

အာရမ္မဏံ ယာထာဝတော ဓာရေတိ အဝဓာရေတီတိ ဓမ္မော၊ ပညာ. တံ ပညာသင်္ခါတံ ဓမ္မံ အဓိမတ္တတာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော’’တိအာဒိ. ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ ပညာပဓာနံ. ‘‘သဒ္ဓံ အနုဿရတိ၊ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဧသေဝ နယောတိ အတိဒိသတိ. ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညာဝါဟီ၊ ပညံ သာတိသယံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ. ပညာ ဝါ ပုဂ္ဂလံ ဝါဟေတိ နိဗ္ဗာနာဘိမုခံ ဂမေတီတိ ပညာဝါဟီ. သဒ္ဓါဝါဟီတိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒီသု အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဝတ္တဗ္ဗကထာ. တသ္မာတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၇၃၊ ၈၈၉) ဝုတ္တတ္တာ. တတော ဧဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၇၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ စေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. ဥဒကူပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၅. ပဉ္စမေ ဧကန္တကာဠကေဟီတိ နတ္ထိကဝါဒအဟေတုကဝါဒအကိရိယဝါဒသင်္ခါတေဟိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မေဟိ. တေနာဟ ‘‘နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလောတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧကဝါရံ နိမုဂ္ဂေါ နိမုဂ္ဂေါယေဝ သော ဟောတိ. ဧတဿ ဟိ ပုန ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ မက္ခလိဂေါသာလာဒယော ဝိယ. ဟေဋ္ဌာ ဟေဋ္ဌာ နရကဂ္ဂီနံယေဝ အာဟာရော. သာဓု သဒ္ဓါ ကုသလေသူတိ ကုသလဓမ္မေသု သဒ္ဓါ နာမ သာဟု လဒ္ဓကာတိ ဥမ္မုဇ္ဇတိ၊ သော တာဝတ္တကေနေဝ ကုသလေန ဥမ္မုဇ္ဇတိ နာမ. သာဓု ဟိရီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. စင်္ကဝါရေတိ ရဇကာနံ ခါရပရိဿာဝနေ၊ သုရာပရိဿာဝနေ ဝါ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလောတိ ‘‘ဧဝံ သာဓု သဒ္ဓါ’’တိ ဣမေသံ သဒ္ဓါဒီနံ ဝသေန ဧကဝါရံ ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ တေသံ ပရိဟာနိယာ ပုန နိမုဇ္ဇတိယေဝ ဒေဝဒတ္တာဒယော ဝိယ. ဒေဝဒတ္တော ဟိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ စ အဘိညာယော နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ ပုန ဗုဒ္ဓါနံ ပဋိပက္ခတာယ တေဟိ ဂုဏေဟိ ပရိဟီနော ရုဟိရုပ္ပါဒကမ္မံ သံဃဘေဒကမ္မဉ္စ ကတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ဒုတိယစိတ္တဝါရေန စုတိစိတ္တမနန္တရာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တော. ကောကာလိကော ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ ဥပဝဒိတွာ ပဒုမနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော.

နေဝ ဟာယတိ နော ဝဍ္ဎတီတိ အပ္ပဟောနကကာလေပိ န ဟာယတိ၊ ပဟောနကကာလေပိ န ဝဍ္ဎတိ. ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အဂါရိကေနပိ အနဂါရိကေနပိ ဒီပေတဗ္ဗံ. ဧကစ္စော ဟိ အဂါရိကော အပ္ပဟောနကကာလေ ပက္ခိကဘတ္တံ ဝဿိကံ ဝါ ဥပနိဗန္ဓာပေသိ၊ သော ပစ္ဆာ ပဟောနကကာလေပိ ပက္ခိကဘတ္တာဒိမတ္တမေဝ ပဝတ္တေတိ. အနဂါရိကောပိ အာဒိမှိ အပ္ပဟောနကကာလေ ဥဒ္ဒေသံ ဓုတင်္ဂံ ဝါ ဂဏှာတိ၊ မေဓာဝီ ဗလဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ ပဟောနကကာလေ တတော ဥတ္တရိံ န ကရောတိ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလောတိ ဧဝံ ဣမာယ သဒ္ဓါဒီနံ ဌိတိယာ ပုဂ္ဂလော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဌိတော နာမ ဟောတိ. ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ပတရတီတိ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂလော ကိလေသတနုတာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂန္တဗ္ဗဒိသာဘိမုခေါ တရတိ နာမ.

ပဋိဂါဓပ္ပတ္တော ဟောတီတိ အနာဂါမိပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣမေ ပန သတ္တ ပုဂ္ဂလာ ဥဒကောပမေန ဒီပိတာ. သတ္တ ကိရ ဇင်္ဃဝါဏိဇာ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နာ အန္တရာမဂ္ဂေ ဧကံ ပုဏ္ဏနဒိံ ပါပုဏိံသု. တေသု ပဌမံ ဩတိဏ္ဏော ဥဒကဘီရုကော ပုရိသော ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေယေဝ နိမုဇ္ဇိတွာ ပုန သဏ္ဌာတုံ နာသက္ခိ၊ အဝဿံဝ မစ္ဆကစ္ဆပဘတ္တံ ဇာတော. ဒုတိယော ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေ နိမုဇ္ဇိတွာ သကိံ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပုန နိမုဂ္ဂေါ ဥဋ္ဌာတုံ နာသက္ခိ၊ အန္တောယေဝ မစ္ဆကစ္ဆပဘတ္တံ ဇာတော. တတိယော နိမုဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌိတော မဇ္ဈေ နဒိယာ ဌတွာ နေဝ ဩရတော အာဂန္တုံ၊ န ပါရံ ဂန္တုံ အသက္ခိ. စတုတ္ထော ဥဋ္ဌာယ ဌိတော ဥတ္တရဏတိတ္ထံ ဩလောကေသိ. ပဉ္စမော ဥတ္တရဏတိတ္ထံ ဩလောကေတွာ ပတရတိ. ဆဋ္ဌော တံ ဒိသွာ ပါရိမတီရံ ဂန္တွာ ကဋိပ္ပမာဏေ ဥဒကေ ဌိတော. သတ္တမော ပါရိမတီရံ ဂန္တွာ ဂန္ဓစုဏ္ဏာဒီဟိ နှတွာ ဝရဝတ္ထာဒီနိ နိဝါသေတွာ သုရဘိဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိတွာ နီလုပ္ပလမာလာဒီနိ ပိလန္ဓိတွာ နာနာလင်္ကာရပ္ပဋိမဏ္ဍိတော မဟာနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒမာရုဟိတွာ ဥတ္တမဘောဇနံ ဘုဉ္ဇတိ.

တတ္ထ ဇင်္ဃဝါဏိဇာ ဝိယ ဣမေ သတ္တ ပုဂ္ဂလာ၊ နဒီ ဝိယ ဝဋ္ဋံ၊ ပဌမဿ ဥဒကဘီရုကဿ ပုရိသဿ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေယေဝ နိမုဇ္ဇနံ ဝိယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ ဝဋ္ဋေ နိမုဇ္ဇနံ၊ ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ နိမုဇ္ဇနပုရိသော ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိမတ္ထကေန ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ တာသံ ဟာနိယာ နိမုဂ္ဂပုဂ္ဂလော၊ မဇ္ဈေ နဒိယာ ဌတွာ ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ ဌိတိယာ ဌိတိပုဂ္ဂလော၊ ဥတ္တရဏတိတ္ထံ ဩလောကေန္တော ဝိယ သောတာပန္နော၊ ပတရန္တပုရိသော ဝိယ ကိလေသကာမာဝဋ္ဋတာယ ပတရန္တော သကဒါဂါမီ၊ တရိတွာ ကဋိမတ္တေ ဥဒကေ ဌိတပုရိသော ဝိယ အနာဝဋ္ဋဓမ္မတ္တာ အနာဂါမီ၊ နှတွာ ပါရိမတီရံ ဥတ္တရိတွာ ထလေ ဌိတပုရိသော ဝိယ စတ္တာရော ဩဃေ အတိက္ကမိတွာ နိဗ္ဗာနထလေ ဌိတော ခီဏာသဝဗြာဟ္မဏော၊ ထလေ ဌိတပုရိသဿ နဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ ဥတ္တမဘောဇနဘုဉ္ဇနံ ဝိယ ခီဏာသဝဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝီတိနာမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဥဒကူပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆-၉. အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၆-၁၉. ဆဋ္ဌေ ‘‘ဣဓ သမသီသီ ကထိတော’’တိ ဝတွာ ဧဝံ သမသီသိတံ ဝိဘဇိတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဒဿေတုံ ‘‘သော စတုဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. ရောဂဝသေန သမသီသီ ရောဂသမသီသီ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကဝေလာယမေဝ. ယော စက္ခုရောဂါဒီသု အညတရသ္မိံ သတိ ‘‘ဣတော အနုဋ္ဌိတော အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ၊ အထဿ အရဟတ္တဉ္စ ရောဂတော ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဧကကာလမေဝ ဟောတိ၊ အယံ ရောဂသမသီသီ နာမ. ဣရိယာပထဿ ပရိယောသာနန္တိ ဣရိယာပထန္တရသမာယောဂေါ. ယော ဌာနာဒီသု ဣရိယာပထေသု အညတရံ အဓိဋ္ဌာယ ‘‘အဝိကောပေတွာဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ. အထဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိ စ ဣရိယာပထဝိကောပနဉ္စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ၊ အယံ ဣရိယာပထသမသီသီ နာမ. ဇီဝိတသမသီသီ နာမာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပလိဗောဓသီသံ မာနော၊ ပရာမာသသီသံ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိက္ခေပသီသံ ဥဒ္ဓစ္စံ၊ ကိလေသသီသံ အဝိဇ္ဇာ၊ အဓိမောက္ခသီသံ သဒ္ဓါ၊ ပဂ္ဂဟသီသံ ဝီရိယံ၊ ဥပဋ္ဌာနသီသံ သတိ၊ အဝိက္ခေပသီသံ သမာဓိ၊ ဒဿနသီသံ ပညာ၊ ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ၊ စုတိသီသံ ဝိမောက္ခော၊ သင်္ခါရသီသံ နိရောဓော’’တိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၃.၃၃) ဝုတ္တေသု သတ္တရသသု သီသေသု ပဝတ္တသီသံ ကိလေသသီသန္တိ ဒွေ သီသာနိ ဣဓာဓိပ္ပေတာနိ – ‘‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စာ’’တိ ဝစနတော. တေသု ကိလေသသီသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ပရိယာဒိယတိ၊ ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတိ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ၊ ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ. အညံ အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ၊ အညံ ဇီဝိတန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ. ယဿ စေတံ သီသဒွယံ သမံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ၊ သော ဇီဝိတသမသီသီ နာမ.

ကထံ ပနိဒံ သမံ ဟောတီတိ? ဝါရသမတာယ. ယသ္မိဉှိ ဝါရေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ၊ သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ၊ အနာဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂေ စတ္တာရီတိ ဧကူနဝီသတိမေ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ ပတိဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတော ဣမာယ ဝါရသမတာယ ဣဒံ ဥဘယသီသပရိယာဒါနမ္ပိ သမံ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရသမတာယ. ဝါရသမဝုတ္တိဒါယကေန ဟိ မဂ္ဂစိတ္တေန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗာ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ စ ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၇၈၊ သံ. နိ. ၃.၁၂၊ ၁၄) ဝစနတော ပစ္စဝေက္ခဏပရိသမာပနေန ကိလေသပရိယာဒါနံ သမ္ပာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရဝုတ္တိယာ သမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ သမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘ယသ္မာ ပနဿ။ပေ... တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ.

အာယုနော ဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. တေနာဟ ‘‘ယော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသူ’’တိအာဒိ. ဝေမဇ္ဈေတိ အဝိဟာဒီသု ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော၊ တတ္ထ အာယုနော ဝေမဇ္ဈေ. အာယုဝေမဇ္ဈံ ဥပဟစ္စ အတိက္ကမိတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ. တေနာဟ ‘‘ယော တတ္ထေဝါ’’တိအာဒိ. အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန အနုဿာဟေန အကိလမန္တော တိက္ခိန္ဒြိယတာယ သုခေနေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. တေနာဟ ‘‘ယော တေသံယေဝါ’’တိအာဒိ. တေသံယေဝ ပုဂ္ဂလာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. အပ္ပယောဂေနာတိ အဓိမတ္တပ္ပယောဂေန ဝိနာ အပ္ပကသိရေန. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဒုက္ခေန ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတဉ္စာတိ၊ ဥဒ္ဓံ ဝါ ဂန္တွာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓမဿ မဂ္ဂသောတန္တိ ဥဒ္ဓံဘောတော. ပဋိသန္ဓိဝသေန အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ.

ဧတ္ထ ပန စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ဟိ အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. အယဉှိ အဝိဟေသု ကပ္ပသဟဿံ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ အတပ္ပံ ဂစ္ဆတိ၊ တတြာပိ ဒွေ ကပ္ပသဟဿာနိ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ သုဒဿံ ဂစ္ဆတိ၊ တတြာပိ စတ္တာရိ ကပ္ပသဟဿာနိ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ သုဒဿိံ ဂစ္ဆတိ၊ တတြာပိ အဋ္ဌ ကပ္ပသဟဿာနိ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ၊ တတ္ထ ဝသန္တော အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂစ္ဆတိ. တတ္ထ ယော အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ ဒုတိယံ ဝါ စတုတ္ထံ ဝါ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ကာမဘဝတော စဝိတွာ အကနိဋ္ဌေသု ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ၊ အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီတိ.

ဧတေ ပန အဝိဟေသု ဥပ္ပန္နသမနန္တရအာယုဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယနဝသေန တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော၊ ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ၊ ဧကော ဥဒ္ဓံသောတောတိ ပဉ္စဝိဓော၊ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဝိဘာဂေန ဒသ ဟောန္တိ၊ တထာ အတပ္ပသုဒဿသုဒဿီသူတိ စတ္တာရော ဒသကာတိ စတ္တာရီသံ. အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထိ၊ တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော၊ ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ စတ္တာရော၊ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဝိဘာဂေန အဋ္ဌာတိ အဋ္ဌစတ္တာရီသံ အနာဂါမိနော. သတ္တမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၀. ဒသမေ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနီတိ အာဒိသဒ္ဒလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနီ’’တိ. နတ္ထိ ဣဒါနိ ဣမဿ ဒသာတိ နိဒ္ဒသော. ပဉှောတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော. ပုန ဒသဝဿော န ဟောတီတိ တေသံ မတိမတ္တမေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သော ကိရာ’’တိ ကိရသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. နိဒ္ဒသောတိ စေတံ ဝစနမတ္တံ. တဿ နိဗ္ဗီသာဒိဘာဝဿ ဝိယ နိန္နဝါဒိဘာဝဿ စ ဣစ္ဆိတတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ကေဝလဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂါမေ ဝိစရန္တောတိ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော. န ဣဒံ တိတ္ထိယာနံ အဓိဝစနံ တေသု တန္နိမိတ္တဿ အဘာဝါ၊ သာသနေပိ သေခဿပိ န ဣဒံ အဓိဝစနံ၊ ကိမင်္ဂံ ပန ပုထုဇ္ဇနဿ. ယဿ ပနေတံ အဓိဝစနံ ယေန စ ကာရဏေန၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ခီဏာသဝဿေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝေါ ဟိဿ ပစ္စက္ခတော ကာရဏံ. ပရမ္ပရာယ ဣတရာနိ ယာနိ ပါဠိယံ အာဂတာနိံ.

သိက္ခာယ သမ္မဒေဝ အာဒါနံ သိက္ခာသမာဒါနံ. တံ ပနဿာ ပါရိပူရိယာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သိက္ခာတ္တယပူရဏေ’’တိ. သိက္ခာယ ဝါ သမ္မဒေဝ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ရက္ခဏံ သိက္ခာသမာဒါနံ. တဉ္စ အတ္ထတော ပူရဏေန ပရိစ္ဆိန္နံ အရက္ခဏေ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝတော၊ ရက္ခဏေ စ ပရိပူရဏတော. ဗလဝစ္ဆန္ဒောတိ ဒဠှစ္ဆန္ဒော. အာယတိန္တိ အနန္တရာနာဂတဒိဝသာဒိကာလော အဓိပ္ပေတော၊ န အနာဂတဘဝေါတိ အာဟ ‘‘အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပီ’’တိ. သိက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ တတ္ထ နိဗဒ္ဓဘတ္တိတာ အဝိဂတပေမတာ. တေဘူမကဓမ္မာနံ အနိစ္စာဒိဝသေန သမ္မဒေဝ နိဇ္ဈာနံ ဓမ္မနိသာမနာတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တဏှာဝိနယေတိ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏာနုဘာဝသိဒ္ဓေ တဏှာဝိက္ခမ္ဘနေ. ဧကီဘာဝေတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာကိလေသသင်္ဂဏိကာဝိဂမသိဒ္ဓေ ဝိဝေကဝါသေ. ဝီရိယာရမ္ဘေတိ သမ္မပ္ပဓာနဿ ပဂ္ဂဏှနေ. တံ ပန သဗ္ဗသော ဝီရိယဿ ပရိဗြူဟနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ ပူရဏေ’’တိ. သတိယဉ္စေဝ နိပကဘာဝေ စာတိ သတောကာရိတာယ စေဝ သမ္ပဇာနကာရိတာယ စ. သတိသမ္ပဇညဗလေနေဝ ဟိ ဝီရိယာရမ္ဘော ဣဇ္ဈတိ. ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဇ္ဈနေ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂဒဿနေ’’တိ.

နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အနုသယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂေါ

၁. သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ ဒေဝါယတနဘာဝေန စိတ္တတ္တာ လောကဿ စိတ္တီကာရဋ္ဌာနတာယ စ စေတိယံ အဟောသိ. ယာဝကီဝန္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၃၄) ဧကမေဝေတံ ပဒံ အနိယမတော ပရိမာဏဝါစီ. ကာလော စေတ္ထ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ယတ္တကံ ကာလ’’န္တိ. အဘိဏှံ သန္နိပါတာတိ နိစ္စသန္နိပါတာ. တံ ပန နိစ္စသန္နိပါတတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဝသဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သန္နိပါတဗဟုလာတိ ပစုရသန္နိပါတာ. ဝေါသာနန္တိ သင်္ကောစံ. ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာကုလာတိ ခုဘိတာ န ပသန္နာ. ဘိဇ္ဇိတွာတိ ဝဂ္ဂဗန္ဓတော ဝိဘဇ္ဇ ဝိသုံ ဝိသုံ ဟုတွာ.

သန္နိပါတဘေရိယာတိ သန္နိပါတာရောစနဘေရိယာ. အဒ္ဓဘုတ္တာ ဝါတိ သာမိဘုတ္တာ ဝါ. ဩသီဒမာနေတိ ဟာယမာနေ.

သုင်္ကန္တိ ဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တေဟိ ပဗ္ဗတခဏ္ဍနာဒိတိတ္ထဂါမဒွါရာဒီသု ရာဇပုရိသာနံ ဒါတဗ္ဗဘာဂံ. ဗလိန္တိ နိပ္ဖန္နသဿာဒိတော ဆဘာဂံ သတ္တဘာဂန္တိအာဒိနာ လဒ္ဓဗ္ဗကရံ. ဒဏ္ဍန္တိ ဒသဝီသတိကဟာပဏာဒိကံ အပရာဓာနုရူပံ ဂဟေတဗ္ဗဓနဒဏ္ဍံ. ဝဇ္ဇိဓမ္မန္တိ ဝဇ္ဇိရာဇဓမ္မံ. ဣဒါနိ အပညတ္တပညာပနာဒီသု တပ္ပဋိက္ခေပေ စ အာဒီနဝါနိသံသေ စ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပါရိစရိယက္ခမာတိ ဥပဋ္ဌာနက္ခမာ. ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ကိရ ဝဇ္ဇိရာဇာနော ‘‘အယံ စောရော’’တိ အာနေတွာ ဒဿိတေ ‘‘ဂဏှထ နံ စောရ’’န္တိ အဝတွာ ဝိနိစ္ဆယမဟာမတ္တာနံ ဒေန္တိ. တေ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ သစေ အစောရော ဟောတိ၊ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. သစေ စောရော၊ အတ္တနာ ကိဉ္စိ အကတွာ ဝေါဟာရိကာနံ ဒေန္တိ၊ တေပိ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ အစောရော စေ၊ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. စောရော စေ၊ သုတ္တဓရာနံ ဒေန္တိ. တေပိ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ အစောရော စေ၊ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. စောရော စေ၊ အဋ္ဋကုလိကာနံ ဒေန္တိ၊ တေပိ တထေဝ ကတွာ သေနာပတိဿ၊ သေနာပတိ ဥပရာဇဿ၊ ဥပရာဇာ ရညော. ရာဇာ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ သစေ အစောရော ဟောတိ၊ ဝိဿဇ္ဇေတိ. သစေ ပန စောရော ဟောတိ၊ ပဝေဏိပဏ္ဏကံ ဝါစာပေတိ. တတ္ထ ‘‘ယေန ဣဒံ နာမ ကတံ၊ တဿ အယံ နာမဒဏ္ဍော’’တိ လိခိတံ. ရာဇာ တဿ ကိရိယံ တေန သမာနေတွာ တဒနုစ္ဆဝိကံ ဒဏ္ဍံ ကရောတိ. ဣတိ ဧတံ ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မံ သမာဒါယ ဝတ္တန္တာနံ မနုဿာ န ဥဇ္ဈာယန္တိ. ပရမ္ပရာဂတေသု အဋ္ဋကုလေသု ဇာတာ အဂတိဂမနဝိရတာ အဋ္ဋမဟလ္လကပုရိသာ အဋ္ဋကုလိကာ.

သက္ကာရန္တိ ဥပကာရံ. ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာတိ ‘‘ဣမေ အမှာကံ ဂရုနော’’တိ တတ္ထ ဂရုဘာဝံ ပဋိ ပဋိ ဥပဋ္ဌပေတွာ. မာနေဿန္တီတိ သမ္မာနေဿန္တိ. တံ ပန သမ္မာနနံ တေသု နေသံ အတ္တမနတာပုဗ္ဗကန္တိ အာဟ ‘‘မနေန ပိယာယိဿန္တီ’’တိ. နိပစ္စကာရံ ပဏိပါတံ. ဒဿေန္တီတိ ဂရုစိတ္တဘာရံ ဒဿေန္တိ. သန္ဓာနေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓံ အဝိစ္ဆိန္နံ ကတွာ ဃဋေတုံ.

ပသယှကာရဿာတိ ဗလက္ကာရဿ. ကာမံ ဝုဒ္ဓိယာ ပူဇနီယတာယ ‘‘ဝုဒ္ဓိဟာနိယော’’တိ ဝုတ္တံ၊ အတ္ထော ပန ဝုတ္တာနုက္ကမေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗော. ပါဠိယံ ဝါ ယသ္မာ ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ၊ နော ပရိဟာနီ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ တဒနုက္ကမေန ‘‘ဝုဒ္ဓိဟာနိယော’’တိ ဝုတ္တံ.

ဝိပစ္စိတုံ အလဒ္ဓေါကာသေ ပါပကမ္မေ၊ တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကေ ဝါ အနဝသရောဝ ဒေဝသောပသဂ္ဂေါ. တသ္မိံ ပန လဒ္ဓေါကာသေ သိယာ ဒေဝတောပသဂ္ဂဿ အဝသရောတိ အာဟ ‘‘အနုပ္ပန္နံ။ပေ။ ဝဍ္ဎေန္တီ’’တိ. ဧတေနေဝ အနုပ္ပန္နံ သုခန္တိ ဧတ္ထာပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗလကာယဿ ဒိဂုဏတိဂုဏတာဒဿနံ ပဋိဘယဘာဝဒဿနန္တိ ဧဝမာဒိနာ ဒေဝတာနံ သင်္ဂါမသီသေ သဟာယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အနိစ္ဆိတန္တိ အနိဋ္ဌံ. အာဝရဏတောတိ နိသေဓနတော. ဓမ္မတော အနပေတာ ဓမ္မိယာတိ ဣဓ ‘‘ဓမ္မိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. မိဂသူကရာဒိဃာတာယ သုနခါဒီနံ ကဍ္ဎိတွာ ဝနစရဏံ ဝါဇော၊ တတ္ထ နိယုတ္တာ၊ တေ ဝါ ဝါဇေန္တီတိ ဝါဇိကာ၊ မိဂဝဓစာရိနော.

သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၂. ဒုတိယေ အဘိယာတုကာမောတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ အဘိဘဝနတ္ထော ‘‘အနဘိဝိဒိတု’’န္တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အဘိဘဝနတ္ထာယ ယာတုကာမော’’တိ. ဝဇ္ဇိရာဇာနောတိ ‘‘ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ ဣမေ’’တိ အာဒိတော ပဝတ္တံ ဝစနံ ဥပါဒါယ ဝဇ္ဇီတိ လဒ္ဓနာမာ ရာဇာနော၊ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဿ ဝါ ရာဇာနော ဝဇ္ဇိရာဇာနော. ရဋ္ဌဿ ပန ဝဇ္ဇိသမညာ တန္နိဝါသိရာဇကုမာရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ရာဇိဒ္ဓိယာတိ ရာဇဘာဝါနုဂတေန ပဘာဝေန. သော ပန ပဘာဝေါ နေသံ ဂဏရာဇာနံ မိထော သာမဂ္ဂိယာ လောကေ ပါကဋော. စိရဋ္ဌာယီ စ အဟောသီတိ ‘‘သမဂ္ဂဘာဝံ ကထေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနု အနု တံသမင်္ဂိနော ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ အနုဘာဝေါ၊ အနုဘာဝေါ ဧဝ အာနုဘာဝေါ၊ ပတာပေါ. သော ပန နေသံ ပတာပေါ ဟတ္ထိအဿာဒိဝါဟနသမ္ပတ္တိယာ တတ္ထ စ သုဘိက္ခိတဘာဝေန လောကေ ပါကဋော ဇာတောတိ ‘‘ဧတေန။ပေ။ ကထေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေနာတိ ကုဉ္စိကာဆိဒ္ဒေန. အသနန္တိ သရံ. အတိပါတယိဿန္တီတိ အတိက္ကာမေန္တိ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ပေါင်္ခဿ အနုပေါင်္ခံ၊ ပုရိမသရဿ ပေါင်္ခပဒါနုဂတပေါင်္ခံ ဣတရံ သရံ ကတွာတိ အတ္ထော. အဝိရာဓိတန္တိ အဝိရဇ္ဈိတံ. ဥစ္ဆိန္ဒိဿာမီတိ ဥမ္မူလနဝသေန ကုလသန္တတိံ ဆိန္ဒိဿာမိ. အယနံ ဝဍ္ဎနံ အယော၊ တပ္ပဋိပက္ခေန အနယောတိ အာဟ ‘‘အဝဍ္ဎိ’’န္တိ. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဝိနာသော ဉာတိဗျသနံ.

ဂင်္ဂါယာတိ ဂင်္ဂါသမီပေ. ပဋ္ဋနဂါမန္တိ သကဋပဋ္ဋနဂါမံ. တတြာတိ တသ္မိံ ပဋ္ဋနေ. ဗလဝါဃာတဇာတောတိ ဥပ္ပန္နဗလဝကောဓော. မေတိ မယှံ. ဂတေနာတိ ဂမနေန. သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ နတ္ထိ တာယ ဝေလာယ. အဘိမုခံ ယုဒ္ဓေနာတိ အဘိမုခံ ဥဇုကမေဝ သင်္ဂါမကရဏေန. ဥပလာပနံ သာမံ ဒါနဉ္စာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘေဒေါပိ ဣဓ ဥပါယော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အညတြ မိထုဘေဒါ’’တိ. ယုဒ္ဓဿ ပန အနုပါယတာ ပဂေဝ ပကာသိတာ. ဣဒန္တိ ‘‘အညတြ ဥပလာပနာယ အညတြ မိထုဘေဒါ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ. ကထာယ နယံ လဘိတွာတိ ‘‘ယာဝကီဝဉ္စ ။ပေ။ ပရိဟာနီ’’တိ ဣမာယ ဘဂဝတော ကထာယ ဥပါယံ လဘိတွာ. အနုကမ္ပာယာတိ ဝဇ္ဇိရာဇေသု အနုဂ္ဂဟေန.

ရာဇာပိ တမေဝ ပေသေတွာ သဗ္ဗေ။ပေ။ ပါပေသီတိ ရာဇာ တံ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတံ ‘‘ကိံ၊ အာစရိယ၊ ဘဂဝါ အဝစာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော ‘‘ယထာ ဘော သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝစနံ န သက္ကာ ဝဇ္ဇီ ကေနစိ ဂဟေတုံ၊ အပိစ ဥပလာပနာယ ဝါ မိထုဘေဒေန ဝါ သက္ကာ’’တိ အာဟ. တတော နံ ရာဇာ ‘‘ဥပလာပနာယ အမှာကံ ဟတ္ထိအဿာဒယော နဿိဿန္တိ၊ ဘေဒေနေဝ တေ ဂဟေဿာမိ၊ ကိံ ကရောမာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တေန ဟိ၊ မဟာရာဇ၊ တုမှေ ဝဇ္ဇီ အာရဗ္ဘ ပရိသတိ ကထံ သမုဋ္ဌာပေထ၊ တတော အဟံ ‘‘ကိံ တေ၊ မဟာရာဇ၊ တေဟိ၊ အတ္တနော သန္တကေန ကသိဝဏိဇ္ဇာဒီနိ ကတွာ ဇီဝန္တု ဧတေ ရာဇာနော’’တိ ဝတွာ ပက္ကမိဿာမိ. တတော တုမှေ ‘‘ကိံ နု၊ ဘော၊ ဧသ ဗြာဟ္မဏော ဝဇ္ဇီ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တံ ကထံ ပဋိဗာဟတီ’’တိ ဝဒေယျာထ. ဒိဝသဘာဂေ စာဟံ တေသံ ပဏ္ဏာကာရံ ပေသေဿာမိ၊ တမ္ပိ ဂါဟာပေတွာ တုမှေပိ မမ ဒေါသံ အာရောပေတွာ ဗန္ဓနတာဠနာဒီနိ အကတွာဝ ကေဝလံ ခုရမုဏ္ဍံ မံ ကတွာ နဂရာ နီဟရာပေထ၊ အထာဟံ ‘‘မယာ တေ နဂရေ ပါကာရော ပရိခါ စ ကာရိတာ၊ အဟံ ထိရဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနဉ္စ ဥတ္တာနဂမ္ဘီရဋ္ဌာနဉ္စ ဇာနာမိ၊ န စိရဿံ ဒါနိ တံ ဥဇုံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝက္ခာမိ. တံ သုတွာ တုမှေ ‘‘ဂစ္ဆတူ’’တိ ဝဒေယျာထာတိ. ရာဇာ သဗ္ဗံ အကာသိ.

လိစ္ဆဝီ တဿ နိက္ခမနံ သုတွာ ‘‘သဌော ဗြာဟ္မဏော၊ မာ တဿ ဂင်္ဂံ ဥတ္တာရေတုံ အဒတ္ထာ’’တိ အာဟံသု. တတြ ဧကစ္စေဟိ ‘‘အမှေ အာရဗ္ဘ ကထိတတ္တာ ကိရ သော ဧဝံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘တေန ဟိ ဘဏေ ဧတူ’’တိ ဝဒိံသု. သော ဂန္တွာ လိစ္ဆဝီ ဒိသွာ ‘‘ကိမာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိတော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. လိစ္ဆဝိနော ‘‘အပ္ပမတ္တကေန နာမ ဧဝံ ဂရုံ ဒဏ္ဍံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကိံ တေ တတြ ဌာနန္တရ’’န္တိ ပုစ္ဆိံသု. ဝိနိစ္ဆယမဟာမစ္စောဟမသ္မီတိ. တဒေဝ တေ ဌာနန္တရံ ဟောတူတိ. သော သုဋ္ဌုတရံ ဝိနိစ္ဆယံ ကရောတိ. ရာဇကုမာရာ တဿ သန္တိကေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. သော ပတိဋ္ဌိတဂုဏော ဟုတွာ ဧကဒိဝသံ ဧကံ လိစ္ဆဝိံ ဂဟေတွာ ဧကမန္တံ ဂန္တွာ ‘‘ဒါရကာ ကသန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ၊ ကသန္တိ. ဒွေ ဂေါဏေ ယောဇေတွာတိ. အာမ၊ ဒွေ ဂေါဏေ ယောဇေတွာတိ. ဧတ္တကံ ဝတွာ နိဝတ္တော. တတော တမညော ‘‘ကိံ အာစရိယော အာဟာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တေန ဝုတ္တံ – အသဒ္ဒဟန္တော ‘‘န မေသော ယထာဘူတံ ကထေတီ’’တိ တေန သဒ္ဓိံ ဘိဇ္ဇိ.

ဗြာဟ္မဏော အပရမ္ပိ ဧကဒိဝသံ ဧကံ လိစ္ဆဝိံ ဧကမန္တံ နေတွာ ‘‘ကေန ဗျဉ္ဇနေန ဘုတ္တောသီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ နိဝတ္တော. တမ္ပိ အညော ပုစ္ဆိတွာ အသဒ္ဒဟန္တော တထေဝ ဘိဇ္ဇိ. ဗြာဟ္မဏော အပရမ္ပိ ဒိဝသံ ဧကံ လိစ္ဆဝိံ ဧကမန္တံ နေတွာ ‘‘အတိဒုဂ္ဂတောသိ ကိရာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ကော ဧဝမာဟာတိ. အသုကော နာမ လိစ္ဆဝီတိ. အပရမ္ပိ ဧကမန္တံ နေတွာ ‘‘တွံ ကိရ ဘီရုဇာတိကော’’တိ ပုစ္ဆိ. ကော ဧဝမာဟာတိ? အသုကော နာမ လိစ္ဆဝီတိ. ဧဝံ အညေန အကထိတမေဝ အညဿ ကထေန္တော တီဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ တေ ရာဇာနော အညမညံ ဘိန္ဒိတွာ ယထာ ဒွေ ဧကမဂ္ဂေန န ဂစ္ဆန္တိ၊ တထာ ကတွာ သန္နိပါတဘေရိံ စရာပေသိ. လိစ္ဆဝိနော ‘‘ဣဿရာ သန္နိပတန္တု၊ သူရာ သန္နိပတန္တူ’’တိ ဝတွာ န သန္နိပတိံသု. ဗြာဟ္မဏော ‘‘အယံ ဒါနိ ကာလော၊ သီဃံ အာဂစ္ဆတူ’’တိ ရညော သာသနံ ပေသေတိ. ရာဇာ သုတွာဝ ဗလဘေရိံ စရာပေတွာ နိက္ခမိ. ဝေသာလိကာ သုတွာ ‘‘ရညော ဂင်္ဂံ ဥတ္တရိတုံ န ဒဿာမာ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသုံ. တေ သုတွာ ‘‘ဂစ္ဆန္တု သူရရာဇာနော’’တိအာဒီနိ ဝတွာ န သန္နိပတိံသု. ‘‘နဂရပ္ပဝေသနံ န ဒဿာမ၊ ဒွါရာနိ ပိဒဟိဿာမာ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသုံ. ဧကောပိ န သန္နိပတိ. ယထာဝိဝဋေဟိ ဒွါရေဟိ ပဝိသိတွာ သဗ္ဗေ အနယဗျသနံ ပါပေတွာ ဂတော. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ရာဇာပိ တမေဝ ပေသေတွာ သဗ္ဗေပိ ဘိန္ဒိတွာ ဂန္တွာ အနယဗျသနံ ပါပေသီ’’တိ.

ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ပဌမသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃. တတိယေ အပရိဟာနာယ ဟိတာတိ အပရိဟာနိယာ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၃၆)၊ န ပရိဟာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဝါ အပရိဟာနိယာ. ဧဝံ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓာပိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတောတိအာဒိ ဒိသာသု အာဂတသာသနေ ဝုတ္တဝစနံ ဝုတ္တကထနံ. ဝိဟာရသီမာ အာကုလာ ယသ္မာ၊ တသ္မာ ဥပေါသထပဝါရဏာ ဌိတာ. ဩလီယမာနကောတိ ပါဠိတော အတ္ထတော စ ဝိနဿမာနကော. ဥက္ခိပါပေန္တာတိ ပဂုဏဘာဝကရဏေန အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန စ ပဂ္ဂဏှန္တာ.

သာဝတ္ထိယံ ဘိက္ခူ ဝိယ (ပါရာ. ၅၆၅) ပါစိတ္တိယံ ဒေသာပေတဗ္ဗောတိ ပညာပေန္တာ. ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဝိယ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဒသဝတ္ထုဒီပနေန. တထာ အကရောန္တာတိ နဝံ ကတိကဝတ္တံ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဝါ အမဒ္ဒန္တာ ဓမ္မဝိနယတော သာသနံ ဒီပေန္တာ ခုဒ္ဒကမ္ပိ စ သိက္ခာပဒံ အသမူဟနန္တာ. အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ စာတိ ‘‘သုဏာတု မေ၊ အာဝုသော၊ သံဃော၊ သန္တာမှာကံ သိက္ခာပဒါနိ ဂိဟိဂတာနိ. ဂိဟိနောပိ ဇာနန္တိ ‘ဣဒံ ဝေါ သမဏာနံ သကျပုတ္တိကာနံ ကပ္ပတိ၊ ဣဒံ ဝေါ န ကပ္ပတီ’တိ. သစေပိ ဟိ မယံ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနိ သမူဟနိဿာမ၊ ဘဝိဿန္တိ ဝတ္တာရော ‘ဓူမကာလိကံ သမဏေန ဂေါတမေန သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ ယာဝိမေသံ သတ္ထာ အဋ္ဌာသိ၊ တာဝိမေ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခိံသု. ယတော ဣမေသံ သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ န ဒါနိမေ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခန္တီ’တိ. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ၊ သံဃော အပညတ္တံ န ပညပေယျ၊ ပညတ္တံ န သမုစ္ဆိန္ဒေယျ၊ ယထာပညတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သမာဒါယ ဝတ္တေယျာ’’တိ ဣမံ (စူဠဝ. ၄၄၂) တန္တိံ ဌပေန္တော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ စ.

ထိရဘာဝပ္ပတ္တာတိ သာသနေ ထိရဘာဝံ အနိဝတ္တိတဘာဝံ ဥပဂတာ. ထေရကာရကေဟီတိ ထေရဘာဝသာဓကေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ အသေက္ခဓမ္မေဟိ. ဗဟူ ရတ္တိယောတိ ပဗ္ဗဇိတာ ဟုတွာ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနန္တိ. သီလာဒိဂုဏေသု ပတိဋ္ဌာပနမေဝ သာသနေ ပရိဏာယကတာတိ အာဟ ‘‘တီသု သိက္ခာသု ပဝတ္တေန္တီ’’တိ. ဩဝါဒံ န ဒေန္တိ အဘာဇနဘာဝတော. ပဝေဏိကထန္တိ အာစရိယပရမ္ပရာဘတံ သမ္မာပဋိပတ္တိဒီပနံ ဓမ္မကထံ. သာရဘူတံ ဓမ္မပရိယာယန္တိ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပာပနေန သာသနေ သာရဘူတံ ဗောဇ္ဈင်္ဂကောသလ္လအနုတ္တရသီတိဘာဝ- (အ. နိ. ၆.၈၅) အဓိစိတ္တသုတ္တာဒိဓမ္မတန္တိံ. အာဒိကံ ဩဝါဒန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဧဝံ တေ အာလောကေတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ တေ ဝိလောကေတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ တေ သမိဉ္ဇိတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ တေ ပသာရေတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ တေ သင်္ဃာဋိပတ္တစီဝရံ ဓာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဩဝါဒံ သင်္ဂဏှာတိ.

ပုနဗ္ဘဝဒါနံ ပုနဗ္ဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပေန. ဣတရေတိ ယေ န ပစ္စယဝသိကာ န အာမိသစက္ခုကာ၊ တေ န ဂစ္ဆန္တိ တဏှာယ ဝသံ.

အာရညကေသူတိ အရညဘာဂေသု အရညပရိယာပန္နေသု. နနု ယတ္ထ ကတ္ထစိပိ တဏှာ သာဝဇ္ဇာ ဧဝါတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဂါမန္တသေနာသနေသု ဟီ’’တိအာဒိ. တေန ‘‘အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပိဟာဒယော ပိယ အာရညကသေနာသနေသု သာလယတာ သေဝိတဗ္ဗပက္ခိကာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ.

အတ္တနာဝါတိ သယမေဝ. တေန ပရေဟိ အနုဿာဟိတာနံ သရသေနေဝ အနာဂတာနံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ အာဂမနံ၊ အာဂတာနဉ္စ ဖာသုဝိဟာရံ ပစ္စာသီသန္တီတိ ဒဿေတိ. ဣမိနာဝ နီဟာရေနာတိ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ. အဂ္ဂဟိတဓမ္မဂ္ဂဟဏန္တိ အဂ္ဂဟိတဿ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဥဂ္ဂဟဏံ. ဂဟိတသဇ္ဈာယကရဏန္တိ ဥဂ္ဂဟိတဿ သုဋ္ဌု အတ္ထစိန္တနံ. စိန္တရတ္ထော ဟိ အယံ သဇ္ဈာယသဒ္ဒေါ. ဧန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ. နိသီဒန္တိ အာသနပညာပနာဒိနာ.

ပဌမသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄-၆. ဒုတိယသတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၄-၂၆. စတုတ္ထေ ကရောန္တောယေဝါတိ ယထာဝုတ္တံ တိရစ္ဆာနကထံ ကထေန္တောယေဝ. အတိရစ္ဆာနကထာဘာဝေပိ တဿ တတ္ထ တပ္ပရဘာဝဒဿနတ္ထံ အဝဓာရဏဝစနံ. ပရိယန္တကာရီတိ သပရိယန္တံ ကတွာ ဝတ္တာ. ‘‘ပရိယန္တဝတိံ ဝါစံ ဘာသိတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၉၊ ၁၉၄) ဟိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဘဿောဝါတိ ပရိမိတကထောယေဝ ဧကန္တေန ကထေတဗ္ဗဿေဝ ကထနတော. သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနံ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ. နိဒ္ဒါယတိယေဝါတိ နိဒ္ဒေါက္ကမနေ အနာဒီနဝဒဿီ နိဒ္ဒါယတိယေဝ၊ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနာဒိနာ န နံ ဝိနောဒေတိ. ဧဝံ သံသဋ္ဌောဝါတိ ဝုတ္တနယေန ဂဏသင်္ဂဏိကာယ သံသဋ္ဌော ဧဝ ဝိဟရတိ. ဒုဿီလာ ပါပိစ္ဆာ နာမာတိ သယံ နိဿီလာ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပါပါ လာမကာ ဣစ္ဆာ ဧတေသန္တိ ပါပိစ္ဆာ. ပါပပုဂ္ဂလေဟိ မိတ္တိကရဏတော ပါပမိတ္တာ. တေဟိ သဒါ သဟပဝတ္တနေန ပါပသဟာယာ. တတ္ထ နိန္နတာဒိနာ တဒဓိမုတ္တတာယ ပါပသမ္ပဝင်္ကာ. ပဉ္စမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိယေဝ.

ဒုတိယသတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇-၁၁. သညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၇-၃၁. သတ္တမေ အနိစ္စာတိ အနုပဿတိ ဧတာယာတိ အနိစ္စာနုပဿနာ. တထာပဝတ္တဝိပဿနာ ပန ယသ္မာ အတ္တနာ သဟဂတသညာယ ဘာဝိတာယ ဘာဝိတာ ဧဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ သဟဂတသညာ’’တိ. ဣမာ သတ္တ လောကိယဝိပဿနာပိ ဟောန္တိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ပဝတ္တနတော. ‘‘ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတံ ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိ အာဂတဝသေန ပနေတ္ထ ဒွေ လောကုတ္တရာ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဝိရာဂေါ နိရောဓော’’တိ ဟိ တတ္ထ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဝိရာဂသညာ၊ တာ ဝုတ္တသညာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာပိ သိယုံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ. အဋ္ဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

သညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

၅. ပဌမမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၆. စတုတ္ထဿ ပဉ္စမေ အတ္တနော ဂုယှံ တဿ အာဝိကရောတီတိ အတ္တနော ဂုယှံ နိဂ္ဂုဟိတုံ ယုတ္တကထံ အညဿ အကထေတွာ တဿေဝ အာစိက္ခတိ. တဿ ဂုယှံ အညေသံ နာစိက္ခတီတိ တေန ကထိတဂုယှံ ယထာ အညေ န ဇာနန္တိ၊ ဧဝံ အနာဝိကရောန္တော ဆာဒေတိ.

ပဌမမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆-၁၁. ဒုတိယမိတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃၇-၄၂. ဆဋ္ဌေ ပိယော စ ဟောတိ မနာပေါ စာတိ ကလျာဏမိတ္တလက္ခဏံ ဒဿိတံ. ကလျာဏမိတ္တော ဟိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော စ ဟောတိ သီလသမ္ပန္နော သုတသမ္ပန္နော စာဂသမ္ပန္နော ဝီရိယသမ္ပန္နော သတိသမ္ပန္နော သမာဓိသမ္ပန္နော ပညာသမ္ပန္နော. တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ သဒ္ဒဟတိ တထာဂတဿ သမ္ဗောဓိံ ကမ္မဉ္စ ကမ္မဖလဉ္စ၊ တေန သမ္ဗောဓိယာ ဟေတုဘူတံ သတ္တေသု ဟိတသုခံ န ပရိစ္စဇတိ. သီလသမ္ပတ္တိယာ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ ဂရု ဘာဝနီယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဝတ္တာ ဝစနက္ခမော. သုတသမ္ပတ္တိယာ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိပဋိသံယုတ္တာနံ ဂမ္ဘီရာနံ ကထာနံ ကတ္တာ ဟောတိ. စာဂသမ္ပတ္တိယာ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတိ သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော. ဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိယံ. သတိသမ္ပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌိတဿတီ ဟောတိ. သမာဓိသမ္ပတ္တိယာ အဝိက္ခိတ္တော ဟောတိ သမာဟိတစိတော. ပညာသမ္ပတ္တိယာ အဝိပရီတံ ပဇာနာတိ. သော သတိယာ ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမန္နေသမာနော ပညာယ သတ္တာနံ ဟိတာဟိတံ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ သမာဓိနာ တတ္ထ ဧကဂ္ဂစိတ္တော ဟုတွာ ဝီရိယေန သတ္တေ အဟိတေ နိသေဓေတွာ ဟိတေ နိယောဇေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပိယော။ပေ။ နိယောဇေတီ’’တိ. သတ္တမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

ဒုတိယမိတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒေဝတာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. မဟာယညဝဂ္ဂေါ

၁. သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၄. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ယသ္မာ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၂၇) တသ္မာ သေယျထာပိ မနုဿာတိ ယထာ မနုဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိသေသော ဟောတိယေဝ သတိပိ ဗာဟိရဿ ကာရဏဿ အဘေဒေ အဇ္ဈတ္တိကဿ ဘိန္နတ္တာ. နာနတ္တံ ကာယေ ဧတေသံ၊ နာနတ္တော ဝါ ကာယော ဧတေသန္တိ နာနတ္တကာယာ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နေသန္တိ မနုဿာနံ. နာနတ္တာ သညာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ နာနတ္တသညိနော. သုခသမုဿယတော ဝိနိပါတော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝိနိပါတိကာ သတိပိ ဒေဝဘာဝေ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော. အပါယေသု ဝါ ဂတော နတ္ထိ နိပါတော ဧတေသန္တိ ဝိနိပါတိကာ. တေနာဟ ‘‘စတုအပါယဝိနိမုတ္တာ’’တိ. ပိယင်္ကရမာတာဒီနံ ဝိယာတိ ပိယင်္ကရမာတာ ကိရ ယက္ခိနီ ပစ္စူသသမယေ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယတော သုတွာ –

‘‘မာ သဒ္ဒမကရီ ပိယင်္ကရ၊ ဘိက္ခု ဓမ္မပဒါနိ ဘာသတိ၊

အပိ ဓမ္မပဒံ ဝိဇာနိယ၊ ပဋိပဇ္ဇေမ ဟိတာယ နော သိယာ.

‘‘ပါဏေသု စ သံယမာမသေ၊ သမ္ပဇာနမုသာ န ဘဏာမသေ၊

သိက္ခေမ သုသီလျမတ္တနော၊ အပိ မုစ္စေမ ပိသာစယောနိယာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၀) –

ဧဝံ ပုတ္တကံ သညာပေတွာ တံ ဒိဝသံ သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တာ. ဥတ္တရမာတာ ပန ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာဝ သောတာပန္နာ ဇာတာ.

ဗြဟ္မကာယေ ပဌမဇ္ဈာနနိဗ္ဗတ္တေ ဗြဟ္မသမူဟေ၊ ဗြဟ္မနိကာယေ ဝါ ဘဝါတိ ဗြဟ္မကာယိကာ. မဟာဗြဟ္မုနော ပရိသာယ ဘဝါတိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ တဿ ပရိစာရကဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ. မဟာဗြဟ္မုနော ပုရောဟိတဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ ဗြဟ္မပုရောဟိတာ. အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ မဟန္တာ ဗြဟ္မာနောတိ မဟာဗြဟ္မာနော. သတိပိ တေသံ တိဝိဓာနမ္ပိ ပဌမေန ဈာနေန ဂန္တွာ နိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဈာနဿ ပန ပဝတ္တိဘေဒေန အယံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တေနာတိ ဟီနေန. သာ စဿ ဟီနတာ ဆန္ဒာဒီနံ ဟီနတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ဝါ ဟီနံ. ကပ္ပဿာတိ အသင်္ချေယျကပ္ပဿ. ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝတ္တာ မဇ္ဈိမံ. သာ စဿ မဇ္ဈိမတာ ဆန္ဒာဒီနံ မဇ္ဈိမတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိလဘိတွာ နာတိသုဘာဝိတံ ဝါ မဇ္ဈိမံ. ဥပဍ္ဎကပ္ပေါတိ အသင်္ချေယျကပ္ပဿ ဥပဍ္ဎကပ္ပေါ. ဝိပ္ဖါရိကတရောတိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇေဟိ ပမာဏတော ဝိပုလတရော သဘာဝတော ဥဠာရတရော စ ဟောတိ. သဘာဝေနပိ ဟိ ဥဠာရတမောဝ. တံ ပနေတ္ထ အပ္ပမာဏံ. တဿ ဟိ ပရိတ္တာဘာဒီနံ ပရိတ္တသုဘာဒီနဉ္စ ကာယေ သတိပိ သဘာဝဝေမတ္တေ ဧကတ္တဝသေနေဝ ဝဝတ္ထပီယတီတိ ‘‘ဧကတ္တကာယာ’’တွေဝ တေ ဝုစ္စန္တိ. ပဏီတေနာတိ ဥက္ကဋ္ဌေန. သာ စဿ ဥက္ကဋ္ဌတာ ဆန္ဒာဒီနံ ဥက္ကဋ္ဌတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုဘာဝိတံ ဝါ၊ သမ္မဒေဝ၊ ဝသိဘာဝံ ပါပိတံ ပဏီတံ ‘‘ပဓာနဘာဝံ နီတ’’န္တိ ကတွာ. ဣဓာပိ ကပ္ပေါ အသင်္ချေယျကပ္ပဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော ပရိပုဏ္ဏမဟာကပ္ပဿ အသမ္ဘဝတော. ဣတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. တေတိ ‘‘ဗြဟ္မကာယိကာ’’တိ ဝုတ္တာ တိဝိဓာပိ ဗြဟ္မာနော. သညာယ ဧကတ္တာတိ တိဟေတုကဘာဝေန ဧကသဘာဝတ္တာ. န ဟိ တဿာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန အညောပိ ကောစိ ဘေဒေါ အတ္ထိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနော ဂဟိတာတိ ဒဿေတိ.

ဒဏ္ဍဥက္ကာယာတိ ဒဏ္ဍဒီပိကာယ. သရတိ ဓာဝတိ၊ ဝိဿရတိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာ ဝိယ ဓာဝတိ. ဒွေ ကပ္ပါတိ ဒွေ မဟာကပ္ပါ. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ. ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန အာဘဿရဂ္ဂဟဏေနေဝ သဗ္ဗေပိ တေ ပရိတ္တာဘာအပ္ပမာဏာဘာပိ ဂဟိတာ.

သုန္ဒရာ ပဘာ သုဘာ၊ တာယ ကိဏ္ဏာ သုဘာကိဏ္ဏာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ. ဘာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ အန္တိမ-ဏ-ကာရဿ ဟ-ကာရဉ္စ ကတွာ ‘‘သုဘကိဏှာ’’တိ ဝုတ္တာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နိစ္စလာယ ဧကဂ္ဃနာယ ပဘာယ သုဘောတိ ပရိယာယဝစနန္တိ ‘‘သုဘေန ဩကိဏ္ဏာ ဝိကိဏ္ဏာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧတ္ထာပိ အန္တိမ-ဏ-ကာရဿ ဟ-ကာရကရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗမေဝ. န ဆိဇ္ဇိတွာ ပဘာ ဂစ္ဆတိ ဧကဂ္ဃနတ္တာ. စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ ကာယဿ သညာယ စ ဧကရူပတ္တာ. ဝိပုလသန္တသုခါယုဝဏ္ဏာဒိဖလတ္တာ ဝေဟပ္ဖလာ. ဧတ္ထာတိ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ.

ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတာ အပုနရာဝတ္တနတော. ‘‘န သဗ္ဗကာလိကာ’’တိ ဝတွာ တမေဝ အသဗ္ဗကာလိကတ္တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကပ္ပသတသဟဿမ္ပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောဠသကပ္ပသဟဿစ္စယေန ဥပ္ပန္နာနံ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာနံ ပရိနိဗ္ဗာယနတော အညေသဉ္စ တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ သုညံ တံ ဌာနံ ဟောတိ၊ တသ္မာ သုဒ္ဓါဝါသာ န သဗ္ဗကာလိကာ. ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနသဒိသာ ဟောန္တိ သုဒ္ဓါဝါသဘူမိယော. ဣမိနာ သုတ္တေန သုဒ္ဓါဝါသာနံ သတ္တာဝါသဘာဝဒီပနေနေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတိဘာဝေါပိ ဒီပိတော ဟောတိ၊ တသ္မာ သုဒ္ဓါဝါသာပိ သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိံ၊ နဝသု သတ္တာဝါသေသု စတုတ္ထသတ္တာဝါသဉ္စ ဘဇန္တိ.

သုခုမတ္တာတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တတ္တာ. ပရိဗျတ္တဝိညာဏကိစ္စာဘာဝတော နေဝ ဝိညာဏံ၊ န သဗ္ဗသော အဝိညာဏံ ဟောတီတိ နာဝိညာဏံ၊ တသ္မာ ပရိပ္ဖုတဝိညာဏကိစ္စဝန္တီသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု န ဝုတ္တံ.

သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. သမာဓိပရိက္ခာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၅. ဒုတိယေ သမာဓိပရိက္ခာရာတိ ဧတ္ထ တယော ပရိက္ခာရာ. ‘‘ရထော သီလပရိက္ခာရော၊ ဈာနက္ခော စက္ကဝီရိယော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄) ဟိ ဧတ္ထ အလင်္ကာရော ပရိက္ခာရော နာမ. ‘‘သတ္တဟိ နဂရပရိက္ခာရေဟိ သုပရိက္ခတံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇) ဧတ္ထ ပရိဝါရော ပရိက္ခာရော နာမ. ‘‘ဂိလာနပစ္စယ။ပေ။ ဇီဝိတပရိက္ခာရာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉၁-၁၉၂) ဧတ္ထ သမ္ဘာရော ပရိက္ခာရော နာမ. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂသမာဓိဿ သမ္ဘာရာ’’တိ. ပရိဝါရပရိက္ခာရောပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပရိဝါရော ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌာဒယော မဂ္ဂဓမ္မာ သမ္မာသမာဓိဿ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန ပရိကရဏတော အဘိသင်္ခရဏတော. ပရိက္ခတာတိ ပရိဝါရိတာ. အယံ ဝုစ္စတိ အရိယော သမ္မာသမာဓီတိ အယံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ ပရိဝုတော စက္ကဝတ္တီ ဝိယ သတ္တဟိ အင်္ဂေဟိ ပရိဝုတော အရိယော သမ္မာသမာဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဥပေစ္စ နိဿီယတီတိ ဥပနိသာ၊ သဟ ဥပနိသာယာတိ သဥပနိသော၊ သဥပနိဿယော အတ္ထော၊ သပရိဝါရောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဟကာရိကာရဏဘူတော ဟိ ဓမ္မသမူဟော ဣဓ ‘‘ဥပနိသော’’တိ အဓိပ္ပေတော.

သမာဓိပရိက္ခာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ပဌမအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၆. တတိယေ အနုဍဟနဋ္ဌေနာတိ ကာမံ အာဟုနေယျဂ္ဂိအာဒယော တယော အဂ္ဂီ ဗြာဟ္မဏေဟိပိ ဣစ္ဆိတာ သန္တိ. တေ ပန တေဟိ ဣစ္ဆိတမတ္တာဝ၊ န သတ္တာနံ တာဒိသာ အတ္ထသာဓကာ. ယေ ပန သတ္တာနံ အတ္ထသာဓကာ၊ တေ ဒဿေတုံ ‘‘အာဟုနံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာနေတွာ ဟုနနံ ပူဇနံ ‘‘အာဟုန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ တံ အာဟုနံ အရဟန္တီ မာတာပိတရော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အာဟုနေယျာတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၆). ယဒဂ္ဂေန စ တေ ပုတ္တာနံ ဗဟူပကာရတာယ အာဟုနေယျာတိ၊ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိ နေသံ ဟိတသုခါဝဟာ၊ တဒဂ္ဂေန တေသု မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ အဟိတဒုက္ခာဝဟာတိ အာဟ ‘‘တေသု။ပေ။ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ.

သွာယမတ္ထော (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅) မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော. မိတ္တဝိန္ဒကော ဟိ မာတရာ၊ ‘‘တာတ၊ အဇ္ဇ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝိဟာရေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ သုဏောဟိ၊ သဟဿံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တော ဓနလောဘေန ဥပေါသထံ သမာဒါယ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ‘‘ဣဒံ ဌာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ သလ္လက္ခေတွာ ဓမ္မာသနဿ ဟေဋ္ဌာ နိပန္နော သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဃရံ အဂမာသိ. မာတာ ပါတောဝ ယာဂုံ ပစိတွာ ဥပနာမေသိ. သော သဟဿံ ဂဟေတွာဝ ပိဝိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘ဓနံ သံဟရိဿာမီ’’တိ. သော နာဝါယ သမုဒ္ဒံ ပက္ခန္ဒိတုကာမော အဟောသိ. အထ နံ မာတာ၊ ‘‘တာတ၊ ဣမသ္မိံ ကုလေ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ အတ္ထိ၊ အလံ ဂမနေနာ’’တိ နိဝါရေတိ. သော တဿာ ဝစနံ အနာဒိယိတွာ ဂစ္ဆတိ ဧဝ. သာ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘အယံ မယှံ ပုရတော တိဋ္ဌတီ’’တိ ပါဒေန ပဟရိတွာ ပတိတံ အန္တရံ ကတွာ အဂမာသိ.

မာတာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘မာဒိသာယ မာတရိ ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကတွာ ဂတဿ တေ ဂတဋ္ဌာနေ သုခံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံသညီ နာမ တွံ ပုတ္တာ’’တိ အာဟ. တဿ နာဝံ အာရုယှ ဂစ္ဆတော သတ္တမေ ဒိဝသေ နာဝါ အဋ္ဌာသိ. အထ တေ မနုဿာ ‘‘အဒ္ဓါ ဧတ္ထ ပါပပုဂ္ဂလော အတ္ထိ၊ သလာကံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သလာကာ ဒီယမာနာ တဿေဝ တိက္ခတ္တုံ ပါပုဏိ. တေ တဿ ဥဠုမ္ပံ ဒတွာ တံ သမုဒ္ဒေ ပက္ခိပိံသု. သော ဧကံ ဒီပံ ဂန္တွာ ဝိမာနပေတီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တာဟိ ‘‘ပုရတော ပုရတော မာ အဂမာသီ’’တိ ဝုစ္စမာနောပိ တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏံ သမ္ပတ္တိံ ပဿန္တော အနုပုဗ္ဗေန ခုရစက္ကဓရံ ဧကံ အဒ္ဒသ. တံ စက္ကံ ပဒုမပုပ္ဖံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. သော တံ အာဟ၊ ‘‘အမ္ဘော၊ ဣဒံ တယာ ပိဠန္ဓိတံ ပဒုမံ မယှံ ဒေဟီ’’တိ. န ဣဒံ၊ သာမိ၊ ပဒုမံ၊ ခုရစက္ကံ ဧတန္တိ. သော ‘‘ဝဉ္စေသိ မံ တွံ၊ ကိံ မယာ ပဒုမံ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘တွံ လောဟိတစန္ဒနံ ဝိလိမ္ပိတွာ ပိဠန္ဓနံ ပဒုမပုပ္ဖံ မယှံ န ဒါတုကာမော’’တိ အာဟ. သော စိန္တေသိ ‘‘အယမ္ပိ မယာ ကတသဒိသံ ကမ္မံ ကတွာ တဿ ဖလံ အနုဘဝိတုကာမော’’တိ. အထ နံ ‘‘ဂဏှ၊ ရေ’’တိ ဝတွာ တဿ မတ္ထကေ စက္ကံ ခိပိ. တေန ဝုတ္တံ –

‘‘စတုဗ္ဘိ အဋ္ဌဇ္ဈဂမာ၊ အဋ္ဌာဟိ ပိစ သောဠသ၊

သောဠသာဟိ စ ဗာတ္တိံသ၊ အတြိစ္ဆံ စက္ကမာသဒေါ၊

ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ၊ စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၁၀၄၊ ၁.၅.၁၀၃)၊

သောတိ ဂေဟသာမိကော ဘတ္တာ. ပုရိမနယေနေဝါတိ အနုဍဟနဿ ပစ္စယတာယ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ သောတာပန္နဿ ဥပါသကဿ ဘရိယာ အတိစာရံ စရတိ. သော တံ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ကရောသီ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘သစာဟံ ဧဝရူပံ ကရောမိ၊ အယံ မေ သုနခေါ ဝိလုပ္ပမာနော ခါဒတူ’’တိ ဝတွာ ကာလကတာ ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟေ ဝေမာနိကပေတီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ ဒိဝါ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ၊ ရတ္တိံ ဒုက္ခံ. တဒါ ဗာရာဏသိရာဇာ မိဂဝံ စရန္တော အရညံ ပဝိသိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟံ သမ္ပတ္တော တာယ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ. သာ တံ ဝဉ္စေတွာ ရတ္တိံ ဒုက္ခံ အနုဘဝတိ. သော ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌိတော ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟတော နိက္ခမိတွာ တံ ‘‘ပဋပဋ’’န္တိ ခါဒမာနံ ဧကံ သုနခံ ဒိသွာ အသိနာ ဒွိဓာ ဆိန္ဒိ၊ ဒွေ အဟေသုံ. ပုန ဆိန္နေ စတ္တာရော၊ ပုန ဆိန္နေ အဋ္ဌ၊ ပုန ဆိန္နေ သောဠသ အဟေသုံ. သာ ‘‘ကိံ ကရောသိ၊ သာမီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ အာဟ. သာ ‘‘ဧဝံ အကတွာ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသာဟီ’’တိ အာဟ. သော တထာ အကာသိ. သုနခါ အန္တရဓာယိံသု. မုဋ္ဌိယောဂေါ ကိရာယံ တဿ သုနခန္တရဓာနဿ၊ ယဒိဒံ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသနံ၊ တံ ဒိဝသံ တဿာ ကမ္မံ ခီဏံ. ရာဇာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ. သာ ‘‘မယှံ၊ သာမိ၊ ကမ္မံ ခီဏံ၊ မာ အဂမာသီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ အဿုတွာဝ ဂတော.

ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ ဒီယမာနာ ဒက္ခန္တိ ဧတေဟိ ဟိတသုခါနီတိ၊ တံ ဒက္ခိဏံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော၊ ဘိက္ခုသံဃော.

ပဌမအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄-၅. ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄၇-၄၈. စတုတ္ထေ ယညဝါဋံ သမ္ပာဒေတွာ မဟာယညံ ဥဒ္ဒိဿ သဝိညာဏကာနိ အဝိညာဏကာနိ စ ယညူပကရဏာနိ သဇ္ဇိတာနီတိ အာဟ ပါဠိယံ ‘‘မဟာယညော ဥပက္ခဋော’’တိ. တံ ဥပကရဏံ တေသံ တထာသဇ္ဇနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပက္ခဋောတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတော’’တိ. ဝစ္ဆတရသတာနီတိ ယုဝဘာဝပ္ပတ္တာနိ နာတိဗလဝဝစ္ဆသတာနိ. တေ ပန ဝစ္ဆာ ဧဝ ဟောန္တိ၊ န ဒမ္မာ၊ ဗလီဗဒ္ဒါ ဝါ. ဥရဗ္ဘာတိ တရုဏမေဏ္ဍကာ ဝုစ္စန္တိ. ဥပနီတာနီတိ ဌပနတ္ထာယ ဥပနီတာနိ. ဝိဟိံသဋ္ဌေနာတိ ဟိံသနဋ္ဌေန. ဥပဝါယတူတိ ဥပဂန္တွာ သရီရဒရထံ နိဗ္ဗာပေန္တော သဏှသီတလာ ဝါတော ဝါယတု. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ပဉ္စမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ဒုတိယသညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၉. ဆဋ္ဌေ နှာရုဝိလေခနန္တိ စမ္မံ လိခန္တာနံ စမ္မံ လိခိတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ. ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ အဟံကရဏံ အဟင်္ကာရော. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ မမံကရဏံ မမင်္ကာရော. တေနာဟ ‘‘အဟင်္ကာရဒိဋ္ဌိတော’’တိအာဒိ. တိဿော ဝိဓာတိ သေယျသဒိသဟီနဝသေန တယော မာနာ. ‘‘ဧကဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၅၈၄) ကောဋ္ဌာသော ‘‘ဝိဓာ’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘ကထံဝိဓံ သီလဝန္တံ ဝဒန္တိ၊ ကထံဝိဓံ ပညဝန္တံ ဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၅) ပကာရော. ‘‘တိဿော ဣမာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိဓာ. ကတမာ တိဿော? သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၂၀) ဧတ္ထ မာနော ‘‘ဝိဓာ’’တိ ဝုတ္တော. ဣဓာပိ မာနောဝ အဓိပ္ပေတော. မာနော ဟိ ဝိဒဟနတော ဟီနာဒိဝသေန တိဝိဓာ. တေနာကာရေန ဒဟနတော ဥပဒဟနတော ‘‘ဝိဓာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ဒုတိယသညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇-၈. မေထုနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၀-၅၁. သတ္တမေ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော. သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန သမဏော ဝါ၊ ဇာတိမတ္တေန ဗြာဟ္မဏော ဝါ. ဒွယံဒွယသမာပတ္တိန္တိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ မေထုနန္တိ အတ္ထော. န ဟေဝ ခေါ သမာပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥစ္ဆာဒနံ ဥဗ္ဗဋ္ဋနံ. သမ္ဗာဟနံ ပရိမဒ္ဒနံ. သာဒိယတီတိ အဓိဝါသေတိ. တဒဿာဒေတီတိ ဥစ္ဆာဒနာဒိံ အဘိရမတိ. နိကာမေတီတိ ဣစ္ဆတိ. ဝိတ္တိန္တိ တုဋ္ဌိံ. ဣဒမ္ပိ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ ယထာဝုတ္တံ သာဒိယနာဒိံ ခဏ္ဍာဒိဘာဝဝသေန ဧကံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပိ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနံ ဥပါဒါယ သမုစ္စယတ္ထော၊ ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယဒေတံ ဗြဟ္မစာရိပဋိညဿ အသတိပိ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိယံ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနနဟာပနသမ္ဗာဟနသာဒိယနာဒိ. ဣဒမ္ပိ ဧကံသေန တဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ခဏ္ဍာဒိဘာဝါပါဒနတော ခဏ္ဍမ္ပိ ဆိဒ္ဒမ္ပိ သဗလမ္ပိ ကမ္မာသမ္ပီတိ. ဧဝံ ပန ခဏ္ဍာဒိဘာဝါပတ္တိယာ သော အပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ၊ န ပရိသုဒ္ဓံ၊ သံယုတ္တော မေထုနသံယောဂေန၊ န ဝိသံယုတ္တော. တတော စဿ န ဇာတိအာဒီဟိ ပရိမုတ္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိမာဟ.

သဉ္ဇဂ္ဃတီတိ ကိလေသဝသေန မဟာဟသိတံ ဟသတိ. သံကီဠတီတိ ကာယသံသဂ္ဂဝသေန ကီဠတိ. သံကေလာယတီတိ သဗ္ဗသော မာတုဂါမံ ကေလာယန္တော ဝိဟရတိ. စက္ခုနာတိ အတ္တနော စက္ခုနာ. စက္ခုန္တိ မာတုဂါမဿ စက္ခုံ. ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဥပေစ္စ နိဇ္ဈာယတိ ဩလောကေတိ. တိရောကုဋ္ဋန္တိ ကုဋ္ဋဿ ပရတော. တထာ တိရောပါကာရံ၊ ‘‘မတ္တိကာမယာ ဘိတ္တိ ကုဋ္ဋံ၊ ဣဋ္ဌကာမယာ ပါကာရော’’တိ ဝဒန္တိ. ယာ ကာစိ ဝါ ဘိတ္တိ ပေါရိသကာ ဒိယဍ္ဎရတနပ္ပမာဏာ ကုဋ္ဋံ၊ တတော အဓိကော ပါကာရော. အဿာတိ ဗြဟ္မစာရိပဋိညဿ. ပုဗ္ဗေတိ ဝတသမာဒါနတော ပုဗ္ဗေ. ကာမဂုဏေဟီတိ ကာမကောဋ္ဌာသေဟိ. သမပ္ပိတန္တိ သုဋ္ဌု အပ္ပိတံ သဟိတံ. သမင်္ဂိဘူတန္တိ သမန္နာဂတံ. ပရိစာရယမာနန္တိ ကီဠန္တံ၊ ဥပဋ္ဌဟိယမာနံ ဝါ. ပဏိဓာယာတိ ပတ္ထေတွာ. သီလေနာတိအာဒီသု ယမနိယမာဒိသမာဒါနဝသေန သီလံ၊ အဝီတိက္ကမဝသေန ဝတံ. ဥဘယမ္ပိ ဝါ သီလံ၊ ဒုက္ကရစရိယဝသေန ပဝတ္တိတံ ဝတံ. တံတံအကိစ္စသမ္မတတော ဝါ နိဝတ္တိလက္ခဏံ သီလံ၊ တံတံသမာဒါနဝတော ဝေသဘောဇနကိစ္စကရဏာဒိဝိသေသပ္ပဋိပတ္တိ ဝတံ. သဗ္ဗထာပိ ဒုက္ကရစရိယာ တပေါ. မေထုနာ ဝိရတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ.

မေထုနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ဒါနမဟပ္ဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၂. နဝမေ ‘‘သာဟု ဒါန’’န္တိ ဒါနံ ဒေတီတိ ‘‘ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရ’’န္တိ ဒါနံ ဒေတီတိ အတ္ထော. ဒါနဉှိ ဒတွာ တံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပါမောဇ္ဇပီတိသောမနဿာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ လောဘဒေါသဣဿာမစ္ဆေရာဒယော ဝိဒူရီဘဝန္တိ. ဣဒါနိ ဒါနံ အနုကူလဓမ္မပရိဗြူဟနေန ပစ္စနီကဓမ္မဝိဒူရီကရဏေန စ ဘာဝနာစိတ္တဿ ဥပသောဘနာယ စ ပရိက္ခာရာယ စ ဟောတီတိ ‘‘အလင်္ကာရဘူတဉ္စေဝ ပရိဝါရဘူတဉ္စ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဈာနာနာဂါမီ နာမ ဟောတိ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဗြဟ္မလောကူပပန္နာနံ အရိယာနံ ဟေဋ္ဌာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. ဣမံ ပေစ္စ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီတိ သာပေက္ခဿ ဒါနံ ပရလောကဖလာသာယ သာတိသယာယ စ ပုဗ္ဗာစာရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ အနုဘဝတ္တာ တဏှုတ္တရံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ တဏှုတ္တရိယဒါန’’န္တိ. ဒါနံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပသတ္ထန္တိ ဂရုံ စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဒုတိယံ စိတ္တီကာရဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗကေဟိ ပိတုပိတာမဟေဟိ ဒိန္နပုဗ္ဗံ ကတပုဗ္ဗံ ဇဟာပေတုံ နာမ နာနုစ္ဆဝိကန္တိ အတ္တဘာဝသဘာဂဝသေန ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗတော ‘‘တတိယံ ဟိရောတ္တပ္ပဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဟံ ပစာမိ၊ န ဣမေ ပစန္တိ၊ နာရဟာမိ ပစန္တော အပစန္တာနံ ဒါနံ အဒါတု’’န္တိ ဧဝံသညီ ဟုတွာ ဒေန္တော နိရဝသေသံ ကတွာ ဒေတီတိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထံ နိရဝသေသဒါန’’န္တိ. ‘‘ယထာ တေသံ ပုဗ္ဗကာနံ ဣသီနံ တာနိ မဟာယညကာနိ အဟေသုံ၊ ဧဝံ မေ အယံ ဒါနပရိဘောဂေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံသညိနော ဒါနံ ဒက္ခိဏံ အရဟေသု ဒါတဗ္ဗတော ‘‘ပဉ္စမံ ဒက္ခိဏေယျဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမံ မေ ဒါနံ ဒဒတော စိတ္တံ ပသီဒတီ’’တိအာဒိနာ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပါဒေတွာ ဒေန္တဿ ဒါနံ သောမနဿဗာဟုလ္လပ္ပတ္တိယာ သောမနဿုပစာရံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဆဋ္ဌံ သောမနဿုပဝိစာရဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ဒါနမဟပ္ဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. နန္ဒမာတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၃. ဒသမေ ‘‘ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ။ပေ။ နိက္ခမီ’’တိ အင်္ဂုတ္တရဘာဏကာနံ မတေနေတံ ဝုတ္တံ. မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဘဂဝါ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဇေတဝနတော ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ နိက္ခမိ. တေနေဝ စ အကာလေ နိက္ခန္တတ္တာ ကောသလရာဇာဒယော ဝါရေတုံ အာရဘိံသု. ပဝါရေတွာ ဟိ စရဏံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏ’’န္တိ. ပုဏ္ဏာယ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပစ္စာသီသန္တော ဘဂဝါ ‘‘မမ နိဝတ္တနပစ္စယာ တွံ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ အာဟ. ပုဏ္ဏာပိ။ပေ။ ပဗ္ဗဇီတိ ဧတ္ထ သေဋ္ဌိ ‘‘ပုဏ္ဏာယ ဘဂဝါ နိဝတ္တိတော’’တိ သုတွာ တံ ဘုဇိဿံ ကတွာ ဓီတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇိ၊ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိ. အထဿာ သတ္ထာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဘာဝံ ဉတွာ ဣမံ ဩဘာသဂါထံ ဝိဿဇ္ဇေသိ –

‘‘ပုဏ္ဏေ ပူရဿု သဒ္ဓမ္မံ၊ စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ၊

ပရိပုဏ္ဏာယ ပညာယ၊ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿသီ’’တိ. (ထေရီဂါ. ၃)၊

သာ ဂါထာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပတွာ အဘိညာတာ သာဝိကာ အဟောသိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

နန္ဒမာတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

မဟာယညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

၆. အဗျာကတဝဂ္ဂေါ

၁-၂. အဗျာကတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၄-၅၅. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ ပဌမံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒုတိယေ အတီတေ အတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မန္တိ ‘‘ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ၊ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ၊ နိကန္တိ တဏှာ၊ ဥပဂမနံ ဥပါဒါနံ၊ စေတနာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝမာဂတံ သပရိက္ခာရံ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋမာဟ. ဧတရဟိ မေ အတ္တဘာဝေါ န သိယာတိ ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနဖဿဝေဒနာသဟိတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋမာဟ. ယံ အတ္ထိကန္တိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနကံ. တေနာဟ ‘‘ဘူတ’’န္တိ. တဉှိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တတာယ ‘‘ဘူတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပဇဟာမီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓစ္ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန တတော ဧဝ အာယတိံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနဝသေန ပဇဟာမိ ပရိစ္စဇာမိ. ဟရိတန္တန္တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၃) ဟရိတမေဝ. အန္တ-သဒ္ဒေန ပဒဝဍ္ဎနံ ကတံ ယထာ ‘‘ဝနန္တံ သုတ္တန္တ’’န္တိ၊ အလ္လတိဏာဒီနိ အာဂမ္မ နိဗ္ဗာယတီတိ အတ္ထော. ပထန္တန္တိ မဟာမဂ္ဂံ. သေလန္တန္တိ ပဗ္ဗတံ. ဥဒကန္တန္တိ ဥဒကံ. ရမဏီယံ ဝါ ဘူမိဘာဂန္တိ တိဏဂုမ္ဗာဒိရဟိတံ ဝိဝိတ္တံ အဗ္ဘောကာသဘူမိဘာဂံ. အနာဟာရာတိ အပစ္စယာ နိရုပါဒါနာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

အဗျာကတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. တိဿဗြဟ္မာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၆. တတိယေ ဝိဝိတ္တာနိ တာဒိသာနိ ပန ပရိယန္တာနိ အတိဒူရာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အန္တိမပရိယန္တိမာနီ’’တိ. အန္တေ ဘဝါနိ အန္တိမာနိ၊ အန္တိမာနိယေဝ ပရိယန္တိမာနိ. ဥဘယေနပိ အတိဒူရတံ ဒဿေတိ. သမန္နာဟာရေ ဌပယမာနောတိ ဣန္ဒြိယံ သမာကာရေန ဝတ္တေန္တော ဣန္ဒြိယသမတံ ပဋိပါဒေန္တော နာမ ဟောတိ. ဝိပဿနာစိတ္တသမ္ပယုတ္တော သမာဓိ၊ သတိပိ သင်္ခါရနိမိတ္တာဝိရဟေ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟတော ‘‘အနိမိတ္တော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အနိမိတ္တန္တိ ဗလဝဝိပဿနာသမာဓိ’’န္တိ.

တိဿဗြဟ္မာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄-၇. သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၇-၆၀. စတုတ္ထေ ကုစ္ဆိတော အရိယော ကဒရိယော. ထဒ္ဓမစ္ဆရိယသဒိသံ ဟိ ကုစ္ဆိတံ သဗ္ဗနိဟီနံ နတ္ထိ သဗ္ဗကုသလာနံ အာဒိဘူတဿ နိသေဓနတော. သေသမေတ္ထ ပဉ္စမာဒီနိ စ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. ပစလာယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၁. အဋ္ဌမေ အာလောကသညံ မနသိ ကရေယျာသီတိ ဒိဝါ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ သူရိယပဇ္ဇောတစန္ဒမဏိအာဒီနံ အာလောကံ ‘‘အာလောကော’’တိ မနသိ ကရေယျာသိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သူရိယစန္ဒာလောကာဒိံ ဒိဝါ ရတ္တိဉ္စ ဥပလဒ္ဓံ ယထာလဒ္ဓဝသေနေဝ မနသိ ကရေယျာသိ၊ စိတ္တေ ဌပေယျာသိ. ယထာ တေ သုဘာဝိတာလောကကသိဏဿ ဝိယ ကသိဏာလောကော ယဒိစ္ဆကံ ယာဝဒိစ္ဆကဉ္စ သော အာလောကော ရတ္တိယံ ဥပတိဋ္ဌတိ၊ ယေန တတ္ထ ဒိဝါသညံ ဌပေယျာသိ၊ ဒိဝါ ဝိယ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါဝ ဘဝေယျာသီတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိ’’န္တိ. ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာတိ ဧဝံ အပိဟိတေန စိတ္တေန ထိနမိဒ္ဓပိဓာနေန အပိဟိတတ္တာ. အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ သမန္တတော အနောနဒ္ဓေန အသဉ္ဆာဒိတေန. သဟောဘာသန္တိ သဉာဏောဘာသံ. ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနအာလောကောပိ ဝါ ဟောတု ကသိဏာလောကောပိ ဝါ ပရိကမ္မာလောကောပိ ဝါ၊ ဥပက္ကိလေသာလောကော ဝိယ သဗ္ဗောယံ အာလောကော ဉာဏသမုဋ္ဌာနောဝါတိ. ယေသံ အကရဏေ ပုဂ္ဂလော မဟာဇာနိယော ဟောတိ၊ တာနိ အဝဿံ ကာတဗ္ဗာနိ. ယာနိ အကာတုမ္ပိ ဝဋ္ဋန္တိ၊ သတိ သမဝါယေ ကာတဗ္ဗတော တာနိ ကရဏီယာနီတိ အာဟ ‘‘ဣတရာနိ ကရဏီယာနီ’’တိ. အထ ဝါ ကတ္တဗ္ဗာနိ ကမ္မာနိ ကရဏံ အရဟန္တီတိ ကရဏီယာနိ. ဣတရာနိ ကိစ္စာနီတိပိ ဝဒန္တိ.

အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဝိဂ္ဂါဟိကကထာတိ ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသိ၊ အဟံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာမိ၊ ကိံ တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနိဿသိ၊ မိစ္ဆာပဋိပန္နော တွမသိ၊ အဟမသ္မိ သမ္မာပဋိပန္နော၊ သဟိတံ မေ၊ အသဟိတံ တေ၊ ပုရေဝစနီယံ ပစ္ဆာ အဝစ၊ ပစ္ဆာဝစနီယံ ပုရေ အဝစ၊ အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တံ၊ အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ၊ နိဂ္ဂဟိတော တွမသိ. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ၊ နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၈၊ မ. နိ. ၃.၄၁) ဧဝံပဝတ္တာ ကထာ. တတ္ထ သဟိတံ မေတိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၈) မယှံ ဝစနံ သဟိတံ သိလိဋ္ဌံ၊ အတ္ထယုတ္တံ ကာရဏယုတ္တန္တိ အတ္ထော. သဟိတန္တိ ဝါ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓံ. အသဟိတံ တေတိ တုယှံ ဝစနံ အသဟိတံ အသိလိဋ္ဌံ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ ယံ တုယှံ ဒီဃရတ္တာစိဏ္ဏဝသေန သုပ္ပဂုဏံ၊ တံ မယှံ ဧကဝစနေနေဝ ဝိပရာဝတ္တံ ပရိဝတ္တိတွာ ဌိတံ၊ န ကိဉ္စိ ဇာနာသီတိ အတ္ထော. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါတိ မယာ တဝ ဝါဒေ ဒေါသော အာရောပိတော. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယာတိ ဒေါသမောစနတ္ထံ စရ ဝိစရ၊ တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ သိက္ခာတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီတိ အထ သယံ ပဟောသိ၊ ဣဒါနိ ဧဝ နိဗ္ဗေဌေဟီတိ အတ္ထော.

တဏှာ သဗ္ဗသော ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ တဏှာသင်္ခယော၊ တသ္မိံ. တဏှာသင်္ခယေတိ စ ဣဒံ ဝိသယေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ. ဝိမုတ္တစိတ္တတာယာတိ သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တတာယ. အပရဘာဂေ ပဋိပဒါ နာမ အရိယသစ္စာဘိသမယော. သာ သာသနစာရိဂေါစရာ ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတောတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတီ’’တိ. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ၊ သော ဧဝ အပရိဟာယနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌာ. တေနာဟ ‘‘ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော’’တိ. န ဟိ ပဋိဝိဒ္ဓဿ လောကုတ္တရဓမ္မဿ ဒဿန္နံ ကုပ္ပန္နံ နာမ အတ္ထိ. အစ္စန္တမေဝ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမော ဧတဿ အတ္ထီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဝုသိတတ္တာ တဿ စ အပရိဟာယနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ. တေနာဟ ‘‘နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော’’တိ. ပရိယောသာနန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယပရိယပရိယောသာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခပရိယောသာနဉ္စ.

ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. သက္ကာယသဗ္ဗဉှိ သန္ဓာယ ဣဓ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိပဿနာဝိသယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တသ္မာ အာယတနဓာတုယောပိ တဂ္ဂတိကာ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘နာလံ အဘိနိဝေသာယာ’’တိ. န ယုတ္တာ အဘိနိဝေသာယ ‘‘ဧတံ မမ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဇ္ဈောသာနာယ. ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ အလံ ဝိရဇ္ဇိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂၊ သံ. နိ. ၂.၁၂၄၊ ၁၂၈၊ ၁၃၄၊ ၁၄၃) ဝိယ အလံ-သဒ္ဒေါ ယုတ္တတ္ထောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န ယုတ္တာ’’တိ. သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဘဝန္တိ. ယဒိပိ ‘‘တတိယာ စတုတ္ထီ’’တိ ဣဒံ ဝိသုဒ္ဓိဒွယံ အဘိညာပညာ၊ တဿ ပန သပစ္စယနာမရူပဒဿနဘာဝတော သတိ စ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ သပစ္စယတ္တာ အနိစ္စန္တိ၊ နာမရူပဿ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခံ၊ ဒုက္ခဉ္စ အနတ္တာတိ အတ္ထတော လက္ခဏတ္တယံ သုပါကဋမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတီ’’တိ. တထေဝ တီရဏပရိညာယာတိ ဣမိနာ အနိစ္စာဒိဘာဝေန နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ နာမရူပဿ ဥပသံဟရတိ၊ န အဘိညာပညာနံ သမ္ဘာရဓမ္မာနံ. ပုရိမာယ ဟိ အတ္ထတော အာပန္နံ လက္ခဏတ္တယံ ဂဏှာတိ သလက္ခဏသလ္လက္ခဏပရတ္တာ တဿာ. ဒုတိယာယ သရူပတော တဿာ လက္ခဏတ္တယာရောပနဝသေန သမ္မသနဘာဝတော. ဧကစိတ္တက္ခဏိကတာယ အဘိနိပါတမတ္တတာယ စ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ. ရူပပရိဂ္ဂဟဿ ဩဠာရိကဘာဝတော အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. ဒဿေန္တော စ ဝေဒနာယ အာသန္နဘာဝတော၊ ဝိသေသတော သုခသာရာဂိတာယ၊ ဘဝဿာဒဂဓိတမာနသတာယ စ ထေရဿ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဒဿေတိ.

ခယဝိရာဂေါတိ ခယသင်္ခါတော ဝိရာဂေါ သင်္ခါရာနံ ပလုဇ္ဇနာ. ယံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသော သင်္ခါရေဟိ ဝိရဇ္ဇနာ ဟောတိ၊ တံ နိဗ္ဗာနံ အစ္စန္တဝိရာဂေါ. နိရောဓာနုပဿိမှိပီတိ နိရောဓာနုပဿိပဒေပိ. ဧသေဝ နယောတိ အတိဒိသိတွာ တံ ဧကဒေသေန ဝိဝရန္တော ‘‘နိရောဓောပိ ဟိ။ပေ။ ဒုဝိဓောယေဝါ’’တိ အာဟ. ခန္ဓာနံ ပရိစ္စဇနံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနဝသေနာတိ ယေနာကာရေန ဝိပဿနာ ကိလေသေ ပဇဟတိ၊ တေနာကာရေန တံနိမိတ္တက္ခန္ဓေ စ ပဇဟတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အာဟ ‘‘သာ ဟိ။ပေ။ ဝေါဿဇ္ဇတီ’’တိ. အာရမ္မဏတောတိ ကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏတော. ဧဝဉှိ မဂ္ဂတော အညေသံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနံ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂါဘာဝေါ သိဒ္ဓေါဝ ဟောတိ. ပရိစ္စဇနေန ပက္ခန္ဒနေန စာတိ ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ. သောတိ မဂ္ဂေါ. သဗ္ဗေသံ ခန္ဓာနံ ဝေါဿဇ္ဇနံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသံကိလေသပ္ပဟာနေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယသ္မာ ဝါ ဝိပဿနာစိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တံ သန္ဓာယာဟ. မဂ္ဂေါ စ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတိ၊ တသ္မာ ယထာက္ကမံ ဝိပဿနာမဂ္ဂါနဉ္စ ဝသေန ပက္ခန္ဒနပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒုဘယသမင်္ဂီတိ ဝိပဿနာသမင်္ဂီ မဂ္ဂသမင်္ဂီ စ. ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋိ. မ. ၁.၅၂) ဟိ ယထာ ဝိပဿနာယ ကိလေသာနံ ပရိစ္စာဂပ္ပဋိနိဿဂ္ဂေါ လဗ္ဘတိ၊ ဧဝံ အာယတိံ တေဟိ ကိလေသေဟိ ဥပ္ပါဒေတဗ္ဗက္ခန္ဓာနမ္ပိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝတ္တဗ္ဗော. ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ ပန မဂ္ဂေ လဗ္ဘမာနာယ ဧကန္တကာရဏဘူတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂေ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဉာယာဂတမေဝ နိပ္ပရိယာယတောဝ လဗ္ဘမာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တဒုဘယသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိ. ပုစ္ဆန္တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီ’’တိ ဧတ္ထ ကာမုပါဒါနဝသေန ဥပါဒိယနံ ပဋိက္ခိပတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတီ’’တိ. တဏှာဝသေန ဝါ အသတိ ဥပါဒိယနေ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပါဒိယနံ အနဝကာသမေဝါတိ ‘‘တဏှာဝသေန’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. န ပရာမသတီတိ နာဒိယတိ. ဒိဋ္ဌိပရာမာသဝသေန ဝါ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ န ပရာမသတိ. သံခိတ္တေနေဝ ကထေသီတိ တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ပပဉ္စံ အကတွာ ကထေသိ.

ပစလာယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၆၂. နဝမေ မာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညာနန္တိ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၆၂) ဧတ္ထ မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော. ပုည-သဒ္ဒေါ ‘‘ကုသလာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၈၀) ပုညဖလေ အာဂတော. ‘‘အဝိဇ္ဇာဂတောယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုရိသပုဂ္ဂလော ပုညဉ္စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) ကာမရူပါဝစရသုစရိတေသု. ‘‘ပုညူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) သုဂတိဝိသေသဘူတေ ဥပပတ္တိဘဝေ. ‘‘တီဏိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု၊ ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၆၀၊ ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅၊ အ. နိ. ၈.၃၆) ကုသလစေတနာယံ. ဣဓ ပန တေဘူမကကုသလဓမ္မေ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာယိတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ဘယံ ဉာဏဘယံ၊ သာရဇ္ဇဘယန္တိ. တတ္ထ ‘‘ယေပိ တေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ၊ တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၃) အာဂတံ ဉာဏဘယံ. ‘‘အဟုဒေဝ ဘယံ၊ အဟု ဆမ္ဘိတတ္တံ၊ အဟု လောမဟံသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁၈) အာဂတံ သာရဇ္ဇဘယံ. ဣဓာပိ သာရဇ္ဇဘယမေဝ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ၊ ဒီဃရတ္တံ ကာယဝစီသံယမော ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တပူရဏံ ဧကာသနံ ဧကသေယျံ ဣန္ဒြိယဒမော ဓုတဓမ္မေဟိ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဟော သတိသမ္ပဇညံ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘောတိ ဧဝမာဒီနိ ယာနိ ဘိက္ခုနာ နိရန္တရံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနိ ပုညာနိ၊ တေဟိ မာ ဘာယိတ္ထ၊ မာ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိတ္ထ. ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဿ ဥပရောဓဘယေန သမ္ပရာယိကနိဗ္ဗာနသုခဒါယကေဟိ ပုညေဟိ မာ ဘာယိတ္ထာတိ. နိဿက္ကေ ဣဒံ သာမိဝစနံ.

ဣဒါနိ တတော အဘာယိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဿေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပါဒေါ၊ သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၉၄) သုခမူလေ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ မဟာလိ၊ ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) သုခါရမ္မဏေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၅) သုခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခေါ ပုညဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၈) သုခဟေတုမှိ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၂) အဗျာပဇ္ဇေ. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၁၅၊ ဓ. ပ. ၂၀၃၊ ၂၀၄) နိဗ္ဗာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၂၊ မ. နိ. ၁.၂၇၁၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂) သုခဝေဒနာယံ. ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ၊ သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃၊ ဣတိဝု. ၅၃) ဥပေက္ခာဝေဒနာယံ. ‘‘ဒွေပိ မယာ၊ အာနန္ဒ၊ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၈၉) ဣဋ္ဌသုခေသု. ‘‘သုခေါ ဝိပါကော ပုညာန’’န္တိအာဒီသု (ပေဋကော. ၂၃) ဣဋ္ဌဝိပါကေ. ဣဓာပိ ဣဋ္ဌဝိပါကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌဿာတိအာဒီသု ဣစ္ဆိတဗ္ဗတော စေဝ အနိဋ္ဌပ္ပဋိပက္ခတော စ ဣဋ္ဌဿ. ကမနီယတော မနသ္မိဉ္စ ကမနတော ပဝိသနတော ကန္တဿ. ပိယာယိတဗ္ဗတော သန္တပ္ပနတော စ ပိယဿ. မနနီယတော မနဿ ဝဍ္ဎနတော စ မနာပဿာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ၊ ဧတံ သုခဿ ဣဋ္ဌဿ ဝိပါကဿ အဓိဝစနံ နာမံ. သုခဿေတံ ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ဖလေန ကာရဏဿ အဘေဒေါပစာရံ ဝဒတိ. တေန ကတူပစိတာနံ ပုညာနံ အဝဿံဘာဝိဖလံ သုတွာ အပ္ပမတ္တေန သက္ကစ္စံ ပုညာနိ ကတ္တဗ္ဗာနီတိ ပုညကိရိယာယံ နိယောဇေတိ၊ အာဒရဉ္စ နေသံ တတ္ထ ဥပ္ပါဒေတိ.

ဣဒါနိ အတ္တနာ သုနေတ္တကာလေ ကတေန ပုညကမ္မေန ဒီဃရတ္တံ ပစ္စနုဘူတံ ဘဝန္တရပ္ပဋိစ္ဆန္နံ ဥဠာရတရံ ပုညဝိပါကံ ဥဒါဟရိတွာ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောန္တော ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိဇာနာမီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနာမိ၊ ပစ္စက္ခတော ဗုဇ္ဈာမိ. ဒီဃရတ္တန္တိ စိရကာလံ. ပုညာနန္တိ ဒါနာဒီနံ ကုသလဓမ္မာနံ. သတ္တ ဝဿာနီတိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ. မေတ္တစိတ္တန္တိ မိဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ၊ သိနိယှတီတိ အတ္ထော. မိတ္တေ ဘဝါ၊ မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ. လက္ခဏာဒိတော ပန ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ၊ ဟိတူပသံဟာရရသာ၊ အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ၊ သိနေဟသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေတွာတိ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ၊ စိတ္တသီသေန သမာဓိ ဝုတ္တောတိ မေတ္တာသမာဓိံ မေတာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဥပ္ပါဒေတွာ စေဝ ဝဍ္ဎေတွာ စ.

သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ သတ္တ မဟာကပ္ပေ. သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယိဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိနောပိ ဂဟိတာ. ဣမံ လောကန္တိ ကာမလောကံ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ၊ သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ၊ ဝိပဇ္ဇမာနေတိ အတ္ထော. ‘‘ဝရသံဝတ္တဋ္ဌာနေ သုဒ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ကပ္ပေတိ ကာလေ. ကပ္ပသီသေန ဟိ ကာလော ဝုတ္တော၊ ကာလေ ခီယမာနေ သဗ္ဗောပိ ခီယတေဝ. ယထာဟ – ‘‘ကာလော ဃသတိ ဘူတာနိ၊ သဗ္ဗာနေဝ သဟတ္တနာ’’တိ (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀). ‘‘အာဘဿရူပဂေါ ဟောမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တေဇောသံဝဋ္ဋဝသေနေတ္ထ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဘဿရူပဂေါတိ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အာဘဿရဗြဟ္မလောကံ ဥပဂစ္ဆာမီတိ အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ. ဝိဝဋ္ဋမာနေတိ သဏ္ဌဟမာနေတိ အတ္ထော. သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမီတိ ကဿစိ သတ္တဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တဿ အဘာဝတော သုညံ ယံ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိသင်္ခါတံ ဗြဟ္မဝိမာနံ အာဒိတော နိဗ္ဗတ္တတိ၊ တံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပပဇ္ဇာမိ ဥပေမိ.

ဗြဟ္မာတိ ကာမာဝစရသတ္တေဟိ ဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန တထာ တထာ ဗြူဟိတဂုဏတာယ ဗြဟ္မဝိဟာရတော နိဗ္ဗတ္တနဋ္ဌေန စ ဗြဟ္မာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတေဟိ မဟန္တော ဗြဟ္မာတိ မဟာဗြဟ္မာ၊ တတော ဧဝ တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတတ္တာ အဘိဘူ. တေဟိ န ကေနစိပိ ဂုဏေန အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော. ဒဿနတော ဒသော၊ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဒဿနသမတ္ထော အဘိညာဉာဏေန ပဿိတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော. သေသဗြဟ္မာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝနာဗလေန အတ္တနော စိတ္တဉ္စ မမ ဝသေ ဝတ္တေမီတိ ဝသဝတ္တီ ဟောမီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပိ သမာနော တထာ သတ္တဟိတံ အတ္တနော ပါရမိပူရဏဉ္စ ဩလောကေန္တော တာသု ဧဝ ဒွီသု ဈာနဘူမီသု နိကန္တိ ဥပ္ပါဒေတွာ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အပရာပရံ သံသရိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တ ဝဿာနိ။ပေ။ ဝသဝတ္တီ’’တိ.