.နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

ပဉ္စကနိပါတ-ဋီကာ

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

၁. သေခဗလဝဂ္ဂေါ

၁. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁. ပဉ္စကနိပါတဿ ပဌမေ ကာမံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ထိရဘာဝေါပိ ဗလဋ္ဌော ဧဝ၊ ပဋိပက္ခေဟိ ပန အကမ္ပနီယတ္တံ သာတိသယံ ဗလဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘အဿဒ္ဓိယေ န ကမ္ပတီ’’တိ.

သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂-၆. ဝိတ္ထတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂-၆. ဒုတိယေ ဟိရီယတီတိ လဇ္ဇတိ ဝိရဇ္ဇတိ. ယသ္မာ ဟိရီ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာ၊ တသ္မာ ‘‘ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဩတ္တပ္ပတီတိ ဥတြသတိ. ပါပုတြာသလက္ခဏဉှိ ဩတ္တပ္ပံ.

ပဂ္ဂဟိတဝီရိယောတိ သင်္ကောစံ အနာပန္နဝီရိယော. တေနာဟ ‘‘အနောသက္ကိတမာနသော’’တိ. ပဟာနတ္ထာယာတိ သမုစ္ဆိန္နတ္ထာယ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါ နာမ သမဓိဂမော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိ.

ဂတိအတ္ထာ ဓာတုသဒ္ဒါ ဗုဒ္ဓိအတ္ထာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယာ’’တိ. မိဿကနယေနာယံ ဒေသနာ ဂတာတိ အာဟ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စာ’’တိ. ဝိပဿနာပညာယ ဝိက္ခမ္ဘနကိရိယတော သာ စ ခေါ ပဒေသိကာတိ နိပ္ပဒေသိကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘသံဝတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိဘာဝေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာတိ ယာထာဝတော. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ဟိ မဂ္ဂပညာယ ခေပိတံ ခေပိတမေဝ၊ နာဿ ပုန ခေပနကိစ္စံ အတ္ထီတိ ဥပါယေန ဉာယေန သာ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ နယေနာ’’တိ. တတိယာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ဝိတ္ထတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. ကာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၇. သတ္တမေ အသန္တိ လူနန္တိ တေနာတိ အသိတံ၊ ဒါတ္တံ. ဝိဝိဓာ အာဘဉ္ဇန္တိ ဘာရံ ဩလမ္ဗေန္တိ တေနာတိ ဗျာဘင်္ဂီ၊ ဝိဓံ. ကုလပုတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓော ကုလပုတ္တော ဇာတိကုလပုတ္တော၊ အာစာရကုလပုတ္တော စ. တတ္ထ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ရဋ္ဌပါလော နာမ ကုလပုတ္တော တသ္မိံယေဝ ထုလ္လကောဋ္ဌိကေ အဂ္ဂကုလိကဿ ပုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၉၄) ဧဝံ အာဂတော ဥစ္စကုလပ္ပသုတော ဇာတိကုလပုတ္တော နာမ. ‘‘ယေ တေ ကုလပုတ္တာ သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၄) ဧဝံ အာဂတာ ပန ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကုလေ ပသုတာပိ အာစာရသမ္ပန္နာ အာစာရကုလပုတ္တော နာမ. ဣဓ ပန အာစာရကုလပုတ္တော အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ကုလပုတ္တောတိ အာစာရကုလပုတ္တော’’တိ. ယုတ္တန္တိ အနုစ္ဆဝိကံ၊ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

ကာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. စဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၈. အဋ္ဌမေ သဒ္ဓါယာတိ ဣမိနာ အဓိဂမသဒ္ဓါ ဒဿိတာ. စတုဗ္ဗိဓာ ဟိ သဒ္ဓါ – အာဂမနီယသဒ္ဓါ၊ အဓိဂမသဒ္ဓါ၊ ပသာဒသဒ္ဓါ၊ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါတိ. တတ္ထ အာဂမနီယသဒ္ဓါ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ပဝတ္တာ ဟောတိ. အာဂမနီယပ္ပဋိပဒါယ အာဂတာ ဟိ သဒ္ဓါ သာတိသယာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပရောပဒေသေန ဝိနာ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ အဝိပရီတတော ဂဟေတွာ အဓိမုစ္စနတော. သစ္စပ္ပဋိဝေဓတော အာဂတသဒ္ဓါ အဓိဂမသဒ္ဓါ သုပ္ပဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝိယ. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနကပ္ပသာဒေါ ပသာဒသဒ္ဓါ မဟာကပ္ပိနရာဇာဒီနံ ဝိယ. ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ သဒ္ဒဟနဝသေန ကပ္ပနံ ဩကပ္ပနံ၊ တဒေဝ သဒ္ဓါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ. တတ္ထ ပသာဒသဒ္ဓါ ပရနေယျရူပါ ဟောတိ၊ သဝနမတ္တေနပိ ပသီဒနတော. ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ သဒ္ဓေယျံ ဝတ္ထုံ ဩဂါဟိတွာ အနုပဝိသိတွာ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ပစ္စက္ခံ ကရောန္တီ ဝိယ ပဝတ္တတိ.

စဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၉. နဝမေ အပ္ပတိဿယောတိ အပ္ပတိဿဝေါ ဝ-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တော ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ၊ ပတိဿဝေါ၊ ပတိဿဝဘူတံ၊ တံသဘာဝဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂါရဝံ. နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ပတိဿဝေါတိ အပ္ပတိဿဝေါ၊ ဂါရဝဝိရဟိတော. တေနာဟ ‘‘အဇေဋ္ဌကော အနီစဝုတ္တီ’’တိ.

ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀. ဒသမေ ဝုဒ္ဓိန္တိအာဒီသု သီလေန ဝုဒ္ဓိံ၊ မဂ္ဂေန ဝိရုဠှိံ၊ နိဗ္ဗာနေန ဝေပုလ္လံ. သီလသမာဓီဟိ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ၊ ဝိပဿနာမဂ္ဂေဟိ ဝိရုဠှိံ၊ ဖလနိဗ္ဗာနေဟိ ဝေပုလ္လံ. ဧတ္ထ စ ယဿ စတုဗ္ဗိဓံ သီလံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝပ္ပဝတ္တိယာ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝိသေသဘာဂိယတ္တာ အပ္ပကသိရေနေဝ မဂ္ဂဖလာဝဟံ သင်္ဃရက္ခိတတ္ထေရဿ ဝိယ၊ သော တာဒိသေန သီလေန ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဝုဒ္ဓိံ အာပဇ္ဇိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သီလေန ဝုဒ္ဓိ’’န္တိ. ယဿ ပန အရိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပန္နော၊ သော ဝိရူဠှမူလော ဝိယ ပါဒပေါ သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ သာသနေ ဝိရူဠှိံ အာပန္နော နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘မဂ္ဂေန ဝိရူဠှိ’’န္တိ. ယော သဗ္ဗကိလေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော၊ သော အရဟာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ သတိ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာနေန ဝေပုလ္လ’’န္တိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ အတ္ထော ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သေခဗလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. ဗလဝဂ္ဂေါ

၁. အနနုဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ အဘိဇာနိတွာတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတွာ. အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ တထာဂတဿာတိ ‘‘တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော. တထာ ဂတောတိ တထာဂတော. တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော. တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. တထဒဿိတာယ တထာဂတော. တထာဝါဒိတာယ တထာဂတော. တထာကာရိတာယ တထာဂတော. အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ. ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ၊ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာန’’န္တိ. ပရတော ဒဿိတဗလယောဂေန ‘‘ဒသဗလောဟ’’န္တိ အဘီတနာဒံ နဒတိ. ဗြဟ္မစက္ကန္တိ ဧတ္ထ သေဋ္ဌပရိယာယော. ဗြဟ္မသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘သေဋ္ဌစက္က’’န္တိ. စက္ကဉ္စေတံ ဓမ္မစက္ကံ အဓိပ္ပေတံ.

အနနုဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၃. တတိယေ ကာမံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ထိရဘာဝေါပိ ဗလဋ္ဌော ဧဝ၊ ပဋိပက္ခေဟိ ပန အကမ္ပနီယတ္တံ သာတိသယံ ဗလဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ‘‘မုဋ္ဌဿစ္စေ န ကမ္ပတီ’’တိ.

သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၄. စတုတ္ထေ သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကေန၊ တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန နေပက္ကံ နာမ ပညာတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတိ အညော နိဒ္ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ. သတိမာတိ စ ဣမိနာ သဝိသေသာ သတိ ဂဟိတာတိ ပရတောပိ ‘‘စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ’’တိ သတိကိစ္စမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ၊ န ပညာကိစ္စံ၊ တသ္မာ သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကဘာဝေနာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ လဗ္ဘတေဝ. ပစ္စယဝိသေသဝသေန အညဓမ္မနိရပေက္ခော သတိယာ ဗလဝဘာဝေါ. တထာ ဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနပိ သဇ္ဈာယနသမ္မသနာနိ သမ္ဘဝန္တိ.

စိရကတမ္ပီတိ အတ္တနာ ဝါ ပရေန ဝါ ကာယေန စိရကတံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒိမဟာဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိပူရဏံ. စိရဘာသိတမ္ပီတိ အတ္တနာ ဝါ ပရေန ဝါ ဝါစာယ စိရဘာသိတံ သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသနဥဒ္ဒိသာပနဓမ္မာသာရဏဓမ္မဒေသနာဥပနိသိန္နကပရိကထာအနုမောဒနီယာဒိဝသေန ပဝတ္တိတံ ဝစီကမ္မံ. သရိတာ အနုဿရိတာတိ တသ္မိံ ကာယေန စိရကတေ ကာယော နာမ ကာယဝိညတ္တိ၊ စိရဘာသိတေ ဝါစာ နာမ ဝစီဝိညတ္တိ၊ တဒုဘယမ္ပိ ရူပံ၊ တံသမုဋ္ဌာပကာ စိတ္တစေတသိကာ အရူပံ. ဣတိ ဣမေ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဧဝံ နိရုဒ္ဓါတိ သရတိ စေဝ အနုဿရတိ စ၊ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သမုဋ္ဌာပေတီတိ အတ္ထော. ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပိကာ ဟိ သတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. တာယ သတိယာ ဧသ သကိံ သရဏေန သရိတာ၊ ပုနပ္ပုနံ သရဏေန အနုဿရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅-၁၀. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၁၅-၂၀. ပဉ္စမေ သဝိသယသ္မိံယေဝါတိ အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ဧဝ. လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ ကထေတုန္တိ လောကိယဓမ္မေ လောကုတ္တရဓမ္မေ စ တေန တေန ပဝတ္တိဝိသေသေန ကထေတုံ. စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိ သပ္ပုရိသသံသေဝေါ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိ ဣမေသု စတူသု သောတာပတ္တိမဂ္ဂကာရဏေသု. ကာမဉ္စ တေသု သတိအာဒယောပိ ဓမ္မာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာဝ တေဟိ ဝိနာ တေသံ အသမ္ဘဝတော၊ တထာပိ စေတ္ထ သဒ္ဓါ ဝိသေသတော ကိစ္စကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓေါ ဧဝ ဟိ သပ္ပုရိသေ ပယိရုပါသတိ၊ သဒ္ဓမ္မံ သုဏာတိ၊ ယောနိသော စ အနိစ္စာဒိတော မနသိ ကရောတိ၊ အရိယမဂ္ဂဿ စ အနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ သဒ္ဓါဗလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. ဣမိနာ နယေန သေသဗလေသုပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသူတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဘာဝနာယ. စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသူတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သောတာပတ္တိအင်္ဂေသု သဒ္ဓါ ဝိယ၊ သမ္မပ္ပဓာနဘာဝနာယ ဝီရိယံ ဝိယ စ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ယသ္မာ ‘‘ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃၊ မ. နိ. ၁.၁၀၆) ဝစနတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ကိစ္စတော သတိ အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ ဧဝံ သမာဓိကမ္မိကဿ သမာဓိ၊ ‘‘အရိယသစ္စဘာဝနာ ပညာဘာဝနာ’’တိ ကတွာ တတ္ထ ပညာ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ပါကဋောယမတ္ထော. အဓိဂမက္ခဏေ ပန သမာဓိပညာနံ ဝိယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗလာနံ သဒ္ဓါဒီနံ သမတာဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ‘‘ဧတ္ထ သဒ္ဓါဗလ’’န္တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဧတ္ထဂ္ဂဟဏံ ကတံ.

ဣဒါနိ သဒ္ဓါဒီနံ တတ္ထ တတ္ထ အတိရေကကိစ္စတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြိဒံ ဥပမာ သံသန္ဒနံ – ရာဇပဉ္စမသဟာယာ ဝိယ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနိ ပဉ္စ ဗလာနိ. နေသံ ကီဠနတ္ထံ ဧကဇ္ဈံ ဝီထိဩတရဏံ ဝိယ ဗလာနံ ဧကဇ္ဈံ ဝိပဿနာဝီထိဩတရဏံ၊ သဟာယေသု ပဌမာဒီနံ ယထာသကံ ဂေဟေဝ ဝိစာရဏာ ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ သောတာပတ္တိအင်္ဂါဒီနိ ပတွာ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. သဟာယေသု ဣတရေသံ တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘာဝေါ ဝိယ သေသဗလာနံ တတ္ထ တတ္ထ တဒနွယတာ၊ တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဿ ဗလဿ ကိစ္စာနုဂတာ. န ဟိ တဒါ တေသံ သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒီနံ ဝိယ ကိစ္စံ ပါကဋံ ဟောတိ၊ သဒ္ဓါဒီနံယေဝ ပန ကိစ္စံ ဝိဘူတံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ပုရေတရံ တထာပစ္စယေဟိ စိတ္တသန္တာနဿ အဘိသင်္ခတတ္တာ. ဧတ္ထ စ ဝိပဿနာကမ္မိကဿ ဘာဝနာ ဝိသေသတော ပညုတ္တရာတိ ဒဿနတ္ထံ ရာဇာနံ နိဒဿနံ ကတွာ ပညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ. ဆဋ္ဌာဒီနိ သုဝိညေယျာနိ.

ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဗလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂေါ

၁-၂. ပဌမအဂါရဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၁-၂၂. တတိယဿ ပဌမေ အာဘိသမာစာရိကန္တိ အဘိသမာစာရေ ဥတ္တမသမာစာရေ ဘဝံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္တဝသေန ပညတ္တသီလ’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒုတိယေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ပဌမအဂါရဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၃-၂၄. တတိယေ န စ ပဘာဝန္တန္တိ န စ ပဘာသမ္ပန္နံ. ပဘိဇ္ဇနသဘာဝန္တိ တာပေတွာ တာဠကဇ္ဇနပဘင်္ဂုရံ. အဝသေသံ လောဟန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ သဇာတိလောဟံ၊ ဝိဇာတိလောဟံ၊ ပိသာစလောဟံ၊ ကိတ္တိမလောဟန္တိ ဧဝံပဘေဒံ သဗ္ဗမ္ပိ လောဟံ. ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနာတိ ဧတ္ထ နနု လောကိယကုသလစိတ္တဿပိ သုဝိသုဒ္ဓဿပိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနေဝ ဥပက္ကိလေသတာတိ? သစ္စမေတံ၊ ယသ္မိံ ပန သန္တာနေ နီဝရဏာနိ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌာနိ၊ တတ္ထ မဟဂ္ဂတကုသလဿပိ အသမ္ဘဝေါ၊ ပဂေဝ လောကုတ္တရကုသလဿ. ပရိတ္တကုသလံ ပန ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နီဝရဏေဟိ ဥပဟတေ သန္တာနေ ဥပ္ပတ္တိယာ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောန္တံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓဒီပကပလ္လိကဝဋ္ဋိတေလာဒိသန္နိဿယော ပဒီပေါ ဝိယ. အပိစ နိပ္ပရိယာယတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနေဝ တေသံ ဥပက္ကိလေသတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒဂ္ဂေန ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာရမ္မဏေ ဝိက္ခိတ္တပ္ပဝတ္တိဝသေန စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စတုတ္ထေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. အနုဂ္ဂဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၅. ပဉ္စမေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌီတိအာဒိနာ အင်္ဂုတ္တရဘာဏကာနံ မတေန အယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ အာရဒ္ဓါ၊ မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပနေတ္ထ အညထာ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅၂) –

‘‘အနုဂ္ဂဟိတာ’’တိ လဒ္ဓူပကာရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာ. တဒေဝ စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စတုတ္ထဖလပညာ ပညာဝိမုတ္တိ နာမ၊ အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘သီလာနုဂ္ဂဟိတာ’’တိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတန္တိ သပ္ပါယဓမ္မဿဝနံ. သာကစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. သမထောတိ ဝိပဿနာပါဒိကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဝိပဿနာတိ သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ. စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉှိ ပူရေန္တဿ၊ သပ္ပါယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ၊ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနံ ဆိန္ဒန္တဿ ဝိပဿနာပါဒိကာသု အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ၊ သတ္တဝိဓံ အနုပဿနံ ဘာဝေန္တဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဖလံ ဒေတိ.

‘‘ယထာ ဟိ မဓုရံ အမ္ဗပက္ကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အမ္ဗပေါတကဿ သမန္တာ ဥဒကကောဋ္ဌကံ ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတိ၊ ဃဋံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စတိ၊ ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ မရိယာဒံ ထိရံ ကရောတိ. ယာ ဟောတိ သမီပေ ဝလ္လိ ဝါ သုက္ခဒဏ္ဍကော ဝါ ကိပိလ္လိကပုဋော ဝါ မက္ကဋကဇာလံ ဝါ၊ တံ အပနေတိ၊ ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ မူလာနိ ပရိခဏတိ၊ ဧဝမဿ အပ္ပမတ္တဿ ဣမာနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ ကရောတော သော အမ္ဗော ဝဍ္ဎိတွာ ဖလံ ဒေတိ၊ ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရုက္ခဿ သမန္တတော ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ ဟိ သီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ ကာလေန ကာလံ ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ၊ မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော၊ သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ၊ ကာလေန ကာလံ ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ၊ တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အနုဂ္ဂဟိတဿ အမ္ဗရုက္ခဿ မဓုရဖလဒါနကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အရဟတ္တဖလဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ.

ဧတ္ထ စ လဒ္ဓူပကာရာတိ ယထာရဟံ နိဿယာဒိဝသေန လဒ္ဓပစ္စယာ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အနုဂ္ဂဟိတဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီသု စ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. အနန္တရဿ ဟိ ဝိဓိ ပဋိသေဓော ဝါ၊ အဂ္ဂဖလသမာဓိမှိ တပ္ပရိက္ခာရဓမ္မေသုယေဝ စ ကေဝလော စေတောပရိယာယော နိရုဠှောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေတိ အနန္တရံ ကာလန္တရေ စာတိ ဒုဝိဓေပိ ဖလက္ခဏေ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ စေတောဝိမုစ္စတိ ဧတာယာတိ စေတောဝိမုတ္တိ၊ အဂ္ဂဖလပညံ ဌပေတွာ အဝသေသာ ဖလဓမ္မာ. တေနာဟ ‘‘စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ၊ စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော’’တိ. သဗ္ဗကိလေသေဟိ စေတသော ဝိမုစ္စနသင်္ခါတံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနသညိတံ ပဟာနံ ဖလံ အာနိသံသော စာတိ ယောဇနာ. ဣဓ စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒေန ပဟာနမတ္တံ ဂဟိတံ၊ ပုဗ္ဗေ ပဟာယကဓမ္မာ. အညထာ ဖလဓမ္မာ ဧဝ အာနိသံသောတိ ဂယှမာနေ ပုနဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ. ပညာဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ သီလသဘာဝတ္တာ ဝိသေသတော သမာဓိဿ ဥပကာရာ၊ တထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ ဈာနသဘာဝတ္တာ. တထာ ဟိ သော ‘‘အပ္ပနာ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သမ္မာသတိသမ္မာဝါယာမာ ပန သမာဓိပက္ခိယာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနော စိတ္တပ္ပဝတ္တိအာရောစနဝသေန သဟ ကထနံ သံကထာ၊ သံကထာဝ သာကစ္ဆာ. ဣဓ ပန ကမ္မဋ္ဌာနပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေ။ပေ။ ကထာ’’တိ. တဿ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဧကဝါရံ ဝိဓိယာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနံ ခလနံ၊ အနေကဝါရံ ပက္ခလနံ၊ တဒုဘယဿ ဝိစ္ဆေဒနီ အပနယနီ ကထာ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. ပူရေန္တဿာတိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ ကတွာ ပါလေန္တဿ ဗြူဟေန္တဿ စ. သုဏန္တဿာတိ ‘‘ယထာဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဧဝံ သုဏန္တဿ. တေနေဝ ဟိ ‘‘သပ္ပါယဓမ္မဿဝန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မံ ကရောန္တဿာတိ ဘာဝနာနုယောဂကမ္မံ ကရောန္တဿ. ပဉ္စသုပိ ဌာနေသု အန္တ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထဇောတနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စမာနာ အမ္ဗူပမာ ယုဇ္ဇေယျ.

ဥဒကကောဋ္ဌကန္တိ ဇလာဝါဋံ. ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတီတိ အသိထိလံ ဒဠှံ နာတိမဟန္တံ နာတိခုဒ္ဒကံ ကတွာ ယောဇေတိ. ထိရံ ကရောတီတိ ဥဒကသိဉ္စနကာလေ တတော တတော ပဝတ္တိတွာ ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ ဇလာဝါဋပါဠိံ ထိရတရံ ကရောတိ. သုက္ခဒဏ္ဍကောတိ တဿေဝ အမ္ဗဂစ္ဆဿ သုက္ခကော သာခါသီသကော. ကိပိလ္လိကပုဋောတိ တမ္ဗကိပိလ္လိကပုဋော. ခဏိတ္တိန္တိ ကုဒါလံ. ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ သီလံ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝဍ္ဎနူပါယဿ မူလဘာဝတော. ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ ဘာဝနာယ ပရိဗြူဟနတော. မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော ယထာဝုတ္တာယ ဘာဝနာဓိဋ္ဌာနာယ သီလမရိယာဒါယ ဒဠှီဘာဝါပါဒနတော. သမာဟိတဿ ဟိ သီလံ ထိရတရံ ဟောတိ. သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗဘာဝနာယ ဝိဗန္ဓနာပနယနတော. မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ တဿာ ဝိဗန္ဓဿ မူလဘူတာနံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီနံ ပလိခဏနတော. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ သုပရိသုဒ္ဓသီလဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ သပ္ပါယဓမ္မဿဝနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ၊ တတော ယထာသုတေ အတ္ထေ သာကစ္ဆာသမာပဇ္ဇနံ၊ တတော ကမ္မဋ္ဌာနဝိသောဓနေန သမထနိဗ္ဗတ္တိ၊ တတော သမာဟိတဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဝိပဿနာပါရိပူရိ၊ ပရိပုဏ္ဏာ ဝိပဿနာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဗြူဟေတီတိ ဧဝမေတေသံ အင်္ဂါနံ ပရမ္ပရာယ သမ္မုခါ အနုဂ္ဂဏှနတော အယမာနုပုဗ္ဗီ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အနုဂ္ဂဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ဝိမုတ္တာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၆. ဆဋ္ဌေ ဝိမုတ္တိယာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ဝိမုစ္စနဿ အာယတနာနိ ကာရဏာနိ ဝိမုတ္တာယတနာနီတိ အာဟ – ‘‘ဝိမုစ္စနကာရဏာနီ’’တိ. ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿာတိ ‘‘ဣဓ သီလံ အာဂတံ၊ ဣဓ သမာဓိ၊ ဣဓ ပညာ’’တိအာဒိနာ တံတံပါဠိအတ္ထံ ယာထာဝတော ဇာနန္တဿ. ပါဠိံ ဇာနန္တဿာတိ တဒတ္ထဗောဓိနိံ ပါဠိံ ယာထာဝတော ဥပဓာရေန္တဿ. တရုဏပီတီတိ သဉ္ဇာတမတ္တာ မုဒုကာ ပီတိ ဇာယတိ. ကထံ ဇာယတိ? ယထာဒေသိတံ ဓမ္မံ ဥပဓာရေန္တဿ တဒနုစ္ဆဝိကမေဝ အတ္တနော ကာယဝါစာမနောသမာစာရံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ သောမနဿံ ပတ္တဿ ပမောဒလက္ခဏံ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ. တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတီတိ ပုရိမုပ္ပန္နာယ ပီတိယာ ဝသေန လဒ္ဓါသေဝနတ္တာ အတိဝိယ တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ကာယစိတ္တဒရထဿ ပဿမ္ဘနသမတ္ထတာယ ပဿဒ္ဓိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထာ ဗလပ္ပတ္တာ ပီတိ ဇာယတိ. ယသ္မာ နာမကာယေ ပဿဒ္ဓေ ရူပကာယောပိ ပဿဒ္ဓေါ ဧဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘နာမကာယော ပဿမ္ဘတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ.

သုခံ ပဋိလဘတီတိ ဝက္ခမာနဿ စိတ္တသမာဓာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ စေတသိကံ နိရာမိသသုခံ ပဋိလဘတိ ဝိန္ဒတိ. သမာဓိယတီတိ ဧတ္ထ ပန န ယော ကောစိ သမာဓိ အဓိပ္ပေတော၊ အထ ခေါ အနုတ္တရသမာဓီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အရဟတ္တ။ပေ။ သမာဓိယတီ’’တိ အာဟ. ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ တဿံ ဒေသနာယံ တာဒိသဿ ပုဂ္ဂလဿ ယထာဝုတ္တသမာဓိပဋိလာဘဿ ကာရဏဘာဝဝိဘာဝနံ၊ ယံ တထာ ဝိမုတ္တာယတနဘာဝေါ. ဩသက္ကိတုန္တိ ဒဿိတုံ. သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိယာ အာရုဠှော သမာဓိ ဧဝ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝနာသမာဓိဿ ကာရဏဘာဝတော သမာဓိနိမိတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အာစရိယဿ သန္တိကေ’’တိအာဒိ.

ဝိမုတ္တာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၇. သတ္တမေ သဗ္ဗသော ကိလေသဒုက္ခဒရထပရိဠာဟာနံ ဝိဂတတ္တာ သာတိသယမေတ္ထ သုခန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ’’တိ. ပုရိမဿ ပုရိမဿ ဝသေန ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ လဒ္ဓါသေဝနတာယ သန္တပဏီတတရဘာဝပ္ပတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမော။ပေ။ သုခဝိပါကော’’တိ. ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနေန လဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝန္တိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနဘာဝံ. လဒ္ဓတ္တာ ပတ္တတ္တာ တဗ္ဘာဝံ ဥပဂတတ္တာ. လောကိယသမာဓိဿ ပစ္စနီကာနိ နီဝရဏပဌမဇ္ဈာနနိကန္တိအာဒီနိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနိ၊ အညေ ကိလေသာ ဝါရေတဗ္ဗာ. ဣမဿ ပန အရဟတ္တသမာဓိဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗကိလေသတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ဝါရေတဗ္ဗဉ္စ အတ္ထီတိ မဂ္ဂါနန္တရံ သမာပတ္တိက္ခဏေ စ အပ္ပယောဂေန အဓိဂတတ္တာ အပ္ပိတတ္တာ စ အပရိဟာနိဝသေန ဝါ အပ္ပိတတ္တာ န သသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တတ္တာတိ ဧတေန အပ္ပဝတ္တမာနာယပိ သတိယာ သတိဗဟုလတာယ သတော ဧဝ နာမာတိ ဒဿေတိ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာတိ ဧတေန ပရိစ္ဆိန္နဿတိယာ သတောတိ ဒဿေတိ. သေသေသူတိ ဉာဏေသု.

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈-၉. ပဉ္စင်္ဂိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၈-၂၉. အဋ္ဌမေ ကရော ဝုစ္စတိ ပုပ္ဖသမ္ဘဝံ ‘‘ဂဗ္ဘာသယေ ကိရီယတီ’’တိ ကတွာ. ကရတော ဇာတော ကာယော ကရဇကာယော၊ တဒုပနိဿယော စတုသန္တတိရူပသမုဒါယော. ကာမံ နာမကာယောပိ ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန တထာလဒ္ဓူပကာရော၊ ‘‘အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော ပန ရူပကာယော ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဣမံ ကရဇကာယ’’န္တိ. အဘိသန္ဒေတီတိ အဘိသန္ဒနံ ကရောတိ. တံ ပန အဘိသန္ဒနံ ဈာနမယေန ပီတိသုခေန ကရဇကာယဿ တိန္တဘာဝါပါဒနံ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ လူခဘာဝါပနယနန္တိ အာဟ ‘‘တေမေတီ’’တိအာဒိ. တယိဒံ အဘိသန္ဒနံ အတ္ထတော ယထာဝုတ္တပီတိသုခသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ပရိပ္ဖရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိသန္ဒေတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဗ္ဗာဝါ၊ တဿ သဗ္ဗာဝတော. အဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓေ အဝယဝိနိ သာမိဝစနန္တိ အဝယဝဝိသယော သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော’’တိ. အဖုဋံ နာမ န ဟောတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ကမ္မဇရူပံ၊ တတ္ထ တတ္ထ စိတ္တဇရူပဿ အဘိဗျာပနတော. တေနာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နကသန္တတီ’’တိအာဒိ.

ဆေကောတိ ကုသလော. တံ ပနဿ ကောသလ္လံ နဟာနီယစုဏ္ဏာနံ ကရဏေ ပိဏ္ဍိကရဏေ စ သမတ္ထတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိဗလော’’တိအာဒိ. ကံသ-သဒ္ဒေါ ‘‘မဟတိယာ ကံသပါတိယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၁) သုဝဏ္ဏေ အာဂတော.‘‘ကံသော ဥပဟတော ယထာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၃၄) ကိတ္တိမလောဟေ. ကတ္ထစိ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တေ ‘‘ဥပကံသော နာမ ရာဇာသိ၊ မဟာကံသဿ အတြဇော’’တိအာဒိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၄.၁၀.၁၆၄ ဃဋပဏ္ဍိတဇာတကဝဏ္ဏနာ). ဣဓ ပန ယတ္ထ ကတ္ထစိ လောဟေတိ အာဟ ‘‘ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ’’တိ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုပ္ပဝိသနဝသေန ဂတာ ဥပဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိတော ဂတာ သမန္တတော ဖုဋာ. တတော ဧဝ သန္တရဗာဟိရာ ဖုဋာ သ္နေဟေန. ဧတေန သဗ္ဗသော ဥဒကေန တေမိတဘာဝမာဟ. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ ဧတေန တိန္တဿပိ တဿ ဃနထဒ္ဓဘာဝံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘န ဗိန္ဒုဗိန္ဒူ’’တိအာဒိ.

တာဟိ တာဟိ ဥဒကသိရာဟိ ဥဗ္ဘိဇ္ဇတီတိ ဥဗ္ဘိဒံ၊ ဥဗ္ဘိဒံ ဥဒကံ ဧတဿာတိ ဥဗ္ဘိဒေါဒကော. ဥဗ္ဘိန္နဥဒကောတိ နဒီတီရေ ခတကူပကော ဝိယ ဥဗ္ဘိဇ္ဇနကဥဒကော. ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကောတိ ဓာရာဝသေန ဥဋ္ဌဟနဥဒကော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဥဗ္ဘိဒေါဒကောဝ ရဟဒေါ ဂဟိတော၊ န ဣတရောတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှီ’’တိအာဒိ. ဓာရာနိပါတဗုဗ္ဗုဠကေဟီတိ ဓာရာနိပါတေဟိ စ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠေဟိ စ. ‘‘ဖေဏပဋလေဟိ စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ သန္နိသိန္နမေဝ အပရိက္ခောဘတာယ နိစ္စလမေဝ၊ သုပ္ပသန္နမေဝါတိ အဓိပ္ပါယော. သေသန္တိ ‘‘အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိကံ.

ဥပ္ပလာနီတိ ဥပ္ပလဂစ္ဆာနိ. သေတရတ္တနီလေသူတိ ဥပ္ပလေသု၊ သေတုပ္ပလရတ္တုပ္ပလနီလုပ္ပလေသူတိ အတ္ထော. ယံ ကိဉ္စိ ဥပ္ပလံ ဥပ္ပလမေဝ သာမညဂ္ဂဟဏတော. သတပတ္တန္တိ ဧတ္ထ သတ-သဒ္ဒေါ ဗဟုပရိယာယော ‘‘သတဂ္ဃီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေန အနေကသတပတ္တဿပိ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. လောကေ ပန ရတ္တံ ပဒုမံ၊ သေတံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ ဝုစ္စတိ. ယာဝ အဂ္ဂါ ယာဝ စ မူလာ ဥဒကေန အဘိသန္ဒနာဒိသမ္ဘဝဒဿနတ္ထံ ဥဒကာနုဂ္ဂတဂ္ဂဟဏံ. ဣဓ ဥပ္ပလာဒီနိ ဝိယ ကရဇကာယော၊ ဥဒကံ ဝိယ တတိယဇ္ဈာနသုခံ.

ယသ္မာ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမာဟ၊ တဉ္စ ရာဂါဒိဥပက္ကိလေသမလာပဂမတော နိရုပက္ကိလေသံ နိမ္မလံ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. ယသ္မာ ပန ပါရိသုဒ္ဓိယာ ဧဝ ပစ္စယဝိသေသေန ပဝတ္တိဝိသေသော ပရိယောဒါတတာ သုဓန္တသုဝဏ္ဏဿ နိဃံသနေန ပဘဿရတာ ဝိယ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဣဒန္တိ ဩဒါတဝစနံ. ဥတုဖရဏတ္ထန္တိ ဥတုနော ဖရဏဒဿနတ္ထံ. ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ သေသန္တိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘တင်္ခဏ ။ပေ။ ဗလဝံ ဟောတီ’’တိ. ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယောတိ ယောဂိနော ကရဇကာယော ဝတ္ထံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဥတုဖရဏသဒိသေန စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဖရိတဗ္ဗတ္တာ. ပုရိသဿ သရီရံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဥတုဖရဏဋ္ဌာနိယဿ သုခဿ နိဿယဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ စ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ’’တိ စေတောဂဟဏေန ဈာနသုခံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခ’’န္တိ. နနု စ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ သုခမေဝ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ၊ သာတလက္ခဏသန္တသဘာဝတ္တာ ပနေတ္ထ ဥပေက္ခာ ‘‘သုခ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၃၂) ‘‘ဥပေက္ခာ ပန သန္တတ္တာ၊ သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတာ’’တိ.

တဿ တဿ သမာဓိဿ သရူပဒဿနဿ ပစ္စယတ္တာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ. သမဘရိတောတိ သမပုဏ္ဏော.

မဏ္ဍဘူမီတိ ပပါဝဏ္ဏဘူမိ. ယတ္ထ သလိလသိဉ္စနေန ဝိနာဝ သဿာနိ ဌိတာနိ သမ္ပဇ္ဇန္တိ. ယုဂေ ယောဇေတဗ္ဗာနိ ယောဂ္ဂါနိ၊ တေသံ အာစရိယော ယောဂ္ဂါစရိယော. တေသံ သိက္ခာပနတော ဟတ္ထိအာဒယောပိ ‘‘ယောဂ္ဂါ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ပါဠိယံ ‘‘အဿဒမ္မသာရထီ’’တိ. ယေန ယေနာတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ယေန ယေန မဂ္ဂေန. ယံ ယံ ဂတိန္တိ ဇဝသမဇဝါဒိဘေဒါသု ဂတီသု ယံ ယံ ဂတိံ. နဝမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ပဉ္စင်္ဂိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၀. ဒသမေ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါတိ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဥစ္စော ပတ္ထဋော မဟန္တော ဝိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျော သဒ္ဒေါ ဧတေသန္တိ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါ. ဝစီဃောသောပိ ဟိ ဗဟူဟိ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တိတော အတ္ထတော သဒ္ဒတော စ ဒုရဝဗောဓော ကေဝလံ မဟာနိဂ္ဃေါသော ဧဝ ဟုတွာ သောတပထမာဂစ္ဆတိ. မစ္ဆဝိလောပေတိ မစ္ဆာနံ ဝိလုမ္ပိတွာ ဝိယ ဂဟဏေ၊ မစ္ဆာနံ ဝါ ဝိလုမ္ပနေ. ကေဝဋ္ဋာနဉှိ မစ္ဆပစ္ဆိဌပိတဋ္ဌာနေ မဟာဇနော သန္နိပတိတွာ ‘‘ဣဓ အညံ ဧကံ မစ္ဆံ ဒေဟိ၊ ဧကံ မစ္ဆဖာလံ ဒေဟီ’’တိ၊ ‘‘ဧတဿ တေ မဟာ ဒိန္နော၊ မယှံ ခုဒ္ဒကော’’တိ ဧဝံ ဥစ္စာသဒ္ဒံ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. မစ္ဆဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဇာလေ ပက္ခိတ္တေပိ တသ္မိံ ဌာနေ ကေဝဋ္ဋာ စေဝ အညေ စ ‘‘ပဝိဋ္ဌော ဂဟိတော’’တိ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အသုစိသုခန္တိ ကာယာသုစိသန္နိဿိတတ္တာ ကိလေသာသုစိသန္နိဿိတတ္တာ စ အသုစိသန္နိဿိတသုခံ. နေက္ခမ္မသုခဿာတိ ကာမတော နိက္ခမန္တဿ သုခဿ. ပဝိဝေကသုခဿာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကတော ကိလေသသင်္ဂဏိကတော စ ဝိဂတဿ သုခဿ. ဥပသမသုခဿာတိ ရာဂါဒိဝူပသမာဝဟဿ သုခဿ. သမ္ဗောဓသုခန္တိ မဂ္ဂသင်္ခါတဿ သမ္ဗောဓဿ နိဋ္ဌပ္ပတ္တတ္ထာယ သုခံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. သုမနဝဂ္ဂေါ

၁. သုမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သတက္ကကူတိ သတသိခရော၊ အနေကကူဋောတိ အတ္ထော. ဣဒံ တဿ မဟာမေဃဘာဝဒဿနံ. သော ဟိ မဟာဝဿံ ဝဿတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣတော စိတော စ ဥဋ္ဌိတေန ဝလာဟကကူဋသတေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော’’တိ. ဒဿနသမ္ပန္နောတိ ဧတ္ထ ဒဿနံ နာမ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ. သော ဟိ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယဒိပိ တံ ဂေါတြဘု ပဌမတရံ ပဿတိ၊ ဒိသွာ ပန ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ ကိလေသပ္ပဟာနဿ အကရဏတော န တံ ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဉှိ တံ ဉာဏံ. မဂ္ဂဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာသာမညေန စေတံ ဝုတ္တံ၊ န နိဗ္ဗာနပ္ပဋိဝိဇ္ဈနေန၊ တသ္မာ ဓမ္မစက္ခုံ ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ၊ ဓမ္မစက္ခုဉ္စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒဘိသမယောတိ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

သုမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၂. စုန္ဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၂. ဒုတိယေ ‘‘အရိယကန္တေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၁၇၉) အရိယကန္တာနီတိ ပဉ္စသီလာနိ အာဂတာနိ. အရိယကန္တာနိ ဟိ ပဉ္စသီလာနိ အရိယာနံ ကန္တာနိ ပိယာနိ၊ ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ တာနိ န ဝိဇဟန္တိ. ဣဓ ပန ‘‘ယာဝတာ၊ စုန္ဒ၊ သီလာနိ အရိယကန္တာနိ သီလာနိ၊ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ။ပေ။ အဂ္ဂေ တေ ပရိပူရကာရိနော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မဂ္ဂဖလာနိ သီလာနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ အာဟ ‘‘အရိယကန္တာနိ သီလာနီတိ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနိ သီလာနီ’’တိ.

စုန္ဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဥဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၃. တတိယေ သဗ္ဗပဌမံ ဥဋ္ဌာနသီလာတိ ရတ္တိယာ ဝိဘာယနဝေလာယ သာမိကေ ပရိဇနေ သေယျာယ အဝုဋ္ဌိတေ သဗ္ဗပဌမံ ဥဋ္ဌာနသီလာ. သာမိကံ ဒိသွာ နိသိန္နာသနတော အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယ ပဌမမေဝ ဝုဋ္ဌဟန္တီတိ ဝါ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယော. ကိံကာရန္တိ ကိံကရဏီယံ၊ ကိံကရဏဘာဝေန ပုစ္ဆိတွာ ကာတဗ္ဗဝေယျာဝစ္စန္တိ အတ္ထော. တံ ပဋိဿုဏန္တာ ဝိစရန္တီတိ ကိံကာရပ္ပဋိဿာဝိနိယော. မနာပံယေဝ ကိရိယံ ကရောန္တိ သီလေနာတိ မနာပစာရိနိယော. ပိယမေဝ ဝဒန္တိ သီလေနာတိ ပိယဝါဒိနိယော.

တတြုပါယာယာတိ တတြ ကမ္မေ သာဓေတဗ္ဗဥပါယဘူတာယ ဝီမံသာယ. တေနာဟ ‘‘တသ္မိံ ဥဏ္ဏာကပ္ပါသသံဝိဓာနေ’’တိအာဒိ. အလံ ကာတုန္တိ ကာတုံ သမတ္ထာ. အလံ သံဝိဓာတုန္တိ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထာ. တေနာဟ ‘‘အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတုန္တိ အတ္တနာ ကာတုမ္ပိ ပရေဟိ ကာရာပေတုမ္ပီ’’တိအာဒိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

ဥဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄-၅. သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃၄-၃၅. စတုတ္ထေ သန္ဒိဋ္ဌိကန္တိ အသမ္ပရာယိကတာယ သာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သယံ အနုဘဝိတဗ္ဗံ အတ္တပစ္စက္ခံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကန္တိ အတ္ထော. န သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ တိဋ္ဌတီတိ ‘‘ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရံ၊ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပသတ္ထ’’န္တိ ဧဝံ သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ န တိဋ္ဌတိ. ယံ ဒါနံ ဒေတီတိ ယံ ဒေယျဓမ္မံ ပရဿ ဒေတိ. တဿ ပတိ ဟုတွာတိ တဗ္ဗိသယံ လောဘံ သုဋ္ဌု အဘိဘဝန္တော တဿ အဓိပတိ ဟုတွာ ဒေတိ. တေန အနဓိဘဝနီယတ္တာ န ဒါသော န သဟာယောတိ. တတ္ထ တဒုဘယံ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒါသော ဟုတွာ ဒေတိ တဏှာဒါသဗျဿ ဥပဂတတ္တာ. သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ တဿ ပိယဘာဝါဝိဿဇ္ဇနတော. သာမီ ဟုတွာ ဒေတိ တတ္ထ တဏှာဒါသဗျတော အတ္တာနံ မောစေတွာ အဘိဘုယျ ပဝတ္တနတော. အထ ဝါ ယော ဒါနသီလတာယ ဒါယကော ပုဂ္ဂလော၊ သော ဒါနေ ပဝတ္တိဘေဒေန ဒါနဒါသော၊ ဒါနသဟာယော၊ ဒါနပတီတိ တိပ္ပကာရော ဟောတိ. တဒဿ တိပ္ပကာရတံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဒါနံ၊ အန္နပါနာဒိ.

တတ္ထ ယံ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ တဏှာဓိပန္နတာယ တဿ ဝသေန ဝတ္တနတော ဒါသော ဝိယ ဟောတိ. ယံ ပရေသံ ဒီယတိ၊ တတ္ထာပိ အန္နပါနသာမညေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒါနသင်္ခါတဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါသော ဟုတွာ’’တိ. သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ ပရေသံ ဒါတဗ္ဗဿ စ သမသမံ ဌပနတော. ပတိ ဟုတွာ ဒေတိ သယံ ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေ အဝတ္တိတွာ တဿ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပနတော. အပရော နယော – ယော အတ္တနာ ပဏီတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပရေသံ နိဟီနံ ဒေတိ၊ သော ဒါနဒါသော နာမ တန္နိမိတ္တနိဟီနဘာဝါပတ္တိတော. ယော ယာဒိသံ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ တာဒိသမေဝ ပရေသံ ဒေတိ၊ သော ဒါနသဟာယော နာမ တန္နိမိတ္တဟီနာဓိကဘာဝဝိဝဇ္ဇနေန သဒိသဘာဝါပတ္တိတော. ယော အတ္တနာ နိဟီနံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပရေသံ ပဏီတံ ဒေတိ၊ သော ဒါနပတိ နာမ တန္နိမိတ္တသေဋ္ဌဘာဝါပတ္တိတော.

နိတ္တေဇဘူတော တေဇဟာနိပ္ပတ္တိယာ. သဟ ဗျတိ ဂစ္ဆတီတိ သဟဗျော၊ သဟပဝတ္တနကော၊ တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ၊ သဟပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘သဟဘာဝံ ဧကီဘာဝံ ဂတာ’’တိ. အသိတဿာတိ ဝါ အဗန္ဓဿ၊ တဏှာဗန္ဓနေန အဗန္ဓဿာတိ အတ္ထော. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆-၇. ကာလဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃၆-၃၇. ဆဋ္ဌေ အာရာမတောတိ ဖလာရာမတော. ပဌမုပ္ပန္နာနီတိ သဗ္ဗပဌမံ သုဇာတာနိ. ဘာသိတညူတိ ဘိက္ခူ ဃရဒွါရေ ဌိတာ ကိဉ္စာပိ တုဏှီ ဟောန္တိ၊ အတ္ထတော ပန ‘‘ဘိက္ခံ ဒေထာ’’တိ ဝဒန္တိ နာမ အရိယာယ ယာစနာယ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဥဒ္ဓိဿ အရိယာ တိဋ္ဌန္တိ၊ ဧသာ အရိယာနံ ယာစနာ’’တိ. တတြ ယေ ‘‘မယံ ပစာမ၊ ဣမေ န ပစန္တိ၊ ပစမာနေ ပတွာ အလဘန္တာ ကုဟိံ လဘိဿန္တီ’’တိ ဒေယျဓမ္မံ သံဝိဘဇန္တိ၊ တေ ဘာသိတညူ နာမ ဉတွာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကရဏတော. ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေတိ ဒါတုံ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ. အပ္ပဋိဝါနစိတ္တောတိ အနိဝတ္တနစိတ္တော. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

ကာလဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၈. သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၃၈. အဋ္ဌမေ အနုကမ္ပန္တီတိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ ဧဝံ ဟိတဖရဏေန အနုဂ္ဂဏှန္တိ. အပိစ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဂေဟံ အညေ သီလဝန္တေ သဗြဟ္မစာရိနော ဂဟေတွာ ပဝိသန္တာပိ အနုဂ္ဂဏှန္တိ နာမ. နီစဝုတ္တိန္တိ ပဏိပါတသီလံ. ကောဓမာနထဒ္ဓတာယ ရဟိတန္တိ ကောဓမာနဝသေန ဥပ္ပန္နော ယော ထဒ္ဓဘာဝေါ စိတ္တဿ ဥဒ္ဓုမာတလက္ခဏော၊ တေန ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. သောရစ္စေနာတိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောရစ္စံ? ယော ကာယိကော အဝီတိက္ကမော၊ ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော၊ ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောရစ္စံ. သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော သောရစ္စ’’န္တိ ဧဝမာဂတေန သီလသံဝရသင်္ခါတေန သောရတဘာဝေန. သခိလန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သာခလျံ? ယာ သာ ဝါစာ ထဒ္ဓကာ ကက္ကသာ ဖရုသာ ကဋုကာ အဘိသဇ္ဇနီ ကောဓသာမန္တာ အသမာဓိသံဝတ္တနိကာ၊ တထာရူပိံ ဝါစံ ပဟာယ ယာ သာ ဝါစာ နေလာ ကဏ္ဏသုခါ ပေမနီယာ ဟဒယင်္ဂမာ ပေါရီ ဗဟုဇနကန္တာ ဗဟုဇနမနာပါ၊ တထာရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. ယာ တတ္ထ သဏှဝါစတာ သခိလဝါစတာ အဖရုသဝါစတာ၊ ဣဒံ ဝုစ္စတိ သာခလျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၅၀) ဧဝံ ဝုတ္တေန သမ္မောဒကမုဒုဘာဝေန သမန္နာဂတံ. တေနာဟ ‘‘သခိလန္တိ သမ္မောဒက’’န္တိ.

သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉-၁၀. ပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၃၉-၄၀. နဝမေ ဘတောတိ ပေါသိတော. တံ ပန ဘရဏံ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ သုခပစ္စယူပဟရဏေန ဒုက္ခပစ္စယာပဟရဏေန စ ပဝတ္တိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အမှေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထပါဒဝဍ္ဎနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မုခေန သိင်္ဃာနိကာပနယနနဟာပနမဏ္ဍနာဒိဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. မာတာပိတူနံ သန္တကံ ခေတ္တာဒိံ အဝိနာသေတွာ ရက္ခိတံ တေသံ ပရမ္ပရာယ ဌိတိယာ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အမှာကံ သန္တကံ။ပေ။ ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတီ’’တိ. သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာတိ သလာကဘတ္တာဒီနိ အဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ယသ္မာ ဒါယဇ္ဇပ္ပဋိလာဘဿ ယောဂျဘာဝေန ဝတ္တမာနောယေဝ ဒါယဿ ပဋိပဇ္ဇိဿတိ၊ န ဣတရောတိ အာဟ ‘‘ကုလဝံသာနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ’’တိအာဒိ. အတ္တနာ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တောတိ အတ္တာနံ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တော. မာတာပိတရော ဟိ အတ္တနော ဩဝါဒေ အဝတ္တမာနေ မိစ္ဆာပဋိပန္နေ ဒါရကေ ဝိနိစ္ဆယံ ဂန္တွာ အပုတ္တေ ကရောန္တိ၊ တေ ဒါယဇ္ဇာရဟာ န ဟောန္တိ. ဩဝါဒေ ဝတ္တမာနေ ပန ကုလသန္တကဿ သာမိကေ ကရောန္တိ. တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာတိ မတဒိဝသတော တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ.

ပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သုမနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂေါ

၁-၂. အာဒိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄၁-၄၂. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဓိဂတေဟီတိ ဝါ ဥဋ္ဌာနေန စ ဝီရိယေန စ အဓိဂတေဟိ. တတ္ထ ဥဋ္ဌာနန္တိ ကာယိကံ ဝီရိယံ. ဝီရိယန္တိ စေတသိကန္တိ ဝဒန္တိ. ဥဋ္ဌာနန္တိ ဝါ ဘောဂုပ္ပါဒနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တတာ. ဝီရိယံ တဇ္ဇော ဥဿာဟော. ပီဏိတန္တိ ဓာတံ သုတိတ္တံ. တထာဘူတော ပန ယသ္မာ ထူလသရီရော ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ထူလံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

အာဒိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃. ဣဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၃. တတိယေ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တီတိ ‘‘ဧတာနိ အာယုအာဒီနိ ပတ္ထယန္တေန အပ္ပမာဒေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ အပ္ပမာဒမေဝ ပသံသန္တိ ပဏ္ဍိတာ. ယသ္မာ ဝါ ပုညကိရိယာသု ပဏ္ဍိတာ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ၊ တသ္မာ အာယုအာဒီနိ ပတ္ထယန္တေန အပ္ပမာဒေါဝ ကာတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ပုညကိရိယာသူ’’တိ ပဒဿ ‘‘အပ္ပမတ္တော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ယသ္မာ ပဏ္ဍိတာ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ၊ ယသ္မာ စ ပုညကိရိယာသု အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂတော ဟောတိ၊ တသ္မာ အာယုအာဒီနိ ပတ္ထယန္တေန အပ္ပမာဒေါဝ ကာတဗ္ဗော. ဒုတိယသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ပဏ္ဍိတာ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ. ကတ္ထာတိ? ပုညကိရိယာသု. ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂ္ဂဏှာတိ ပဏ္ဍိတော၊ တသ္မာတိ အတ္ထော. အတ္ထပ္ပဋိလာဘေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဟိတပ္ပဋိလာဘေန.

ဣဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၄. မနာပဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၄. စတုတ္ထေ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ မနောမယန္တိ အာဟ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသေသု ဧကံ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဒေဝကာယ’’န္တိ. သတိပိ ဟိ သဗ္ဗသတ္တာနံ အဘိသင်္ခါရမနသာ နိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ ဝိနာ မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘မနောမယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ ရူပါဝစရသတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကာမဘဝေ ဩပပါတိကသတ္တာနမ္ပိ မနောမယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န၊ တတ္ထ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတာသင်္ကာယ ဧဝ အဘာဝတော ‘‘မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ အဝဓာရဏာသမ္ဘဝတော. နိရုဠှော ဝါယံ လောကေ မနောမယဝေါဟာရော ရူပါဝစရသတ္တေသု. တထာ ဟိ ‘‘အန္နမယော၊ ပါဏမယော၊ မနောမယော၊ အာနန္ဒမယော၊ ဝိညာဏမယော’’တိ ပဉ္စဓာ အတ္တာနံ ဝေဒဝါဒိနောပိ ဝဒန္တိ. ဥစ္ဆေဒဝါဒိနောပိ ဝဒန္တိ ‘‘ဒိဗ္ဗော ရူပီ မနောမယော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၇). တီသု ဝါ ကုလသမ္ပတ္တီသူတိ ဗြာဟ္မဏခတ္တိယဝေဿသင်္ခါတေသု သမ္ပန္နကုလေသု. ဆသု ဝါ ကာမသဂ္ဂေသူတိ ဆသု ကာမာဝစရဒေဝေသု.

မနာပဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅-၆. ပုညာဘိသန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄၅-၄၆. ပဉ္စမေ အသင်္ခေယျောတိ အာဠှကဂဏနာယ အသင်္ခေယျော. ယောဇနဝသေန ပနဿ သင်္ခါ အတ္ထိ ဟေဋ္ဌာ မဟာပထဝိယာ ဥပရိ အာကာသေန ပရိသမန္တတော စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေန မဇ္ဈေ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတကေဟိ ဒီပပဗ္ဗတပရိယန္တေဟိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဇာနန္တေန ယောဇနတော သင်္ခါတုံ သက္ကာတိ ကတွာ. မဟာသရီရမစ္ဆကုမ္ဘီလယက္ခရက္ခသမဟာနာဂဒါနဝါဒီနံ သဝိညာဏကာနံ ဗလဝါမုခပါတာလာဒီနံ အဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ. ပုထူတိ ဗဟူ. သဝန္တီတိ သန္ဒမာနာ. ဥပယန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

ပုညာဘိသန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇-၈. ဓနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၄၇-၄၈. သတ္တမေ သဒ္ဓါတိ မဂ္ဂေနာဂတာ သဒ္ဓါ. သီလဉ္စ ယဿ ကလျာဏန္တိ ကလျာဏသီလံ နာမ အရိယသာဝကဿ အရိယကန္တံ သီလံ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အရိယသာဝကဿ ဧကသီလမ္ပိ အကန္တံ နာမ နတ္ထိ၊ ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဘဝန္တရေပိ အပ္ပဟီနံ ပဉ္စသီလံ အဓိပ္ပေတံ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ.

ဓနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၉. ကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၄၉. နဝမေ ပတိတက္ခန္ဓောတိ သမ္မုခါ ကိဉ္စိ ဩလောကေတုံ အသမတ္ထတာယ အဓောမုခေါ. နိပ္ပဋိဘာနောတိ သဟဓမ္မိကံ ကိဉ္စိ ဝတ္တုံ အဝိသဟနတော နိပ္ပဋိဘာနော ပဋိဘာနရဟိတော.

ကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၁၀. နာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၀. ဒသမေ အဇ္ဈောမုစ္ဆိတောတိ အဓိမတ္တာယ တဏှာမုစ္ဆာယ မုစ္ဆိတော၊ မုစ္ဆံ မောဟံ ပမာဒံ အာပန္နော. တေနာဟ ‘‘ဂိလိတွာ။ပေ။ အတိရေကမုစ္ဆာယ တဏှာယ သမန္နာဂတော’’တိ. မဟစ္စာတိ မဟတိယာ. လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန စေတံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေနာ’’တိ.

နာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

(၆) ၁. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

၁-၂. အာဝရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၁-၅၂. ဒုတိယဿ ပဌမေ အာဝရန္တီတိ အာဝရဏာ၊ နီဝါရယန္တီတိ နီဝရဏာ. ဧတ္ထ စ အာဝရန္တီတိ ကုသလဓမ္မုပ္ပတ္တိံ အာဒိတော ပရိဝါရေန္တိ. နီဝါရယန္တီတိ နိရဝသေသတော ဝါရယန္တီတိ အတ္ထော၊ တသ္မာ အာဝရဏဝသေနာတိ အာဒိတော ကုသလုပ္ပတ္တိဝါရဏဝသေန. နီဝရဏဝသေနာတိ နိရဝသေသတော ဝါရဏဝသေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ၊ ဥပ္ပန္နာပိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ ဝါ အဘိညာ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ပါတေန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဥပစ္ဆိန္ဒနံ ပါတနဉ္စေတ္ထ တာသံ ပညာနံ အနုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနမေဝ. ဣတိ မဟဂ္ဂတာနုတ္တရပညာနံ ဧကစ္စာယ စ ပရိတ္တပညာယ အနုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ နီဝရဏဓမ္မာ ဣတရာသံ သမတ္ထတံ ဝိဟနန္တိယေဝါတိ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ ဝုတ္တာ. ဘာဝနာမနသိကာရေန ဝိနာ ပကတိယာ မနုဿေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော ဓမ္မောတိ မနုဿဓမ္မော၊ မနုဿတ္တဘာဝါဝဟော ဝါ ဓမ္မော မနုဿဓမ္မော၊ အနုဠာရံ ပရိတ္တကုသလံ. ယံ အသတိပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ ဝတ္တတိ၊ ယဉ္စ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန၊ ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ (ဇာ. ၁.၈.၇၅). အလံ အရိယာယ အရိယဘာဝါယာတိ အလမရိယော၊ အရိယဘာဝါယ သမတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဉာဏဒဿနမေဝ ဉာဏဒဿနဝိသေသော၊ အလမရိယော စ သော ဉာဏဒဿနဝိသေသော စာတိ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော.

ဉာဏဒဿနန္တိ စ ဒိဗ္ဗစက္ခုပိ ဝိပဿနာပိ မဂ္ဂေါပိ ဖလမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘အပ္ပမတ္တော သမာနော ဉာဏဒဿနံ အာရာဓေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၁၁) ဟိ ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဉာဏဒဿနံ နာမ. ‘‘ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ အဘိနိန္နာမေတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၄) ဧတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ. ‘‘အဘဗ္ဗာ တေ ဉာဏာယ ဒဿနာယ အနုတ္တရာယ သမ္ဗောဓာယာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၉၆) ဧတ္ထ မဂ္ဂေါ. ‘‘အယမညော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော အဓိဂတော ဖာသုဝိဟာရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၂၈) ဧတ္ထ ဖလံ. ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ၊ အကုပ္ပါ မေ ဝိမုတ္တိ၊ အယမန္တိမာ ဇာတိ၊ နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၆၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဧတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ ‘သတ္တာဟကာလကတော အာဠာရော ကာလာမော’’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၄၊ ၂.၃၄၀) ဧတ္ထ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဣဓ ပန လောကုတ္တရဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. ဧတ္ထ စ ရူပါယတနံ ဇာနာတိ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု. သမ္မသနူပစာရေ စ ဓမ္မလက္ခဏတ္တယဉ္စ တထာ ဇာနာတိ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ၊ ဝိပဿနာ. နိဗ္ဗာနံ စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ အသမ္မောဟပ္ပဋိဝေဓတော ဇာနာတိ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ၊ မဂ္ဂေါ. ဖလံ ပန နိဗ္ဗာနဝသေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပစ္စဝေက္ခဏာ မဂ္ဂါဓိဂတဿ အတ္ထဿ သဗ္ဗသော ဇောတနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနံ. သဗ္ဗညုတာ အနာဝရဏတာယ သမန္တစက္ခုတာယ စ ဉာဏဒဿနံ. ဗျာဒိဏ္ဏကာလောတိ ပရိယာဒိန္နကာလော. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

အာဝရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၃-၄. ပဓာနိယင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

၅၃-၅၄. တတိယေ ပဒဟတီတိ ပဒဟနော၊ ဘာဝနမနုယုတ္တော ယောဂီ၊ တဿ ဘာဝေါ ဘာဝနာနုယောဂေါ ပဒဟနဘာဝေါ. ပဓာနမဿ အတ္ထီတိ ပဓာနိကော၊ က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ ‘‘ပဓာနိယော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အာဂတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တသာဝကဗောဓိသတ္တာနမ္ပိ ပဏိဓာနတော ပဘုတိ အာဂတသဒ္ဓါ အာဂမနသဒ္ဒါ ဧဝ၊ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိဂမတော သမုဒါဂတတ္တာ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ စာပိ အဓိဂမသဒ္ဓါ နာမ၊ ယာ သောတာပန္နဿ အင်္ဂဘာဝေန ဝုတ္တာ. အစလဘာဝေနာတိ ပဋိပက္ခေန အနဓိဘဝနီယတ္တာ နိစ္စလဘာဝေန. ဩကပ္ပနန္တိ ဩက္ကန္ဒိတွာ အဓိမုစ္စနံ၊ ပသာဒုပ္ပတ္တိယာ ပသာဒနီယဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒနမေဝ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓန္တိ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓံ. ယထာ တေန ပဋိဝိဒ္ဓေန သဗ္ဗညုတညာဏံ ဟတ္ထဂတံ အဟောသိ၊ တထာ ပဋိဝိဒ္ဓံ. ယဿ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ သဒ္ဓါ အစလာ အသမ္ပဝေဓိ၊ တဿ ဓမ္မသုဓမ္မတာယ သံဃသုပ္ပဋိပန္နတာယ တေန ပဋိဝေဓေန သဒ္ဓါ န တထာတိ အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗုဒ္ဓေ ပသန္နော ဓမ္မေ ပသန္နော သံဃေ ပသန္နော’’တိအာဒိ. ပဓာနဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ ‘‘အဒ္ဓါ ဣမာယ ပဋိပဒါယ ဇရာမရဏတော မုစ္စိဿာမီ’’တိ သက္ကစ္စံ ပဒဟနတော.

အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထော ‘‘အပ္ပသဒ္ဒဿ။ပေ။ ခေါ ပနာ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အရောဂေါ’’တိ. သမဝေပါကိနိယာတိ ယထာဘုတ္တမာဟာရံ သမာကာရေနေဝ ပစနသီလာယ. ဒဠှံ ကတွာ ပစန္တီ ဟိ ဂဟဏီ ဃောရဘာဝေန ပိတ္တဝိကာရာဒိဝသေန ရောဂံ ဇနေတိ၊ သိထိလံ ကတွာ ပစန္တီ မန္ဒဘာဝေန ဝါတဝိကာရာဒိဝသေန တေနာဟ ‘‘နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယာ’’တိ. ဂဟဏိတေဇဿ မန္ဒပဋုတာဝသေန သတ္တာနံ ယထာက္ကမံ သီတုဏှသဟတာတိ အာဟ ‘‘အတိသီတလဂ္ဂဟဏိကော’’တိအာဒိ. ယာထာဝတော အစ္စယဒေသနာ အတ္တနော အာဝိကရဏံ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယထာဘူတံ အတ္တနော အဂုဏံ ပကာသေတာ’’တိ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိယာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဥဒယဉ္စာ’’တိအာဒိ. ပရိသုဒ္ဓါယာတိ နိရုပက္ကိလေသာယ. နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယာတိ တဒင်္ဂဝသေန သဝိသေသံ ပဇဟိတုံ သမတ္ထာယ. တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာတိ ယံ ဒုက္ခံ ဣမသ္မိံ ဉာဏေ အနဓိဂတေ ပဝတ္တိရဟံ၊ အဓိဂတေ န ပဝတ္တိ၊ တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တထာဟေသ ယောဂါဝစရော ‘‘စူဠသောတာပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ.

ပဓာနိယင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. မာတာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၅. ပဉ္စမေ ဝိဿာသောတိ ဝိသစ္ဆာယသန္တာနော ဘာဝေါ. ဩတာရောတိ တတ္ထ စိတ္တဿ အနုပ္ပဝေသော. ဂဟေတွာတိ အတ္တနော ဧဝ ဩကာသံ ဂဟေတွာ. ခေပေတွာတိ ကုသလဝါရံ ခေပေတွာ.

ဃဋ္ဋေယျာတိ အက္ကမနာဒိဝသေန ဗာဓေယျ. တီဟိ ပရိညာဟီတိ ဉာတတီရဏပ္ပဟာနသင်္ခါတာဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ. နတ္ထိ ဧတေသံ ကုတောစိ ဘယန္တိ အကုတောဘယာ၊ နိဗ္ဘယာတိ အတ္ထော. စတုန္နံ ဩဃာနံ၊ သံသာရမဟောဃဿေဝ ဝါ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတာ. တေနာဟ ‘‘ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒိ.

မာတာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၆. ဥပဇ္ဈာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၆. ဆဋ္ဌေ မဓုရကဘာဝေါ နာမ သရီရဿ ထမ္ဘိတတ္တံ၊ တံ ပန ဂရုဘာဝပုဗ္ဗကန္တိ အာဟ ‘‘သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ’’တိ. န ပက္ခာယန္တီတိ နပ္ပကာသေန္တိ၊ နာနာကာရဏတော န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေနာဟ ‘‘စတဿော ဒိသာ စ အနုဒိသာ စ မယှံ န ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

ဥပဇ္ဈာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၇. အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၅၇. သတ္တမေ ဇရာဓမ္မောတိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘အသမ္မောသဓမ္မော နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒီသု (သု. နိ. ၇၆၃) ဝိယ ပကတိပရိယာယော၊ တသ္မာ ဇရာပကတိကော ဇိဏ္ဏသဘာဝေါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဇရာသဘာဝေါ’’တိအာဒိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မုနာ ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယတီတိ ကမ္မဒါယာဒေါ၊ အတ္တနာ ယထူပစိတကမ္မဖလဘာဂီတိ အတ္ထော. တံ ပန ဒါယဇ္ဇံ ကာရဏူပစာရေန ဝဒန္တော ‘‘ကမ္မံ မယှံ ဒါယဇ္ဇံ သန္တကန္တိ အတ္ထော’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘ကုသလာနံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု၊ ဧဝမိဒံ ပုညံ ဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀). ယောနီဟိ ဖလံ သဘာဝတော ဘိန္နမ္ပိ အဘိန္နံ ဝိယ မိဿိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မံ မယှံ ယောနိ ကာရဏ’’န္တိ. မမတ္တဝသေန ဗဇ္ဈန္တီတိ ဗန္ဓူ၊ ဉာတိ သာလောဟိတော စ၊ ကမ္မံ ပန ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဝါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မံ မယှံ ဗန္ဓူ’’တိ. ပတိဋ္ဌာတိ အဝဿယော. ကမ္မသဒိသော ဟိ သတ္တာနံ အဝဿယော နတ္ထိ.

ယောဗ္ဗနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နမဒေါတိ ‘‘မဟလ္လကကာလေ ပုညံ ကရိဿာမ၊ ဒဟရမှ တာဝါ’’တိ ယောဗ္ဗနံ အပဿာယ မာနကရဏံ. ‘‘အဟံ နိရောဂေါ သဋ္ဌိ ဝါ သတ္တတိ ဝါ ဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ၊ န မေ ဟရီတကခဏ္ဍမ္ပိ ခါဒိတဗ္ဗံ၊ ဣမေ ပနညေ ‘အသုကံ နော ဌာနံ ရုဇ္ဇတိ၊ ဘေသဇ္ဇံ ခါဒါမာ’တိ ဝိစရန္တိ၊ ကော အညော မယာ သဒိသော နိရောဂေါ နာမာ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ အာရောဂျမဒေါ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဇီဝိတံ နာမ ပဘင်္ဂုရံ ဒုက္ခာနုဗန္ဓဉ္စ၊ တဒုဘယံ အနောလောကေတွာ ပဗန္ဓဋ္ဌိတိံ ပစ္စယသုလဘတဉ္စ နိဿာယ ‘‘စိရံ ဇီဝိံ၊ စိရံ ဇီဝါမိ၊ စိရံ ဇီဝိဿာမိ၊ သုခံ ဇီဝိံ၊ သုခံ ဇီဝါမိ၊ သုခံ ဇီဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ ဇီဝိတမဒေါ.

ဥပဓိရဟိတန္တိ ကာမူပဓိရဟိတံ. စတ္တာရော ဟိ ဥပဓီ – ကာမူပဓိ၊ ခန္ဓူပဓိ၊ ကိလေသူပဓိ၊ အဘိသင်္ခါရူပဓီတိ. ကာမာပိ ‘‘ယံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ၊ အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧဝံ ဝုတ္တဿ သုခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ‘‘ဥပဓိယတိ ဧတ္ထ သုခ’’န္တိ ဣမိနာ ဝစနတ္ထေန ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ ခန္ဓာပိ ခန္ဓမူလကဿ ဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော၊ ကိလေသာပိ အပါယဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော၊ အဘိသင်္ခါရာပိ ဘဝဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.